IX. TAI NẨN
166. TAI NẨN
Bẩn cố thïí lâ ngûúâi chûáng kiïën, hóåc chđnh bẩn cố mưåt ngûúâi
thên lâ nẩn nhên ca mưåt tai nẩn giao thưng. Sau àêy lâ nhûäng
viïåc cêìn phẫi lâm:
Àùåt nẩn nhên nùçm ngûãa, àêìu nghiïng sang mưåt bïn (trûúâng
húåp bõ nưn mûãa). u cêìu mổi ngûúâi giận ra, bấo cho cấc cú quan cố
chûác nùng nhû cẫnh sất, bấc sơ vâ cho hổ biïët rộ râng nẩn nhận bõ
thûúng nhû thïë nâo, nhể hay nùång; nối rộ núi xẫy ra tai nẩn (qån
phûúâng, sưë nhâ v.v.. àïí xe cêëp cûáu biïët àûúâng túái cho nhanh). Nïëu
bẩn mën biïët nẩn nhên côn thúã hay khưng, hậy àïí mưåt chiïëc
gûúng soi nhỗ úã trûúác miïång vâ mi nẩn nhên. Nïëu nẩn nhên côn
thúã, mùåt gûúng sệ bõ húi nûúác lâm múâ. Nïëu nẩn nhên khưng côn
thúã, phẫi thûåc hiïån ngay phûúng phấp cêëp cûáu thúã nhên tẩo (coi lẩi
phêìn cêëp cûáu thúã nhên tẩo vâ phêìn bõ thûúng chẫy mấu). Phẫi cúãi
cấc khuy ấo, qìn, vâ núái lỗng thêët lûng.
Bẫn thên mònh phẫi giûä hïët sûác bònh tơnh, nhêët lâ nïëu nẩn
nhên lâ mưåt àûáa bế. Thấi àưå hoẫng hưët, thiïëu bònh tơnh ca bẩn cố
thïí ẫnh hûúãng rêët nhiïìu túái tinh thêìn vâ trẩng thấi ca chấu bế.
Àiïìu khưng nïn lâm: Khưng nïn di chuín nẩn nhên trûâ
trûúâng húåp bùỉt båc. Viïåc gûãi nẩn nhên vâo bêët k mưåt cấi xe nâo
d xe chêåt, hểp, båc nẩn nhên phẫi ngưìi, nùçm úã tû thïë khưng thđch
húåp, àïí àûa nhanh túái núi cêëp cûáu cố thïí lâ viïåc lâm kếm khưn
ngoan nhêët!
Nïn àùåt nẩn nhên nùçm dâi bïn lïì àûúâng àïí àúåi xe cûáu thûúng
àêìu, chấu bõ ngêët d trong thúâi gian ngùỉn cng phẫi àûa túái bïånh
viïån cêëp cûáu ngay. D nhòn bïn ngoâi, chưỵ va chẩm khưng cố dêëu
hiïåu gò lâ vïët thûúng nùång, nhûng bấc sơ vêỵn cố thïí u cêìu phẫi ài
chp X-quang phêìn sổ nậo nïëu thêëy cêìn thiïët.
Trong thúâi gian tiïëp theo, ngûúâi sùn sốc cấc chấu phẫi ch
theo dội xem cố cấc hiïån tûúång nhû: nưn ối, sưët, co giêåt, sùỉc mùåt tấi
dêìn, giêëc ng khưng n hóåc ng mï mïåt khưng?
Trong sët 24 giúâ ca ngây àêìu, cêìn phẫi theo dội liïn tc,
thónh thoẫng lẩi gổi xem chấu cố tónh lẩi khưng vò nïëu cố hiïån
tûúång chẫy mấu trong nậo, chấu cố thïí ng thiïëp ài rưìi chuín qua
trẩng thấi hưn mï mâ ngûúâi sùn sốc khưng hay biïët.
Mưåt sưë triïåu chûáng àấng lo ngẩi khấc lâ:
- Sûå thay àưíi thấi àưå àưåt ngưåt: Hóåc chấu tûå nhiïn tỗ ra bâng
quan vúái têët cẫ chung quanh, hóåc trấi lẩi, tûå nhiïn vêåt vậ, kđch
àưång, mùỉt nhòn bưỵng bõ rưëi loẩn, cố khi nhòn nhû ngûúâi lấc mùỉt.
Cêìn phẫi múâi bấc sơ túái bïn giûúâng bïånh ngay àïí nhêån àõnh sất
hún nûáa tònh trẩng bïånh ca chấu.
Chấu ngậ vâo vêåt nhổn
Nïëu vêåt nhổn àêm vâo chên, tay thò chó lâ vïët thûúng chẫy
mấu cêìn phẫi cêìm mấu vâ sất trng vïët thûúng.
Nïëu vêåt àêm vâo àêìu, bng, lûng : cêìn phẫi cố bấc sơ chun
mưn.
bùng lẩi. Vïët thûúng nâo cng cố thïí dêỵn túái bïånh ën vấn. Búãi vêåy,
cêìn cho cấc chấu tiïm phông bïånh ën vấn.
Vïët thûúng sêu hóåc nưng nhûng rưång (vâi cm), cêìn phẫi àûa
chấu túái bấc sơ àïí rûãa sất trng vâ khêu lẩi nhêët lâ nhûäng vïët
thûúng úã mùåt, nïëu khưng khấu, khi liïìn tûå nhiïn sệ àïí lẩi nhûäng
vïët sểo kếm thêím m sau nây.
Nïëu vïët thûúng chẫy mấu, d chẫy mấu húi nhiïìu cng chó nïn
êën xëng àïí cêìm mấu, rưìi bùng lẩi.
Ngây nay, ngûúâi ta hïët sûác trấnh viïåc lâm ga rư (båc chùåt àïí
cêìm mấu).
169. CHẪY MẤU VỊ VÏËT THÛÚNG
Vïët thûúng nhể: Chấu bế bõ àûát tay, bõ ngậ sêy sất, bõ câo xûúác
v.v... cố vïët thûúng chẫy mấu. Bẩn hậy rûãa cho chấu bùçng xâ
phông, nïëu cố àêët, cất dđnh vâo vïët thûúng. Sau àố, bưi thëc àỗ
(Mercurochrome), rưìi bùng lẩi bùçng loẩi bùng dđnh cố sùén cẫ gẩc, cố
bấn úã hiïåu thëc.
Phẫi bùng nhể tay, húi lỗng - khưng chùåt quấ - vò vïët thûúng
cêìn àûúåc "thúã" vâ mấu dûúái vïët thûúng cêìn àûúåc lûu thưng trong
mẩch.
Khi chấu nhỗ àûát tay chẫy mấu, bẩn cố thïí bốp hay êën lïn vïët
thûúng mưåt lất, mấu sệ ngûng chẫy rưìi bưi thëc àỗ vâ bùng lẩi.
Vïët thûúng nùång: Chấu bế bõ thûúng sêu vò vïët dao hay kđnh vúä
vâ bõ chẫy mấu nhiïìu. Bẩn hậy lâm cho vïët thûúng lưå ra bùçng cấch
Mưåt àûáa trễ hay bõ chẫy mấu mi cố thïí vò cấc mẩch mấu úã
mâng mi bõ giận núã hóåc cố rưëi loẩn àưng mấu. Búãi vêåy, cêìn cho
bấc sơ biïët.
170. TRỄ EM NËT PHẪI VÊÅT LẨ
Do bẫn nùng cêìn ùn, cấc trễ em hay àûa vâo miïång nhûäng vêåt
cấc em cố thïí lêëy vâ cêìm trong tay nhû mưåt hôn bi, mưåt àưìng xu
chùèng hẩn. Nhûäng vêåt nhû thïë cố thïí lâm tùỉc àûúâng hư hêëp vâ lâm
cấc chấu bõ ngẩt thúã. (Xem Ngẩt thúã).
Nïëu vêåt lổt àûúåc xëng dẩ dây thò lâ mưåt àiïìu may mùỉn. Nố sệ
dêìn dêìn ài theo àûúâng tiïu hốa àïí cëi cng àûúåc tưëng ra ngoâi
theo phên. Bấc sơ khưng cêìn phẫi can thiïåp bùçng phêỵu thåt mâ chó
cêìn theo dội sûå di chuín ca vêåt trong ngûúâi cấc chấu bùçng
phûúng phấp rổi X-quang.
Nïëu vêåt vûâa nhỗ, trôn, nhùén, thò sệ theo phên ra ngoâi sau 1 -
2 ngây.
Cố 2 trûúâng húåp àùåc biïåt cêìn ch :
- Chấu nët vêåt nhổn nhû àinh, kểp tốc, kểp giêëy v.v... Nhûäng
àêìu nhổn àêm vâo thânh råt nïn khưng di chuín àûúåc Trûúâng
húåp nây phẫi phêỵu thåt àïí lêëy ra.
- Chấu nët hưåp hay lổ nhỗ cố chûáa chêët àưåc hay chêët têëy rûãa
cố thïí tấc hẩi túái bưå mấy tiïu hốa, nhêët lâ dẩ dây, nïn phẫi cêëp tưëc
àûa chấu túái bïånh viïån.
nhiïu ?
* Lc nâo ?
* Chấu àậ cố nhûäng triïåu chûáng gò ca viïåc ngưå àưåc ?
Mën trẫ lúâi àûúåc cấc cêu hỗi trïn, bẩn phẫi quan sất chưỵ ca
chấu bế tûâ trïn giûúâng túái dûúái àêët, cấc àưì vêåt xung quanh, cẫ trong
ti ấo, qìn ca chấu nûäa. Mang têët cẫ cấc vêåt gò bẩn nghi ngúâ túái
bïånh viïån àïí àûa cho bấc sơ.
Khưng nïn cho chấu bế ëng thïm thûá gò, kïí cẫ sûäa.
Khưng nïn cưë bùỉt chấu nưn ra, nïëu chấu khưng lâm àûúåc.
Ngun nhên: Ngun nhên sûå ngưå àưåc ca cấc chấu lâ do lưỵi
cấc ngûúâi lúán thûúâng àïí cêíu thẫ cấc loẩi chêët trong têìm tay ca cấc
chấu.
- Thëc têíy rûãa.
- Dûúåc phêím.
- Cấc thûá hốa phêím trang sûác: nûúác hoa, sấp mưi v.v...
Tẩi sao cêìn àûa chấu bế túái bấc sơ? Cố ngûúâi hỗi:
"Tưi khưng biïët con tưi àậ múã hưåp thëc aspirin hay hưåp thëc
ng, vâ àậ ëng chûa. Cố thïí nố chó mt cố mưåt viïn, nhûng cng cố
thïí lâ nhiïìu hún. Vêåy phẫi lâm thïë nâo ?"
nhiïåt àưå thêëp hún thên nhiïåt ca bế tûâ 2 - 3oC, chûúâm lẩnh hóåc
qën tậ têím nûúác mất. Cho ëng thëc chưëng sưët nhû aspirin,
acetamol vúái nhiïìu nûúác mất.
Nïëu thên nhiïåt chấu vêỵn khưng giẫm, cêìn àûa ngay chấu ài
cêëp cûáu, vò chûáng cẫm nống cng rêët nguy hiïím.
Àïí trấnh hiïån tûúång CẫM NốNG, ch ëu cêìn phẫi Àïì PHôNG
nhû: khưng cho cấc chấu mùåc nhiïìu qìn ấo quấ, ln ch cho cấc
chấu ëng à nûúác.
174. CẪM NÙỈNG
Cẫm nùỉng cố thïí coi nhû hiïån tûúång BỗNG cêëp 1, cêëp 2 vúái cấc
triïåu chûáng: thên nhiïåt tùng, mẩch nhanh, da nống vâ khư (sau àố
vâi giúâ cố thïí àỗ lïn), khưng cố mưì hưi, nưn ối vâ cố thïí ngêët.
Diïån tđch cú thïí bõ tấc dng búãi nùỉng câng rưång thò nguy cú
câng nùång. Mưåt chấu bế bõ say nùỉng chiïëu vâo mùåt cố thïí bõ nguy
túái tđnh mẩng.
Nïëu diïån tđch da bõ tấc dng ca nùỉng trïn 5% thò bấc sơ phẫi
àûa túái phông cêëp cûáu.
(Xem thïm Bẫng diïån tđch da trïn cú thïí, mc B6 vïì bỗng).
175. BÕ CƯN TRNG CHĐCH
Bõ ong, tô vô àưët: Nhiïìu bưå phêån ca cú thïí rêët nhẩy cẫm vúái
nổc ca loâi ong nïn rêët nhûác nhưëi.
cấc chấu bế àau nhiïìu, cho chấu ëng aspirin àïí giẫm àau, theo chó
àõnh ca bấc sơ.
176. BÕ BỔ VE ÀƯËT
Nhûäng loâi bổ, ve úã chố, úã trong cỗ, bi rêåm cố thïí gêy cho
ngûúâi mưåt sưë bïånh, nhêët lâ vâo ma hê chng ta hay ài chên àêët
trïn cỗ, vâo cấc bi cêy. Cố nhiïìu bïånh sưët do loâi bổ gêy ra. Cún
sưët kếo dâi kêm theo hiïån tûúång mêín àỗ khùỉp ngûúâi. Àưi khi cố cẫ
nhûäng mẫng da mêìu àen. Ngûúâi ta thûúâng dng thëc khấng sinh
àïí chûäa trõ.
Loâi bổ, ve cng cố thïí gêy ra bïånh Lyme, mưåt thûá bïånh cố
nhûäng biïíu hiïån mêín àỗ, liïåt mùåt vâ àau cấc khúáp. Àïí chûäa trõ,
cng dng thëc khấng sinh.
177. BÕ SC VÊÅT CÙỈN
Vïët cùỉn ca chố, mêo: Cêìn phẫi rûãa sẩch vïët cùỉn bùçng thëc sất
trng rưìi cho chấu túái bấc sơ àïí ëng thëc khấng sinh hóåc nïëu
cêìn, phẫi tiïm thëc àïì phông bïånh dẩi.
Phẫi àûa con chố àậ cùỉn ngûúâi túái súã th y àïí kiïím tra vâ theo
dội xem nố cố bõ bïånh dẩi khưng.
Vïët rùỉn cùỉn: Chó cố loâi rùỉn àưåc múái nguy hiïím. Thûúâng, rùỉn
hay cùỉn vâo tay vâo chên ngûúâi. Múái àêìu, vïët cùỉn khưng gêy àau
nhiïìu vâ dïỵ nhêån thêëy 2 vïët rùng cấch nhau 6-8mm. Chung quanh
vïët cùỉn thûúâng cố mưåt vng t mấu dûúái da. Mêìu ca àiïím nây
biïën àưíi dêìn tûâ àỗ sang tđm xanh. Vïët cùỉn câng lc câng àau, tay
Trong thúâi gian àố, nhúâ ngûúâi ài bấo bấc sơ, hóåc gổi tưí cêëp cûáu
ngûúâi thûúâng trûåc bïn bậi biïín v..v..
Àïí cấc chấu sau nây chống biïët búi, nïn cho cấc chấu bế lâm
quen vúái nûúác tûâ nhỗ nhûng khưng àûúåc rúâi mùỉt khỗi Bế, d chó cho
Bế tùỉm trong chêåu tùỉm úã nhâ.
Khi cho chấu bế vâo nûúác, phẫi cho tûâ tûâ nhêët lâ sau khi vûâa
cho chấu phúi nùỉng.
179. CHÛÁNG NGÊËT KHI XËNG NÛÚÁC
Cố nhiïìu ngûúâi - cẫ ngûúâi lúán lêỵn trễ em vûâa xëng nûúác hưì;
ao, biïín àïí tùỉm, bưỵng ngêët xóu vâ bõ chòm hóåc nûúác cën ài ln.
Nïëu khưng àûúåc vúát ngay thò rêët nguy túái. tđnh mẩng. Ngun nhên
ca hiïån tûúång nây chûa àûúåc xấc àõnh nhûng ngûúâi ta cho rùçng àố
lâ do cú thïí nhûäng ngûúâi àố khưng chõu àûúåc sûå thay àưíi nhiïåt àưå
giûäa khưng khđ vâ nûúác.
Búãi vêåy, chng ta khưng nïn tùỉm nùỉng lêu quấ trûúác khi xëng
nûúác. Vâ, khi xëng nûúác, nïn xëng tûâ tûâ àïí khỗi gêy nhûäng cẫm
giấc àưåt ngưåt vïì nhiïåt àưå, nhêët lâ àưëi vúái trễ em.
180. BÕ ÀIÏÅN GIÊÅT
Nïëu chấu bế cho tay vâo chưët àiïån vâ khưng rt àûúåc tay ra,
khưng àûúåc kếo chấu ra mâ phẫi ài ngùỉt cêìu dao àiïån.
Nïëu chấu àng vâo mưåt dêy àiïån, phẫi gẩt dêy ra bùçng mưåt cấi
lẩnh, run, thên nhiïåt tùng, mùåt àỗ, hổng khư, àau lûng vâ chên tay.
Hiïån tûúång ho câng ngây câng nhiïìu khưng phẫi lâ triïåu chûáng ca
cm. Àa sưë trễ em hïỵ bïånh lâ óa chẫy vâ nưn, cûá 24 giúâ hay 48 giúâ lâ
lẩi sưët cao mưåt lêìn.
Khi àậ xấc àõnh lâ chấu bế bõ cm, bấc sơ sệ u cêìu phẫi àïí
chấu nùçm nghó tẩi giûúâng trong thúâi gian mưåt vâi ngây. Nïn cho
chấu ëng nhiïìu nûúác trấi cêy, nûúác chanh.
Trong thúâi gian cố dõch bïånh, trấnh àïí cấc chấu bõ lẩnh, mïåt vâ
têåp trung núi àưng ngûúâi.
Nïëu bâ mể bõ cm, nïn àïí ngûúâi khấc sùn sốc con mònh. Khi
cêìn cho con b, nïn àeo khêëu trang.
Àưëi vúái cấc trễ thú, bïånh cm cố thïí gêy ra nhiïìu biïën chûáng tûâ
viïm tai, mi, hổng túái viïm phïë quẫn, viïm phưíi, ho, hen túái àưå
khố thúã.
Viïåc tiïm chng chưëng bïånh cm cho cấc chấu hiïån nay chûa
thûåc hiïån àûúåc rưång khùỉp nhûng rêët cêìn àưëi vúái cấc chấu cố thïí
trẩng ëu vâ hay cố bïånh tai-mi-hổng.
184. BÏÅNH BAN ÀÂO
Bïånh ban àâo do vi rt gêy ra lâ bïånh hay lêy, cố thïí thânh
nhûäng dõch nhỗ vïì ma thu vâ ma àưng. Bïånh thûúâng gùåp úã trễ
em dûúái 3 tíi, bưỵng nhiïn bõ sưët cao trong nhiïìu ngây. Túái ngây
thûá 4, thûá 5, Bế cố thïí khỗi sưët, àưìng thúâi khùỉp ngûúâi Bế nưíi ban àỗ
trong vâi giúâ hóåc mưåt, hai ngây.
ban, chấu lẩi sưët thò phẫi nghơ ngay túái mưåt tưín thûúng úã mâng ốc...
vâ phẫi àûa chấu túái bấc sơ hóåc vâo bïånh viïån ngay.
Phất ban do dẩng bïånh thêëp: Thûúâng thêëy úã cấc chi dûúái. Nïëu
phất ban kêm theo hiïån tûúång àau vng bng thò phẫi nghơ túái trễ
bõ lưìng råt hóåc cố liïn quan túái thêån, nhêët lâ khi nûúác tiïíu cố mấu
vâ anbumin. Cng cố nhûäng trûúâng húåp phất ban cố giẫm sưë lûúång
tiïíu cêìu mâ chùèng cố ngun nhên gò cẫ.
Chûáng phất ban nối chung thûúâng khỗi sau vâi tìn chûäa trõ.
Nhûng cng cố nhûäng trûúâng húåp kếo dâi túái 5-6 thấng: àố lâ chûáng
phất ban mận tđnh. Viïåc chûäa trõ mêët nhiïìu cưng sûác hún.
186. BÏÅNH TINH HƯÌNG NHIÏÅT
Bïånh tinh hưìng nhiïåt do mưåt loẩi liïn cêìu trng tấn huët gêy
ra. Hiïån nay bïånh nây hiïëm thêëy vâ cng khưng côn nguy hiïím
nhû xûa. Thúâi gian bïånh tûâ 4 túái 5 ngây. Cấc chấu bõ bïånh àưåt
ngưåt sưët cao, àau hổng vâ cố hẩch úã cưí, chống mùåt vâ nưn ối.
Ngûúâi mêín àỗ rêët nhanh, nhûäng nưët mêìu àỗ nưëi nhau thânh
tûâng mẫng rưång, cố nhûäng àûúâng viïìn khưng àïìu, bùỉt àêìu tûâ cưí
nấch, khuu tay rưìi lan ra toân thên kïí cẫ mùåt, trûâ vng miïång vâ
mùỉt. Àùåc biïåt chó sau vâi ngây lûúäi ca chấu bõ bïånh cố mâu àỗ tûúi
nhû mêìu trấi dêu.
Nïëu khưng cố biïën chûáng, bïånh thun giẫm trong vông vâi
ngây: thên nhiïåt xëng, cấc mẫng àỗ lùån mêët. Khoẫng 2, 3 tìn
sau, da bùỉt àêìu bong, nhêët lâ úã bân tay vâ bân chên cố thïí bốc
thânh mẫng vẫy.
thëc cho à liïìu.
Copyright: Tài liệu đại học ©