99
Chương 6
CHU KỲ SỐNG CỦA TẾ BÀO VÀ SỰ PHÂN BÀO
Phân bào là một quá trình phức tạp, về mặt di truyền có thể xem phân bào là
phương thức mà qua đó tế bào bố mẹ truyền thông tin di truyền cho các thế hệ con cháu.
Vì qua phân bào các NST đã được phân đôi trong chu kỳ tế bào sẽ được phân ly đồng đều
về 2 tế bào con.
Người ta thường phân biệt các kiểu phân bào sau đây:
- Phân bào nguyên nhiễm (mitosis). Còn gọi là nguyên phân. Là phương thức phân
bào phổ biến nhất, thường đặc trưng cho các tế bào soma và tế bào sinh dục khi còn non.
- Phân bào giảm nhiễm - giảm phân (meiosis). Là phương thức phân bào để hình
thành các giao tử ở các cơ thể sinh sản hữu tính.
- Phân bào tăng nhiễm - nội phân (endomitosis) đặc trưng cho tế bào đa bội.
- Trực phân - phân bào không tơ (amitosis). Đặc trưng cho các tế bào bệnh lý hoặc
tế bào đã biệt hoá.
1. Chu trình tế bào (cell cycle)
Các tế bào của sinh vật Eukaryote trải qua nhiều giai đoạn nối tiếp nhau và kết thúc
bằng sự phân chia tạo ra tế bào mới. Toàn bộ quá trình từ tế bào đến tế bào thế hệ kế tiếp
được gọi là chu trình tế bào, gồm 4 giai đoạn: M, G1, S, G2.

Hình 6.1. Chu kỳ tế bào
Sự phân chia tế bào chỉ chiếm một phần của chu trình tế bào
- M (mitosis) là giai đoạn nguyên phân.
- Giai đoạn G
1
(Gap) kéo dài từ sau khi tế bào phân chia đến bắt đầu sao chép vật
chất di truyền. Sự tích luỹ vật chất nội bào đến một lúc nào đó đạt điểm hạn định
(restriction) thì tế bào bắt đầu tổng hợp AND.
- Giai đoạn S (synthesis) là giai đoạn tổng hợp AND. Cuối giai đoạn này, số luợng
AND tăng gấp đôi và chuyển sang giai đoạn G

là gấp đôi số 2n (2n x 2). Vì đây là kết quả của sự nhân đôi NST qua giai đoạn S. Dần dần
các NST xoắn lại và co ngắn lại, dầy lên. Ở đầu kỳ đầu NST chuyển ra phía ngoài màng
nhân và màng nhân dần bị biến mất. Bộ máy phân bào xuất hiện gồm có 2 sao và thoi phân
bào.
2.2. Kỳ giữa (metaphase):
Các NST tập trung vào giữa tế bào, các tâm động cùng nằm trên một mặt phẳng
xích đạo. Thoi vô sắc được hình thành đầy đủ và có thể thấy 2 dạng sợi của nó. Một dạng
sợi kéo dài qua suốt tế bào, nối với 2 cực của tế bào. Dạng sợi thứ 2 dính một đầu mút vào

101
cực của tế bào và đầu mút kia vào tâm động của thể nhiễm sắc. Ở cuối kỳ giữa các thể
nhiễm sắc phân tách nhau ra ở phần tâm.
2.3. Kỳ sau (anaphase):
Kỳ sau bắt đầu từ lúc các NST phân tách nhau ra và di chuyển về các cực khác
nhau. Bắt đầu tâm động phân đôi, các tâm động con tách nhau ra mang theo các nhiễm sắc
tử, và như vậy 2 nhiễm sắc tử trong 1 NST tách nhau ra và nhờ tâm động sẽ di chuyển về
hai cực của tế bào theo sợi của thoi phân bào. Và các nhiễm sắc tử đã trở thành NST con.
Ở thời kỳ này bắt đầu hình thành nhân nhỏ, các màng nhân xuất hiện màng ngăn
cách các tế bào chị em, các cơ quan tử phân phối đều giữa các tế bào mới.
2.4. Kỳ cuối (telophase):
Ở giai đoạn này các NST con đã chuyển đến 2 cực, chúng dần mở xoắn và ẩn vào
dịch tế bào giống như lúc bắt đầu kỳ đầu. Màng nhân được tái tạo hoàn toàn, hạch nhân
xuất hiện. Đồng thời xảy ra quá trình phân chia tế bào chất.
Quá trình phân chia tế bào chất xảy ra ở động vật và thực vật khác nhau.
 Ở động vật: Ở phần xích
đạo tế bào hình thành eo
thắt ngày càng phát triển
và cuối cùng phân thành
2 tế bào con.
 Ở thực vật: Khác với

.
Quan sát kỹ người ta thấy có hai loại sợi:
- Loại sợi nối 2 sao lại với nhau.
- Loại thứ 2 xuất phát từ tâm động dần nối với sao. Loại sợi này lôi kéo
nhiễm sắc tử về 2 cực.
+ Điều kiện cần phải có của quá trình phân bào:
Quá trình phân bào là một quá trình phức tạp, tất nhiên phải có cơ chế tự điều hoà
và điều khiển chung. Nhưng đến nay người ta chưa biết thật rõ cơ chế này của sự phân bào.
Tuy nhiên người ta khẳng định: điều kiện cần thiết cho sự phân bào là tế bào phải
trải qua giai đoạn S. Nghĩa phải có sự tái bản AND và nhân đôi NST. Lượng AND được
tăng lên gấp đôi vào gian kỳ và giữ nguyên cho đến kỳ sau, ở kỳ cuối tế bào phân đôi thì
AND mới trở lại mức ban đầu. Và hàng loạt yếu tố nội bào và ngoại bào có ảnh hưởng: ức
chế, kích thích sự phân bào. Ví dụ chất dinh dưỡng, hormone, các độc tố, các tác nhân vật
lý: nhiệt độ, tia tử ngoại, tia phóng xạ, các yếu tố sinh thái: nhịp độ ngày đêm.
+ Trong cơ thể đa bào: có 1 số tế bào có hoạt động phân chia cao như tế bào tuỷ
xương .., có tế bào thấp như tế bào gan.. và cũng có những tế bào hoàn toàn không phân
chia như các nơron thần kinh. Các mô ung thư có hoạt tính phân bào cao.
3. Sự phân bào giảm nhiễm (meiosis):
Như ta đã biết nhờ phân bào nguyên nhiễm mà có sự phân bố đồng đều NST về các
tế bào con, và các tế bào con dù ở thế hệ thứ bao nhiêu đi nữa vẫn mang bộ NST lưỡng
bội. Đối với cơ thể sinh sản vô tính thì không có vấn đề gì xảy ra. Nhưng đối với cơ thể
sinh sản hữu tính là những cơ thể được phát triển từ hợp tử thì có vấn đề vì hợp tử là tế bào
lưỡng bội (2n) được hình thành do thụ tinh là quá trình kết hợp các bộ NST của giao tử đực
và giao tử cái. Và nếu như giao tử là lưỡng bội 2n thì hợp tử ở thế hệ 1 là 4n, thế hệ 2 là 8n
và .v.v. Nhưng số lượng NST con cái và bố mẹ theo đúng quy luật là không thay đổi. Vì
vậy trong thiên nhiên thực tế không xảy ra như trên vì cơ thể hữu tính có một cơ chế phân
chia tế bào đặc biệt: Sự phân bào giảm nhiễm- đặc trưng cho sự phân chia của các tế bào
sinh dục. Do phân bào giảm nhiễm mà các giao tử có bộ NST đơn bội 1n và qua quá trình
thụ tinh hợp tử lại có bộ NST lưỡng bội 2n.
Cơ thể mang tế bào lưỡng bội được gọi là pha lưỡng bội (diplophase). Ví dụ ở thực

Diakinese (hướng cực)
Kỳ giữa I (metophase)
Kỳ sau I (anaphase)
Kỳ cuối I (telophase)
Kỳ xen kẽ: interkinese
Kỳ giữa II
Kỳ sau II
Kỳ cuối II
3.1. Phân chia I:

Hình 6.3. Các kỳ phân bào giảm nhiễm I