399
âm mưu, thủ đoạn phá hoại thâm độc của kẻ thù"
1
.
Câu Hỏi - Bài Tập
1- Nêu những đặc điểm lớn của nước ta khi bước vào thời kì
quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội. Những đặc điểm đó có ảnh
hưởng như thế nào đến quá trình thực hiện cách mạng xã hội
chủ nghĩa? 2- Trình bày những thành tựu và hạn chế, yếu kém
trong quá trình thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội qua hai kế
hoạch 5 năm (1976 - 1980 và 1981 -1985).
Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn
quốc lần thứ VI... Sđd, tr. 1 8, 212.
Chương X
VIỆT NAM TRÊN ĐƯỜNG ĐỔI MỚI ĐI LÊN CHỦ NGHĨA
XÃ HỘI (1986 - 2000)
Chương X cung cấp những kiến thức cơ bản về công cuộc
xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta theo đường lối đổi mới do
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ Vi của Đảng đề ra. Những
thành tựu đạt được trong thời kì đổi mới đã làm thay đổi sâu sắc
đời sống kinh tế - xã hội của đất nước.
I- Bước đầu thực hiện đường lối đổi mới (1986-1990)
Vào nửa sau những năm 80 của thế kỉ XX., tình hình thế giới
tiếp tục có những diễn biến phức tạp. Trong khi các nước tư bản
đẩy mạnh cuộc cách mạng khoa học - kĩ thuật, nhanh chóng
vượt qua khủng hoảng để phát triển đi lên, các nước xã hội chủ
nghĩa ngày càng gặp nhiều khó khăn về kinh tế - xã hội, dần
dần đi tới khủng hoảng. Trong quan hệ quốc tế, xu thế đối đầu
quan trọng:
Một là, trong toàn bộ hoạt động của mình, Đảng phải quán
triệt tư tưởng "lấy dân làm gốc", xây dựng và phát huy quyền
làm chủ của nhân dân lao động.
Hai là, Đảng phải luôn luôn xuất phát từ thực tế, tôn trọng và
hành động theo quy luật khách quan. Năng lực nhận thức và
hành động theo quy luật là điều kiện bảo đảm sự lãnh đạo đúng
đắn của Đảng.

401
Ba là, phải biết kết hợp sức mạnh của dân tộc với sức mạnh
của thời đại trong điều kiện mới.
Bốn là, phải xây dựng Đảng ngang tầm nhiệm vụ chính trị
của một đảng cầm quyền lãnh đạo nhân dân tiến hành cuộc cách
mạng xã hội chủ nghĩa.
Trên cơ sở đó, Đại hội khẳng định quyế
t tâm của toàn Đảng,
toàn dân và toàn quân ta là "... đem hết tinh thần và lực lượng,
tiếp tục thực hiện thắng lợi hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng
thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt
Nam xã hội chủ nghĩa,đồng thời tích cực góp phần vào cuộc đấu
tranh chung của nhân dân thế giới vì hoà bình, độc lập dân tộc,
dân chủ và chủ nghĩa xã hội"
1
. Đại hội khẳng định tiếp tục thực
hiện đường lối chung của cách mạng xã hội chủ nghĩa và đường
lối xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa do các Đại hội lần thứ
IV và lần thứ V của Đảng xác định. Tuy nhiên, về nhận thức,
Đảng ta đã có những điều kiện để hiểu biết đầy đủ hơn về con
đường tiến lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Thời kì quá độ ở

1 - Sản xuất đủ tiêu dùng và có tích luỹ.
Hướng mọi cố gắng vào việc đáp ứng những nhu cầu cấp
bách và thiết yếu của xã hội, dần dần ổn định và tiến lên cải
thiện một bước đời sống vật chất và
văn hoá của nhân dân ổn định đời sống nhân dân phải đi đôi
với bảo đảm yêu cầu có tích luỹ từ nội bộ nền kinh tế quốc dân
để đủ sức tiếp nhận và đưa vào tái sản xuất mở rộng vốn vay và
viện trợ của nước ngoài.
2- Bước đầu tạo ra một cơ cấu kinh tế hợp lí nhằm phát triển
sản xuất.
3- Xây dựng và hoàn thiện một bước quan hệ sản xuất mới
phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản
xuất. Củng cố thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa bao gồm cả
khu vực quốc doanh và khu vực tập thể một cách toàn diện, cả
về chế độ sở hữu, chế độ quản lí, chế độ phân phối làm cho
thành phần kinh tế này giữ vai trò chi phối trong nền kinh tế
quốc dân, thể hiện tính ưu việt về năng suất lao động, chất lượng
sản phẩm, thu nhập của người lao động và tích luỹ cho sự
nghiệp công nghiệp hoá.
4- Tạo ra chuyển biến tốt về mặt xã hội. Muốn vậy, cần giải
quyết một phấn quan trọng việc làm cho người lao động và bảo
đảm về cơ bản phân phối theo lao động; thực hiện công bằng xã

403
hội phù hợp với điều kiện cụ thể của nước ta; loại bỏ những
nguồn thu nhập do làm ăn phi pháp mà có. Trong sự nghiệp xây
dựng nền văn hoá mới, đặc biệt chú ý xây dựng quan hệ xã hội
và lối sống lành mạnh, khắc phục các hiện tượng tiêu cực; giữ
gìn và phát huy tinh thần dân chủ, nhân đạo, chủ nghĩa anh hùng
và những giá trị văn hoá khác của truyền thố

quan hệ liên kết, bồ sung cho nhau theo quan điểm phát triển
kinh tế hàng hoá, mở rộng trao đổi trong nước và với nước
ngoài, khắc phục khuynh hướng tự cấp tự túc.
Đại hội toàn quốc lần thứ VI của Đảng là mốc mở đầu sự
nghiệp đổi mới toàn diện đất nước, mở ra bước ngoặt trong s
ự
nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Trong quá trình
thực hiện Nghị quyết Đại hội Vi, những diễn biến phức tạp của
tình hình quốc tế đã tác động xấu đến tình hình chính trị, kinh tế
và xã hội nước ta. Nhưng Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đã nỗ
lực khắc phục khó khăn, kiên trì tìm tòi, khai phá con đường đổi
mới chưa có một khuôn mẫu cho trước, từng bước đưa đường
lối Đại hội VI đi vào thực tế cuộc sống.
Chỉ trong thời gian ngắn không đầy hai năm thực hiện, từ
giữa năm 1988, các chủ trương, chính sách đổi mới bắt đầu
mang lại kết quả rõ rệt.
Thành tựu đầu tiên trên lĩnh vực kinh tế là đã đạt được những
tiến bộ rõ rệt trong việc thực hiện các mục tiêu của ba chương
trình kinh tế.
Tình hình lương thực - thực phẩm có chuyển biến tốt. Từ chỗ
thiếu ăn triền miên, năm 1988 còn phải nhập hơn 45 vạn tấn
gạo, đến năm 1989, với sản lượng lương thực 21,4 triệu tấn,
chúng ta đã vươn lên không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước, mà
còn có dự trữ và xuất khẩu góp phần quan trọng ổn định đời
sống của nhân dân và thay đổi cán cân xuất nhập khẩu. Đó là
kết quả tổng hợp của việc phát triển sản xuất, thực hiện chính
sách khoán trong nông nghiệp, xoá bỏ chế độ bao cấp, tự do lưu
thông và điều hoà cung - cầu lương thực, thực phẩm trên phạm
vi cả nước.
Hàng hoá trên thị trường, nhất là hàng tiêu dùng, dồi dào, đa

2
. Ngoài
ra, phần đầu tư của nhân dân rất lớn, đồng thời cũng đã thu hút
được một số vốn đầu tư của nước ngoài. Nhiều công trình công
nghiệp nặng quan trọng được khởi công từ những năm trước dã
được đưa vào sử dụng. Trên địa bàn cả nước bắt đầu hình thành
một số ngành sản xuất mới có triển vọng tốt như dầu khí, công
nghiệp lắp ráp hàng điện tử, nuôi và chế biến tôm...; đồng thời
cũng xuất hiện một số vùng sản xuất hàng hoá tập trung về

1. Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V".
NXB Sự thật, Hà Nội, 1991. tr. 19.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII
- NXB Sự thật, Hà Nội. 1991, tr. 20. 27. 406
lương thực, trồng cây công nghiệp ngắn ngày và dài ngày.
Một thành tựu khác về đổi mới kinh tế là bước đầu hình
thành nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ
chế thị trường có sự quản lí của Nhà nước.
Phát triển quan điểm kinh tế của Đại hội VI, Hội nghị lần thứ
6 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp tháng 3-1989 đã
khẳng định phát tri
ển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần là một
chủ trương chiến lược lâu dài trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa
xã hội. Chính sách này được nhân dân hưởng ứng rộng rãi và đã
nhanh chóng đi vào cuộc sống, đã góp phần phát huy quyền làm
chủ của nhân dân về kinh tế, khơi dậy được nhiều tiềm năng và
sức sáng tạo của nhân dân để phát triển sản xuất, dịch vụ, tạo

nước.
Nền giáo dục và đào tạo có một số tiến bộ trong việc xác
định mục tiêu, nội dung và phương pháp cũng như cơ cấu hệ
thống giáo dục. Những kết quả ban
đầu được thể hiện ở việc
từng bước đa dạng hoá loại hình giáo dục, đào tạo, dân chủ hoá
quản lí nhà trường, tăng cường liên kết nhà trường với xã hội.
Nội dung giáo dục phổ thông đã được đổi mới một phần, chất
lượng lớp 1, lớp 2 và ở trường chuyên, lớp chọn có tiến bộ. Quá
trình đào tạo đại học, trung học chuyên nghiệp được tổ chức lại
và,có một số cải tiến.
Công tác bảo vệ sức khoẻ, nâng cao thể lực của nhân dân vẫn
được duy trì trong điều kiện còn nhiều khó khăn. Công tác chăm
sóc sức khoẻ ban đầu có một số tiến bộ. Tiêm chủng mở rộng
cho trẻ em được ngành Y tế thực hiện tết trên phạm vi cả nước,
giảm đáng kể số trẻ em chết dưới một tuổi. Chủ trương bảo
vệ sức khỏe nhân dân nhằm giải quyết các vấn đề cơ bản và cấp
bách, nhất là chống các bệnh nhiễm trùng, chống suy dinh
dưỡng và vệ sinh môi trường, đồng thời phòng chống những
bệnh tật của một nước đang phát triển công nghiệp, bước đầu đã
thu được một số kết quả. Phong trào thể dục, thể thao quần
chúng được duy trì và mở rộng ở nhiều nơi.
Một trong những thành tựu của công cuộc đổi mới là bước
đầu thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa trên các lĩnh vực của đời
sống xã hội. Cơ chế và chính sách mới đã mở rộng quyền tự chủ
của các cơ sở kinh tế, phát huy tiềm năng của nhiều thành phần
kinh tế, tạo điều kiện cho mọi người được tự do kinh doanh theo
pháp luật. Sinh hoạt dân chủ trong xã hội ngày càng được phát
huy. Nội dung và phương thức hoạt.động của các tổ chức trong
hệ thống chính trị bước đầu được đổi mới theo phương hướng

nghĩa xã hội phù hợp với đặc điểm của đất nước.
Bên cạnh những thành tựu đạt được, chúng ta còn nhiều mặt
hạn chế và khó khăn lớn: Đất nước vẫn chưa ra khỏi khủng
hoảng kinh tế - xã hội, công cuộc đổi mới còn những mặt hạn
chế, nhiều vấn đề kinh tế - xã hội nóng bỏng chưa được giải
quyết, đáng chú ý là những vấn đề lớn sau đây:
Lạm phát còn ở mức cao, nhiều cơ sở sản xuất đình đốn kéo

409
dài, lao động thiếu việc làm tăng lên. Đời sống của những người
sống chủ yếu bằng tiền lương hoặc trợ cấp xã hội và của một bộ
phận nông dân bị giảm sút. Tốc độ tăng dân số cao.
Sự nghiệp văn hoá, xã hội có những mặt tiếp tục xuống cấp.
Tình trạng tham nhũng, tiêu cực và bất công xã hội tăng
thêm; lối số
ng thực dụng, hủ tục, mê tín dị đoan phát triển...
Nguyên nhân dẫn đến những mặt khó khăn và yếu kém một
phần do hậu quả của nhiều năm trước để lại và khó khăn của
quá trình đi lên, do những tác động bất lợi của tình hình thế giới;
một phần do những khuyết điểm chủ quan trong sự lãnh đạo của
Đảng và công tác quản lí của Nhà nước. Nhưng khuyết điểm có
tính chất bao trùm là Đảng chậm xác định rõ yêu cầu và nội
dung đổi mới phương thức lãnh đạo trong giai đoạn mới, chưa
tập trung nghiên cứu đề ra phương hướng, chủ trương rõ ràng và
chỉ đạo thực hiện tích cực việc tổ chức lại bộ máy; còn thiếu
những biện pháp có hiệu lực để nâng cao chất lượng đảng viên,
nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của các tổ chức
Đảng ngang tầm đòi hỏi của sự nghiệp cách mạng...
Từ thực tiễn của hơn 4 năm đổi mới, Đảng ta rút ra những bài
học kinh nghiệm bước đầu về tiến hành công cuộc đổi mới: Một

Bốn là, tiếp tục phát huy ngày càng sâu rộng nền dân chủ xã
hội chủ nghĩa, nhưng để phát huy dân chủ đúng hướng và đạt
kết quả thì quá trình đó phải được lãnh đạo tốt, có bước đi vững
chắc phù hợp với tình hình chính trị, xã hội nói chung. Có như
vậy mới thực sự bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, động
viên toàn dân hăng hái xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Năm là, trong quá trình đổi mới, phải quan tâm dự báo tình
hình, kịp thời phát hiện và giải quyết đúng đắn những vấn đề
mới nảy sinh trên tinh thần kiên định thực hiện đường lối đổi
mới; tăng cường tổng kết thực tiễn và không ngừng hoàn chỉnh
lí luận về con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Mỗi
chủ trương, chính sách, biện pháp kinh tế, xã hội, bên cạnh mặt
tích cực là chủ yếu cũng thường có những hệ quả tiêu cực nhất
định, những vấn đề mới nảy sinh, cần phải dự kiến trước và theo
dõi để chủ động ngăn ngừa, giải quyết.
Công cuộc đổi mới càng đi vào chiều sâu thì càng nhiều vấn
đề mới liên quan đến nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con
đường xây dựng chủ nghĩa xã hội. Chỉ có tăng cường tổng kết

411
thực tiễn, phát triển lí luận thì công cuộc đổi mới mới trở thành
hoạt động tự giác, chủ động và sáng tạo, bớt được sai lầm và
những bước đi quanh co, phức tạp.
II- Tiếp tục công cuộc đổi mới đất nước (1991 - 1995)
Bước vào thập kỉ 90 của thế kỉ XX, tình hình thế giới có
nhiều biến động to lớn, tác động sâu sắc đến đời số
ng chính trị
và công cuộc đổi mới của nhân dân ta. Liên Xô và các nước xã
hội chủ nghĩa Đông Âu ngày càng lâm vào khủng hoảng kinh tế
- xã hội nghiêm trọng. Các thế lực thù địch tăng cường thực

t
cần cù, thông minh, sáng tạo; là khả năng thâm canh, tăng vụ và
mở rộng diện tích trong nông nghiệp, phát triển nghề rừng và
thủy sản còn lớn...
Xuất phát từ tình hình trên và căn cứ vào mục tiêu của chặng
đầu thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội (do Đại hội VI đề ra),
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII (24 - 27-6-1991) xác định
"mục tiêu tổng quát của 5 năm tới là vượt qua khó khăn thử
thách, ổn định và phát triển kinh tế- xã hội, tăng cường ổn định
chính trị, đẩy lùi tiêu cực và bất công xã hội, đưa nước ta cơ
bản ra khỏi tình trạng khủng hoảng hiện nay"
1
.
Các mục tiêu cụ thể phải đạt tới là:
- Tiếp tục kiềm chế và đẩy lùi lạm phát, giữ vững và phát
triển sản xuất, bắt đầu có tích luỹ từ nội bộ nền kinh tế.
- Tạo thêm nhiều việc làm cho người lao động, giảm mạnh
nhịp độ tăng dân số.
- ổn định và từng bước cải thiện đời sống vật chất và tinh
thần của nhân dân. Bảo đảm tiền lương tối thiểu đáp ứng được
nhu cầu thiết yếu của người lao động, ngăn chặn thu nhập phi
pháp và bất công. - Tiếp tục phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa,
đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của Đảng, Nhà
nước và các đoàn thể nhân dân, đổi mới tổ chức và cán bộ.
- Bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự và an toàn xã hội, bảo
vệ thành quả cách mạng.
Ngoài việc xác định mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong 1. Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

trạng đình đốn trong sản xuất, rối ren trong lưu thông được khắc
phục. Trong 5 năm 1991 - 1995, kinh tế tăng trưởng nhanh, nhịp
độ tăng bình quân hằng năm về tồng sản phẩm trong nước
(GDP) đạt 8,2% (kế hoạch là 5,5 - 6,5%), về sản xuất công
nghiệp là 13,3%, sản xuất nông nghiệp là 4,5%, kim ngạch xuất

414
khẩu 20%
1
. Lạm phát bị đẩy lùi từ 774,7% (năm 1986) xuống
còn 67,1% (năm 1991), 12,7% (năm 1995). Đầu tư toàn xã hội
bằng nguồn vốn trong và ngoài nước so với GDP năm 1990 là
15,8%, năm 1995 là 27,4%
2
. Lương thực không những đáp ứng
đủ cho nhu cầu trong nước, mà còn xuất khẩu được mỗi năm
khoảng 2 triệu tấn gạo
3
. Nhiều công trình thuộc kết cấu hạ tầng
và cơ sở công nghiệp trọng yếu được xây dựng, tạo thêm sức
mạnh vật chất và thế cân đối mới cho bước phát triển tiếp theo.
Hoạt động khoa học và công nghệ gắn bó chặt chẽ với nhu
cầu phát triển kinh tế - xã hội trong cơ chế thị trường.
Quan hệ sản xuất được điều chỉnh phù hợp hơn với yêu cầu
phát triển của lực lượng sản xuất. Nền kinh tế hàng hoá nhiều
thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lí của
Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa tiếp tục được xây
dựng.
Thành tựu thứ hai là đã tạo được một số chuyển biến tích cực
về mặt xã hội. Đời sống vật chất của phần lớn nhân dân được cải