ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-------------------------------------------------

NGUYỄN THANH HÀ

SỬ DỤNG THÔNG TIN ĐỒ HỌA TRÊN
BÁO ĐIỆN TỬ HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

Hà Nội, 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-------------------------------------------------

NGUYỄN THANH HÀ

SỬ DỤNG THÔNG TIN ĐỒ HỌA TRÊN
BÁO ĐIỆN TỬ HIỆN NAY

Chuyên ngành: Báo chí học
Mã số: 60.32.01.01
LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Trần Thị Thu Nga

Hà Nội, 2016


thập tài liệu và tiến hành nghiên cứu.
Cuối cùng, tôi xin chân thành gửi tới những người thân trong gia đình
lời cảm ơn sâu sắc nhất. Sự động viên, hậu thuẫn và ủng hộ của gia đình và
người thân đã giúp tôi có nhiều động lực để hoàn thành luận văn.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, Ngày

tháng

năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thanh Hà


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 9
1. Lý do lựa chọn đề tài................................................................................... 9
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ........................................................................ 10
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................ 16
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ................................................................ 17
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu ............................................... 17
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài...................................................... 19
7. Kết cấu của luận văn ................................................................................. 19
Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về Thông tin đồ họa trên
Báo điện tử ..................................................................................................... 20
1.1 Khái niệm Thông tin đồ họa trên Báo điện tử .......................................... 20
1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của Thông tin đồ họa ............................ 23
1.3 Đặc điểm và vai trò của Thông tin đồ họa ................................................ 30


TTĐH

Thông tin đồ họa

2

BĐT

Báo điện tử

3

VnExpress

Báo điện tử VnExpress

4

Vietnamplus

Báo điện tử Vietnamplus

7


DANH MỤC BẢNG, BIỂU
Bảng
1.1


trên báo điện tử

3.3

Đánh giá của độc giả về vai trò của thông tin đồ họa

81

3.4

Lĩnh vực sử dụng thông tin đồ họa quan tâm

85

80

Biểu đồ
2.1

Số lượng bài viết sử dụng TTĐH theo chuyên mục trên Vnexpress 54

2.2

Số lượng bài viết sử dụng TTĐH theo chuyên mục trên
55
Vietnamplus

2.3

Số lượng phương pháp thể hiện thông tin đồ họa


8

71


MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin trong thời đại ngày
nay đã làm thế giới thay đổi nhanh chóng trên nhiều phương diện, trong đó có
lĩnh vực báo chí và truyền thông.Ứng dụng công nghệ trong các hoạt động
báo chí, truyền thông là một xu thế tất yếu. Chúng ta đang chứng kiến sự thay
đổi nhanh chóng ở các cơ quan báo chí hiện đại mà tất cả đều dịch chuyển
theo xu hướng vận dụng các thế mạnh của công nghệ.
Với việc vận dụng một cách linh hoạt những thành tựu khoa học công
nghệ, các phương tiện truyền thông đại chúng hiện nay đã có những bước
phát triển vượt bậc so với trước kia, cả về nội dung lẫn hình thức thể hiện,
trong đó phải nhắc đến “Thông tin đồ họa”.
Điều đặc biệt, rất nhiều kênh truyền hình nổi tiếng Thế giới sử dụng
Thông tin đồ họa trong các chương trình của mình, ví dụ như: Đài truyền hình
Pháp (Canal +, M6,…), Đài truyền hình Hàn Quốc, Anh, Nhật Bản,…. Lượng
thông tin đồ họa ngày càng được sử dụng nhiều hơn và phổ biến hơn. Cụ thể
như, nếu theo dõi bản tin của BBC (Anh) thì có thể nhận thấy rằng trước mỗi
tin sẽ có một thông tin sơ lược về sự việc như bản đồ chỉ địa điểm để khán giả
truyền hình có thể dễ hình dung ra được sự việc diễn ra ở đâu.
Ở trong nước, so với thời gian trước đây, việc các đài truyền hình như
Đài Truyền hình Việt Nam cũng đã bắt đầu tận dụng thế mạnh trong việc tiếp
cận Thông tin đồ họa để truyền tải các thông điệp, mật độ sử dụng Thông tin
đồ họa ngày càng dày đặc hơn. Không riêng truyền hình, các trang báo điện
tử, trang thông tin điện tử, đặc biệt dễ tiếp cận là các trang như Vnexpress.net,

đã trở thành một vấn đề quan trọng, phổ biến và đã có rất nhiều công trình
nghiên cứu đã được công bố trong nước và quốc tế.

10


2.1 Trên Thế giới
Trong cuốn sách “A Practical guide to Graphics reporting –
Informartion graphics for print, web, broadcast” (2006) của tác giả Jennifer
George – Palilonis do NXB Lincacre phát hành, tác giả đã xem xét các vấn đề
về TTĐH trên các tác phẩm báo chí một cách hệ thống. Đồng thời, tác phẩm
cũng đưa ra hệ thống lý luận, khái niệm cơ bản nhất về lĩnh vực này.
Tác phẩm “Thiết kế, tạo mẫu và dàn trang” (2003) của tác giả Roger
C. Parkers do NXB Trẻ dịch và phát hành cũng đề cập đến tầm quan trọng
của TTĐH trên báo chí. Đồng thời, cuốn sách cũng đưa ra những đề xuất về
hướng đi mới nhằm phát huy tốt nhất những ưu thế của loại hình thông tin phi
văn tự này.
Cuốn sách “Ý tưởng, bố cục và thể hiện” (2003) của tác giả Alam
Swann (nguyên tác Design and Layout – volume 2) được NXB Trẻ dịch và
phát hành cũng là một tác phẩm cần nhắc đến về lĩnh vực đồ họa trên báo chí.
Trong đó, tác giả đã đưa ra hệ thống thông tin khái quát về dạng thức thông
tin này. Đồng thời, tác giả cũng hướng dẫn cách trình bày báo nói chung, các
dạng thể hiện thông tin trong đó có đề cập đến TTĐH tương đối chi tiết.
Bản báo cáo kết quả nghiên cứu về đồ họa trên báo chí “Reporting
and editing news” (Bản dịch: Báo cáo và biên tập đồ họa thông tin) của tác
giả Kelly Barry – Phó Tổng Biên tập mảng đồ họa của tờ USA Today, cũng
đưa ra những con số thống kê rất cụ thể về tình hình sử dụng TTĐH trên báo
chí. Từ đó, tác giả đưa ra cái nhìn tổng quan nhất về các phương pháp thể
hiện TTĐH được sử dụng trên báo chí và đánh giá ưu nhược điểm của từng
cách thể hiện và của đồ họa trên báo chí.

lý luận và thực tiễn, giúp cho độc giả hiểu rõ hơn về những vấn đề cần thiết,
cơ bản nhất của ngôn ngữ báo chí. Những dẫn chứng, những biểu đồ so sánh

12


trong cuốn sách đã minh hoạ một cách sinh động cho phần lý luận. Những nội
dung trong cuốn sách: ngôn ngữ chuẩn mực của báo chí; ngôn ngữ các phong
cách báo chí; ngôn ngữ của tên riêng trên báo chí; ngôn ngữ của thuật ngữ
khoa học; danh pháp khoa học; ký hiệu khoa học; chữ tắt và số liệu trên báo
chí; ngôn ngữ phát thanh, ngôn ngữ phi văn tự… cho đến ngôn ngữ quảng cáo
báo và quảng bá báo chí được tác giả trình bày và lý giải một cách cô đọng,
hấp dẫn khiến người đọc dễ hiểu, dễ cảm nhận. Cuốn sách không chỉ là giáo
trình dành cho sinh viên báo chí mà còn là tài liệu tham khảo hữu ích đối với
các phóng viên, biên tập viên các báo, đài và tất cả những ai quan tâm đến
ngôn ngữ nói chung
Cuốn sách “Tổ chức nội dung, thiết kế, trình bày báo in” (2006) của
tác giả Hà Huy Phượng đã nghiên cứu những vấn đề cơ bản về nguyên tắc
trình bay, tổ chức thiết kế nội dung tác phẩm báo chí. Đồng thời, tác giả cũng
đưa ra hệ thống luận điểm về đặc điểm và thói quen tiếp nhận thông tin của
độc giả. Qua đó, cuốn sách đã tổng kết và đưa ra những nguyên tắc trình bày,
thiết kế tác phẩm báo chí để đáp ứng tốt nhu cầu của công chúng khi tiếp
nhận thông tin trên báo chí.
Cuốn sách “Thực hiện thiết kế và trình bày báo” (2007) do Hội Nhà
báo Việt Nam – Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí đã hình thành khung
lý thuyết cơ bản nhất dành riêng cho mảng thiết kế và trình bày báo in.
Cuốn sách “Báo chí và đào tạo báo chí Thụy Điển” (2009), tác giả Vũ
Quang Hào đã đi vào chi tiết mô hình đào tạo báo chí ở một quốc gia phát
triển ở Bắc Âu. Sự xen cài giữa quan điểm, các thủ thuật làm báo được tác giả
trình bày rất chân thực và ấn tượng. Đặc biệt, yêu cầu và các kỹ năng làm báo

bao gồm lựa chọn đồ họa, thông tin để thể hiện đồ họa, vấn đề về nhận thức
và đào tạo nhân lực.

14


Luận văn “Vấn đề sử dụng đồ họa trong thông tin báo chí ở Việt Nam
hiện nay” (2011) của tác giả Nguyễn Thị Thiện đã nghiên cứu thực trạng sử
dụng TTĐH tại một số cơ quan báo chí và đưa ra kiến nghị, phương hướng
phát triển của đồ họa trong việc truyền thông tin tức đến công chúng báo chí.
Trong luận văn, tác giả tiến hành khảo sát Bản tin Thời sự 19h của VTV1,
Bản tin thời sự 19h45 của Đài PTTH Quảng Ninh, báo Thời báo Kinh tế Việt
Nam, BĐT VnExpress.
Luận văn “Cách thức đưa tin đa phương tiện trên báo điện tử ở Việt
Nam hiện nay” (2010) của tác giả Phạm Thị Hồng bảo về tại Học viện Báo
chí và Tuyên truyền chuyên ngành Báo chí học đã nghiên cứu và đưa ra hệ
thống lyws luận cơ bản nhất về tin đa phương tiện trên BĐT. Tác giả đã hệ
thống hóa về lịch sử ra đời phát triển của tin đa phương tiện, sự khác biệt giữa
các sản phẩm báo chí đa phương tiện; khảo sát quá trình thực hiện, cách thức
thể hiện và hiệu quả của những tin đa phương tiện, đánh giá thành công và
hạn chế; đồng thời đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đưa tin
đa phương tiện ở Việt Nam
Luận văn “Đặc điểm công chúng độc giả bao Internet Việt Nam”
(2002) được bảo vệ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, chuyên ngành Báo
chí học, tác giả Hà Thu Hương cũng đã tổng hợp và trình bày khái quát nhất
các vấn đề về báo chí Internet, đồng thời so sánh sự khác biệt giữa BĐT Việt
Nam và Thế giới, so sánh đặc điểm công chúng độc giả của loại hình này với
các loại hình báo chí truyền thông khác. Trong chương 2, tác giả khảo sát hoạt
động của các trang BĐT tiêu biểu như Nhân dân điện tử, Lao động điện tử,
Quê hương điện tử, VnExpress, …, qua đó phân tích đặc điểm công chúng

liên quan đến cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thiết kế tác phẩm TTĐH trên
BĐT. Đồng thời cũng nêu ra những thành công, hạn chế của việc vận dụng

16


loại hình thông tin phi văn tự và đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao chất
lượng đồ họa trên BĐT.
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu trên, luận văn xác định và thực hiện các nhiệm
vụ cơ bản sau:
Hệ thống cơ sở lý luận về TTĐH trên báo chí nói chung và TTĐH trên
BĐT nói riêng, lấy đó làm cơ sở cho quá trình nghiên cứu và khảo sát.
Luận văn thực hiện khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng việc sử
dụng TTĐH trên BĐT VnExpress, Vietnamplus, thực hiện các cuộc phỏng
vấn sâu, điều tra xã hội học nhằm thu thập ý kiến của độc giả. Nội dung khảo
sát cụ thể làm các nhiệm vụ sau đây: Thực trạng sử dụng TTĐH trên 2 trang
BĐT Vnexpress và Vietnamplus; Vị trí, vai trò của TTĐH trên BĐT.
4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung khảo sát các trang BĐT lớn tại Việt Nam, đặc biệt
chú ý đến các trang có sử dụng TTĐH với tần suất lớn. Với khuôn khổ có hạn
của một luận văn, tác giả đi sâu khảo sát 2 trang BĐT là Vnexpress và
Vietnamplus. Đây là hai trong số các trang BĐT có lượng tin/bài xuất bản,
tin/bài có sử dụng TTĐH và lượng độc giả lớn tại Việt Nam.
Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung khảo sát hai BĐT này trong
khoảng thời gian từ 1/12/2014 đến 31/12/2015. Với phạm vi khảo sát như vậy
tác giả hy vọng sẽ tạo ra sự phong phú, đa dạng, rút ra được những nhận xét ,
đánh giá thành công, hạn chế bổ ích.
5. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
5.1 Cơ sở lý luận

thực trạng sử dụng của 2 BĐT được khảo sát với các tờ báo khác.

18


Phương pháp phân tích, tổng hợp: được sử dụng để đánh giá các dữ
liệu, kết quả điều tra và rút ra những luận điểm khoa học.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
Nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề liên quan đến thông tin
đồ họa, đặc biệt là trong báo chí là một vấn đề hết sức quan trọng. Luận văn
sẽ có những đóng góp nhất định trong việc xây dựng và hoàn thiện cơ sở khoa
học và lý luận về thông tin đồ họa. Đồng thời, luận văn cũng sẽ cung cấp một
cái nhìn khái quát về thực tiễn việc ứng dụng thông tin đồ họa trong các sản
phẩm báo chí cũng như thực tiễn của việc thiết kế và xây dựng thông tin đồ
họa trong các cơ quan báo chí cũng như các doanh nghiệp.
Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể trở thành nguồn tư liệu giúp
ích cho các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, người làm báo và đặc biệt là những
người trực tiếp đang và sẽ thể hiện thông tin đồ họa trên các phương tiện báo
chí như truyền hình, báo điện tử. Đồng thời, luận văn có thể được dùng làm tư
liệu để các giảng viên, sinh viên sử dụng trong quá trình học tập cũng như
hoạt động chuyên môn của mình.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục,… luận văn
có kết cấu 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về Thông tin đồ họa
trên báo điện tử.
Chương 2: Thực trạng sử dụng Thông tin đồ họa trên các báo điện tử
được khảo sát.
Chương 3: Một số giải pháp nâng cao chất lượng sử dụng Thông tin
đồ họa trên báo điện tử.


20


nhiên, không phải bất kỳ thông tin nào cũng được báo chí đưa tin vì trong
cuộc sống hàng ngày, có rất nhiều nguồn thông tin khác nhau, nội dung phản
ánh vô vàn các hiện tượng, sự kiện, sự việc,..
Trong phạm vi nghiên cứu này, tôi muốn đề cập sâu hơn về đồ hoạ
thông tin, một dạng thức đồ hoạ dùng để thông tin trên báo chí. Liên quan đến
vấn đề này, tác giả Hà Huy Phượng sử dụng thuật ngữ “đồ hoạ tin tức”. Theo
tác giả Hà Huy Phượng, trong cuốn “Tổ chức nội dung và thiết kế, trình bày
báo in” thì “ đồ họa tin tức là dạng thức thông tin diễn tả sự kiện, vấn đề bằng
hình vẽ. Hình vẽ có thể kết hợp với chữ viết hoặc ảnh chụp để biểu đạt các chi
tiết, tình tiết, sự kiện hoàn chỉnh”.[26, tr.96]
Tác giả Vũ Quang Hào trong cuốn “Ngôn ngữ báo chí” lại dùng thuật
ngữ “đồ hình” chỉ yếu tố này trong nhóm ngôn ngữ phi văn tự. Tác giả Vũ
Quang Hào cho rằng đồ hình là dạng ngôn ngữ phi văn tự và đó là “những
thông tin đăng tải trên báo chí không thể hiện dưới dạng văn tự cụ thể mà là
các dạng khác như: ảnh, tranh minh họa, biểu bảng, đồ thị, sơ đồ, bản đồ…”.
Từ những điểm trên, có thể thấy TTĐH là một dạng ngôn ngữ phi văn
tự. Nhưng, đó phải là những hình ảnh được vẽ lên và sử dụng trên báo chí để
phục vụ cho mục đích truyền tải tin tức, sự kiện hoặc hỗ trợ cho việc thông tin
bằng văn tự, hoặc lời nói, âm thanh hiệu quả hơn.
1.1.2 Báo điện tử
Hiện nay, việc sử dụng thuật ngữ định danh loại hình báo chí mà
thông tin được truyền tải và tiếp nhận qua mạng internet vẫn chưa thống nhất
và là vấn đề đang được tranh cãi.
Trên thế giới loại hình có nhiều tên gọi khác nhau như online
newpaper ( báo chí trên mạng/ trực tuyến), e- journal (electronic journal- báo
chí điện tử), e- zine ( electronic magazine- tạp chí điện tử)…

thuật ngữ báo điện tử.

22


1.1.3 Thông tin đồ họa trên Báo điện tử
TTĐH là một trong những yếu tố góp phần làm phong phú các hình
thức thông tin trên các trang BĐT. Ngoài khả năng diễn tả độc lập sự kiện,
TTĐH còn đóng vai trò là yếu tố minh họa cho các tác phẩm báo chí giống
như những bức ảnh. Mục đích sử dụng TTĐH là để thể hiện các sự kiện mà
văn bản hoặc hình ảnh chụp không thể diễn tả hết được trên các trang BĐT.
Bên cạnh việc nâng cao chất lượng nội dung, vấn đề hình thức, gia
diện của trang BĐT hiện nay đang được rất nhiều tòa soạn quan tâm. Nhiều
trang BĐT đã tiến hành cải cách về mặt hình thức, nội dung như tạo các
chuyên mục riêng dành cho TTĐH, chú trọng hơn về chất lượng các tác phẩm
đồ họa, sử dụng nhiều tác phẩm biểu đồ, bản đồ, sở đồ,….Tất cả đều nhằm
mục tiêu giữ chân những độc giả cũ đồng thời thu hút thêm độc giả mới.
Cũng giống như khái niệm chung, TTĐH trên BĐT là dạng ngôn ngữ
phi văn tự, bao gồm những hình ảnh được vẽ lên và sử dụng trên BĐT để
phục vụ cho mục đích truyền tải tin tức, sự kiện hoặc hỗ trợ cho việc thông tin
bằng văn tự, hoặc lời nói, âm thanh, video trên các trang báo internet hiệu quả
hơn.
1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của Thông tin đồ họa
1.2.1 Trên Thế giới
Con người đã giao tiếp thông qua hình ảnh minh họa hàng thế kỷ.
Trước khi có chữ viết xuất hiện đã có lối vẽ tượng hình, các bức tranh vẽ
trong các động và chữ tượng hình. Những phát hiện khảo cổ cho rằng các
hình ảnh biểu tượng được người Ai Cập cổ đại sử dụng như một hình thức
giao tiếp văn bản đại diện cho hình thức chữ viết cổ nhất.



3000 năm trước Công nguyên: người Ai Cập phát triển bộ lịch 365
ngày đầu tiên và sử dụng nó để 20 xác định thủy triều của sông Nile.
Năm 540 trước Công nguyên: nhà triết gia Hy Lạp Anaximander tạo
ra bản đồ thế giới đầu tiên.
500 năm trước Công nguyên: người Trung Quốc đã khắc bản đồ bằng
axit lên các phiến đá.
Cuối năm 1400: Leonardo da vinci đã đưa biểu đồ có lời minh họa
vào trong sách của mình.
Năm 1637: René Descartes đã phác thảo “Cartesian Grid” hệ thống
các điểm nối trên một đồ thị của các đường cắt nhau được gọi là “hệ tọa độ”.
Đóng góp này của Descartes với hình học là nền tảng cho đồ thị và biểu đồ
thời hiện đại.
Năm 1786: William Playfair (scotland) xuất bản cuốn Atlas chính trị
thương mại gồm 44 biểu đồ/ đồ thị thống kê. Mỗi cái sử dụng các thanh để
minh họa xuất nhập khẩu. Năm 1801 – 1805: Playfair xuất bản cuốn sách sử
dụng các đường tròn để đại diện cho khối lượng…..
Như vậy, TTĐH luôn là một phần của văn hóa văn minh. Và khi tri
thức nhân loại phát triển thông qua thời kỳ Phục hưng và thời Đại Khai sáng
và Giác ngộ, thì việc sử dụng bản đồ, biểu đồ và đồ thị như một biện pháp để
ghi lại những dữ liệu xã hội, kinh tế và khoa học quan trọng và sau này như
một biện pháp để liên lạc những thông tin quan trọng liên quan tới các tin tức,
sự kiện hiện tại tới quần chúng cũng phát triển.
Trong lĩnh vực truyền thông, các hình vẽ như bản đồ biểu đồ được sử
dụng từ rất sớm.
Ngay trên những tờ báo ra đời đầu tiên ở Anh, Pháp, Italia, Tây Ban
Nha đã có những hình vẽ sơ đồ để đưa tin về các chuyến tàu buôn của các

25