ĐAI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÁI NGUYÊN

HOÀNG THỊ THU HẰNG

QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ
THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI
Ở CÁC TRƯỜNG THPT THÀNH PHỐ BẮC NINH,
TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020


ĐAI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÁI NGUYÊN

HOÀNG THỊ THU HẰNG

QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ
THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI
Ở CÁC TRƯỜNG THPT THÀNH PHỐ BẮC NINH,
TỈNH BẮC NINH
Ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 8.14.01.14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Thị Tính



MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN......................................................................................................ii
MỤC LỤC ..........................................................................................................iii
DANH MỤC CÁC BẢNG .................................................................................ix
MỞ ĐẦU.............................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài .............................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu .......................................................................................2
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu.................................................................2
4. Giả thuyết khoa học.........................................................................................2
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ......................................................................................3
6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu ..........................................................................3
7. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................4
8. Cấu trúc luận văn .............................................................................................5
Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ
THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI Ở
TRƯỜNG THPT .......................................................................................6
1.1. Tổng quan nghiên cứu về quản lý dạy học môn Địa lý ở trường phổ
thông......6
1.1.1. Nghiên cứu về quản lý dạy học ở trường phổ thông .................................6
1.1.2. Nghiên cứu về quản lý dạy học môn Địa lý ở trường Trung học phổ thông
... 8
1.2. Một số khái niệm cơ bản ...........................................................................10
1.2.1. Dạy học....................................................................................................10
1.2.2. Dạy học môn địa lý..................................................................................11
1.2.2. Quản lý dạy học môn Địa lý....................................................................12
1.3. Một số vấn đề cơ bản về dạy học môn Địa lí theo chương trình giáo
dục phổ thông mới ở trường THPT...........................................................13
1.3.1. Mục tiêu, nội dung dạy học môn Địa lý theo chương trình giáo dục


2.1. Khái quát về giáo dục thành phố Bắc Ninh...............................................30
2.1.1. Khái quát giáo dục thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh .........................30
2.1.2. Tổ chức khảo sát......................................................................................31
2.2. Thực trạng dạy học môn Địa lí theo chương trình giáo dục phổ thông
mới ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh...................32
2.2.1. Sự khác biệt giữa mục tiêu, nội dung chương trình dạy học môn Địa
lý hiện hành với chương trình giáo dục phổ thông mới ở trường Trung
học phổ thông ............................................................................................32


2.2.2. Thực trạng nội dung dạy học môn Địa lý đã triển khai theo định
hướng chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường Trung học
phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh .........................................37
2.2.3. Phương pháp, hình thức tổ chức dạy học môn Địa lý theo chương
trình giáo dục phổ thông mới ở các trường Trung học phổ thông thành
phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ....................................................................38
2.2.4. Đánh giá kết quả dạy học môn Địa lý theo chương trình giáo dục phổ
thông mới ở các trường Trung học phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh
Bắc Ninh ................................................................................................................ 42
2.2.5. Điều kiện dạy học môn Địa lý theo chương trình giáo dục phổ thông mới
ở các trường Trung học phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.........
43
2.3. Quản lý dạy học môn Địa lí theo chương trình giáo dục phổ thông mới
ở các trường Trung học phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ..45
2.3.1. Lập kế hoạch dạy học môn Địa lý theo chương trình giáo dục phổ thông
mới ở các trường Trung học phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc
Ninh...45
2.3.2. Tổ chức thực hiện kế hoạch dạy học môn Địa lý theo chương trình giáo
dục phổ thông mới ở các trường Trung học phổ thông thành phố Bắc

phổ thông mới ở trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh........64
3.2.1. Tổ chức bồi dưỡng nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý và giáo
viên về chương trình dạy học môn Địa Lí theo chương trình giáo dục
phổ thông mới ở trường Trung học phổ thông ..........................................64
3.2.2. Phát triển chương trình và xây dựng kế hoạch dạy học môn Địa li
theo định hướng phát triển năng học sinh ở các trường Trung học phổ
thông thành phổ Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ................................................68
3.2.3. Tổ chức, chỉ đạo đổi mới phương pháp, hình thức thực hiện kế hoạch dạy
học môn Địa li theo định hướng phát triển năng học sinh ở các trường
Trung học phổ thông thành phổ Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh............72
3.2.4. Giám sát, đánh giá kết quả thực hiện kế hoạch dạy học môn Địa li
theo định hướng phát triển năng học sinh ở các trường Trung học phổ
thông thành phổ Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ................................................76
3.2.5. Đảm bảo các điều kiện dạy học môn Địa lí theo định hướng phát
triển phẩm chất, năng lực học sinh ở các trường Trung học phổ thông
thành phổ Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ..........................................................79
3.3. Khảo nghiệm về tính cần thiết, khả thi của các biện pháp đã đề xuất ......81
3.3.1. Mục đích và cách thức triển khai ............................................................81


3.3.2. Khảo nghiệm mức độ cần thiết của các biện pháp đã đề xuất ................81
3.3.3. Khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất .........................83
Kết luận chương 3..............................................................................................86
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .................................................................87
1. Kết luận..........................................................................................................87
2. Khuyến nghị...................................................................................................88
TÀI LIỆU THAM KHẢO...............................................................................90
PHỤ LỤC




5

DH

Dạy học

6

QL HĐDH

Quản lý hoạt động dạy học

7

HT

Hiệu trưởng

8

GV

Giáo viên

9

HS

Học sinh


15

TCM

Tổ chuyên môn

16

GVCN

Giáo viên chủ nhiệm

17

GDPT

Giáo dục phổ thông

18

CSVC

Cơ sở vật chất

19

ĐTB

Điểm trung bình


Thực trạng hình thức dạy học môn Địa lí theo chương trình giáo dục
phổ thông mới ......................................................................................... 41

Bảng 2.4.

Thực trạng sử dụng các hình thức, phương pháp nào để đánh giá kết
quả dạy học Địa lý theo chương trình giáo dục phổ thông mới.............. 42

Bảng 2.5.

Điều kiện dạy học môn Địa lý theo chương trình giáo dục phổ thông
mới ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ................ 44

Bảng 2.6.

Lập kế hoạch dạy học môn Địa lý theo chương trình giáo dục phổ
thông mới ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ...... 45

Bảng 2.7.

Tổ chức thực hiện kế hoạch dạy học môn Địa lý theo chương trình
giáo dục phổ thông mới ở các trường Trung học phổ thông thành phố
Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ......................................................................... 47

Bảng 2.8.

Sự chỉ đạo dạy học môn Địa lý và mức độ thực hiện dạy học môn Địa
lí theo chương trình giáo dục phổ thông mới.......................................... 50


đạo đức, năng lực tự nhiên, xã hội và năng lực sống, kỹ năng sống. Trong bối
cảnh hiện nay, các nước trên thế giới đều nhận thức được vai trò và vị trí hàng
đầu của giáo dục và những mục tiêu giáo dục cần hướng tới.
Giáo dục Việt Nam ngày càng phát triển và được quan tâm về mọi mặt,
vấn đề nâng cao chất lượng giáo dục nói chung và nâng cao chất lượng dạy học
nói riêng trở thành vấn đề trọng tâm trong các nhà trường. Hiện nay, các nhà
lãnh đạo, quản lí và các nhà nghiên cứu đều thấy rõ vai trò, động lực của giáo
dục trong phát triển kinh tế xã hội.
Trong các nhà trường nói chung và trường THPT nói riêng, dạy học là
hoạt động cơ bản, chủ yếu trong đó chất lượng dạy học là vấn đề then chốt, vừa
là nội dung vừa là mục tiêu để xây dựng thương hiệu của nhà trường. Việc
nâng cao chất lượng dạy học là công việc phải làm thường xuyên, liên tục của
các nhà trường, là điều kiện tồn tại và phát triển của một nhà trường hiệu quả.
Để nâng cao chất lượng dạy học, đặc biệt dạy học theo chương trình phổ thông
mới thì vai trò của người Hiệu trưởng trong quản lí dạy học rất quan trọng.
Trong bối cảnh đó quản lý dạy học môn Địa Lí trong chương trình phổ thông
mới có sự thay đổi về cách tiếp cận phát triển chương trình, mục tiêu chương
trình, cách thức tổ chức dạy học và đánh giá kết quả dạy học đòi hỏi Hiệu
trưởng phải thay đổi về cách thức tổ chức quản lý dạy học nói chung và quản lý
dạy học môn học nói riêng.
Nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông sắp tới,
đối với môn Địa lí là môn học vừa mang đặc trưng khoa học tự nhiên và mang
đặc trưng khoa học xã hội, kiến thức môn học có tính chất ứng dụng vào thực
tiễn rất cao, thì việc quản lý dạy học môn Địa lí do đó cũng cần có những yêu

1


cầu và giải pháp cụ thể phù hợp đặc trưng và tính đặc thù của bộ môn nhằm
phát huy tối đa hiệu quả dạy học.




lý của Hiệu trưởng mang tính hệ thống đồng bộ từ xây dựng kế hoạch đến tổ
chức thực hiện và kiểm tra, đánh giá trong triển khai thực hiện dạy học môn
Địa lí theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường THPT thành phố
Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh thì kết quả dạy học của giáo viên sẽ được nâng cao và
góp phần thực hiện thành công chương trình dạy học môn Địa lí ở các trường
THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh theo chương trình 2018.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý dạy học môn địa lí theo chương
trình giáo dục phổ thông mới ở trường Trung học phổ thông.
- Nghiên cứu thực trạng quản lý dạy học môn Địa lí theo chương trình giáo
dục phổ thông mới ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc
Ninh.
- Đề xuất các biện pháp quản lý dạy học môn Địa lí theo chương trình giáo
dục phổ thông mới ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc
Ninh.
6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
6.1. Về đối tượng nghiên cứu
Trong khuôn khổ một luận văn thạc sỹ, tác giả tập trung nghiên cứu các
biện pháp quản lý của Hiệu trưởng đối với dạy học môn Địa lí theo chương
trình giáo dục phổ thông mới ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc
Ninh.
6.2. Về khách thể điều tra
Cán bộ quản lý và giáo viên môn Địa lí tại các trường THPT thuộc thành
phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
6.3. Về địa bàn và thời gian khảo sát
- Địa bàn nghiên cứu: 8 trường THPT thuộc TP Bắc Ninh, tập trung tìm
hiểu một số nội dung trong quản lý hoạt động dạy học môn Địa lí tại 3 trường:

chung và quản lý hoạt động dạy học môn Địa lý nói riêng.
7.2. Phương pháp nghiên cứu
7.2.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận
Đề tài sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa dựa
trên nghiên cứu các tài liệu, công trình khoa học về giáo dục, dạy học, quản lý
dạy học và quản lý dạy học môn Địa lý ở trường THPT để xây dựng hệ thống
cơ sở lý luận về quản lý dạy học môn Địa lý theo chương trình giáo dục phổ
thông mới.
7.2.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Đề tài sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi để khảo sát về thực
trạng hoạt động dạy học và quản lý hoạt động dạy học môn Địa lý tại 8 trường
THPT trên đại bàn thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
- Đề tài sử dụng phương pháp xin ý kiến của giáo viên, các nhà QLGD các
cấp về tính cấp thiết và khả thi của các biện pháp quản lý dạy học môn Địa lý ở
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh theo
chương trình giáo dục phổ thông mới 2018.
- Đề tài sử dụng phương pháp quan sát (dự giờ) giáo viên giảng dạy trên
lớp học. Kết quả sẽ được dùng để đánh giá thực trạng năng lực dạy học môn
Địa lý của giáo viên.
- Đề tài sử dụng phương pháp phỏng vấn nhà quản lý, giáo viên dạy Địa lý
về thực trạng quản lý dạy học môn Địa lý ở các trường trung học phổ thông
thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh theo chương trình giáo dục phổ thông mới
để củng cố thêm minh chứng.
- Nghiên cứu các sản phẩm dạy học và sản phẩm quản lý dạy học môn
Địa Lý theo chương trình phổ thông mới ở các trường THPT thành phố Bắc

nhà trường nói chung và nhà trường THPT nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề
quan tâm của các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam, nhằm đáp ứng nhu
cầu phát triển Giáo dục và Đào tạo của xã hội để nâng cao chất lượng giảng
dạy. Đây là vấn đề luôn được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm
với mong muốn tìm ra các biện pháp quản lí sao cho hiệu quả nhất.
Giáo dục ngày càng phát triển và được quan tâm về mọi mặt, vấn
đề nâng cao chất lượng giáo dục nói chung và nâng cao chất lượng dạy học
nói riêng trong các nhà trường. Hiện nay, các nhà lãnh đạo, quản lí và các
nhà nghiên cứu đều thấy rõ vai trò , động lực của giáo dục trong phát triển kinh
tế xã hội. Thậm chí nền kinh tế tri thức đang trở thành một thành phần
quan trọng trong sự phát triển của đất nước. Đứng trước yêu cầu của xã hội
và nhiệm vụ của GD&ĐT, nhiều công trình của các nhà nghiên cứu ở nước
ngoài đã được công bố như:
Tác giả Hanold Koontz - Cyvic Odonnell-Heinz Odonnell, “Những vấn
đề cốt yếu về quản lí”, NXB khoa học kỹ thuật, 1992 [10]; Trên thế giới ở
những nước có nền kinh tế phát triển đã có nhiều công trình nghiên cứu về
công tác quản lý trong các cơ sở giáo dục. Một số nước ở châu Âu, châu Mỹ đã
đưa ra những quy định về vai trò, trách nhiệm, nhiệm vụ cụ thể của nhà quản lý
giáo dục nhằm phát huy tính chủ động tích cực của nhà quản lý giáo dục. Tuy
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




nhiên những nghiên cứu chuyên sâu về quản lý dạy học của môn học cụ thể
chưa được xem xét nhiều.
1.1.1.2. Việt Nam
Trước hết, nói đến quan điểm phát triển giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí
Minh (1890- 1969). Bằng việc kế thừa những tinh hoa của các tư tưởng giáo
dục tiên tiến và việc vận dụng sáng tạo phương pháp luận của chủ nghĩa Mác Lênin, Người đã để lại cho chúng ta nền tảng lý luận về: Vai trò của giáo dục,

hoạt động dạy học theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở các trường
THCS huyện Kim Động tỉnh Hưng Yên” của tác giả Hồ Anh Dũng (Luận văn
thạc sỹ); “Quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường
THCS huyện Ninh Giang - Tỉnh Hải Dương” của tác giả Bùi Khắc Khải [18].
Các công trình nêu trên sẽ là cơ sở khoa học, định hướng cho các tiếp
cận nghiên cứu của đề tài luận văn.
1.1.2. Nghiên cứu về quản lý dạy học môn Địa lý ở trường Trung học phổ
thông
Khoa học Địa lí ngày nay đã trở thành một hệ thống gồm nhiều
ngành khoa học có đối tượng và nhiệm vụ khác nhau, trong đó có hai ngành
chủ yếu là: Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã hội (cũng có một số tài liệu địa
lí tách Địa lí kinh tế - xã hội ra hai ngành: Địa lí nhân văn và Địa lí kinh tếchính trị). Hai ngành này tuy có mục đích, đối tượng và phương pháp nghiên
cứu không hoàn toàn giống nhau nhưng chúng không thể tách rời nhau, vì cùng
có đối tượng nghiên cứu chung về mặt không gian là “sự tổ chức lãnh thổ
các cấp” (theo trường phái địa lí Pháp) hoặc chính bản thân các cấp lãnh thổ có
quy mô to, nhỏ khác nhau (theo trường phái địa lí các nước XHCN trước
đây). Tương ứng với Khoa học Địa lí, môn Địa lí trong nhà trường phổ
thông hiện nay được coi là một trong những môn văn hoá cơ bản trong chương
trình học ở tất cả các nước trên thế giới và việc giảng dạy Địa lí trong nhà
trường phổ thông cũng không nhằm mục đích đào tạo các chuyên gia mà chỉ
giúp cho học sinh hiểu được thế giới xung quanh để làm những người công dân
tốt trong xã hội, [3], [6].
Ở nước ta, ngay từ thời Pháp thuộc, môn Địa lí cũng đã được dạy ở
bậc tiểu và bậc Trung học. Từ đó đến nay, Địa lí vẫn được coi là một môn học
có chương trình, có sách giáo khoa riêng từ cấp Trung học trở lên. Trong những
năm gần đây, với khuynh hướng giảm bớt môn học ở các lớp dưới, môn Địa lí
trong chương trình cấp Tiểu học của nước ta lúc đầu được kết hợp vào môn
Tập đọc dưới hình thức các các bài tập đọc về Lịch sử và Địa lí.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN


quản lí về đổi mới nhưng chỉ dừng lại ở việc khái quát cơ sở lý luận đổi mới,
đổi mới phương pháp quản lí, quản lí sự đổi mới trong bối cảnh đổi mới giáo
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




dục đã được triển khai. Đặc biệt chưa có đề tài nghiên về vai trò của quản lý,
chức năng quản lí dạy học môn Địa lý THPT theo chương trình phổ thông mới
trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Trong khuôn khổ của luận văn này, tác giả muốn đi
sâu nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý dạy học môn Địa lí, khảo sát thực tiễn
và trên cơ sở đó đề xuất biện pháp quản lí dạy học môn Địa lý theo chương
trình phổ thông mới ở các trường THPT, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
1.2. Một số khái niệm cơ bản
1.2.1. Dạy học
Trong nhà trường phổ thông hoạt động sư phạm gồm 2 hoạt động đó là
hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục học sinh, trong đó dạy học là hoạt
động cơ bản, chủ yếu và hoạt động giáo dục được tiến hành phần lớn thông qua
hoạt động dạy học. Dạy học bao hoạt động dạy của giáo viên (người dạy) và
hoạt động họa của học sinh (người học), trong đó hoạt động dạy có chức năng
tổ chức, hướng dẫn chỉ đạo hoạt động học, hoạt động học mang tính tự giác,
tích cực, chủ động, tự tổ chức, tự điều khiển dưới sự hướng dẫn của giáo viên
nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học đề ra.
Nguyễn Văn Hộ - Hà Thị Đức (2004) quan niệm: "Dạy học là một quá
trình trong đó dưới vai trò chủ đạo của giáo viên (tổ chức, hướng dẫn, chỉ đạo)
học sinh tự giác, tích cực, tự tổ chức, tự điều khiển tiến hành hoạt động học tập
nhằm thực hiện có hiệu quả mục đích, nhiệm vụ dạy học đề ra" [12].
Nguyễn Thị Tính cùng nhóm giảng viên trường ĐHSP - ĐHTN: “Dạy
học là quá trình xã hội được tổ chức có mục đích, có kế hoạch. Trong đó, dưới
vai trò chủ đạo của giáo viên, học sinh tự giác, tích cực, chủ động tự tổ chức,

thức, kĩ năng đã học.
Giáo dục Địa lí được thực hiện ở tất cả các cấp học phổ thông. Ở tiểu
học và trung học cơ sở, nội dung giáo dục địa lí nằm trong môn Lịch sử và Địa
lí; còn ở trung học phổ thông, Địa lí là môn học độc lập thuộc nhóm các môn
học được lựa chọn.
Ở trung học phổ thông (THPT): Tên môn học là "Địa lí"; là môn học
độc lập, môn học tự chọn thuộc nhóm môn khoa học xã hội. Các mạch kiến
thức cốt lõi gồm: môn Địa lí với hướng nghiệp cho học sinh, sử dụng bản đồ,
địa lí đại cương (địa lí tự nhiên, địa lí kinh tế - xã hội); địa lí kinh tế - xã hội
thế giới (một số vấn đề kinh tế - xã hội thế giới, địa lí khu vực và quốc gia);
địa lí Việt Nam (địa lí tự nhiên, địa lí dân cư, địa lí các ngành kinh tế, địa lí
các vùng kinh tế, thực hành tìm hiểu địa lí địa phương cấp tỉnh/thành phố).
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN