VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM THỊ HƢƠNG GIANG

QUYỀN NĂNG KINH TẾ CỦA PHỤ NỮ NÔNG THÔN
TRONG MÔ HÌNH HỢP TÁC XÃ KIỂU MỚI
Ở VIỆT NAM

PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ VẬN TÀI THỦY-BỘ
NỘI ĐỊA Ở ĐỒNG BẰN SG CỬU LONG
Ngành: Kinh tế phát triển
Mã số: 9.31.01.05

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2020


Công trình được hoàn thành tại:
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Tập thể hướng dẫn khoa học:
1. TS. Phùng Quốc Chí
2. TS. Phan Vĩnh Điển

Phản biện 1: PGS.TS. Nguyễn Chiến Thắng
Phản biện 2: PGS.TS. Ngô Quang Minh
Phản biện 3: PGS.TS. Nguyễn Mậu Dũng

HTX. Sự phát triển của mô hình HTX kiểu mới đã tạo cơ hội cho phụ
nữ nông thôn nâng cao quyền năng kinh tế của mình ở các phương
diện nhận biết nhu cầu của thị trường, nhận biết cơ hội tiếp cận các
nguồn lực và khả năng phát triển của các HTX kiểu mới từ đó nâng
cao thu nhập và vai trò trong gia đình và cộng đồng. Thông qua mô
hình HTX kiểu mới, quyền năng kinh tế của các thành viên trong đó
có phụ nữ nông thôn được phát huy, được khẳng định và thừa nhận.
Đã có những nghiên cứu quốc tế về quyền năng kinh tế của
phụ nữ, về mô hình HTX; ở Việt Nam đã có những nghiên cứu về
HTX, hoặc về vai trò của phụ nữ ở nông thôn đã cung cấp cơ sở lý
luận cơ bản về HTX, vai trò của phụ nữ nông thôn trong quá trình


2
phát triển đất nước. Tuy nhiên trong phạm vi tài liệu mà NCS được
tiếp cận, chưa có nghiên cứu nào ở Việt Nam đi sâu phân tích về
quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình HTX kiểu
mới. Với ý nghĩa trên, vấn đề “Quyền năng kinh tế của phụ nữ
nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới ở Việt Nam” được
NCS chọn là đề tài nghiên cứu Luận án tiến sĩ ngành kinh tế phát
triển là có ý nghĩa lý luận và thực tiễn.
1. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
1.1. Mục đích nghiên cứu:
Trên cơ sở làm rõ cơ sở lý luận, luận án nhận diện thực trạng
quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình HTX kiểu
mới ở Việt Nam, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nhằm nâng cao
quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình HTX kiểu
mới ở Việt Nam.
1.2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Hệ thống hóa và làm rõ các vấn đề lý luận về quyền năng

nông thôn tham gia mô hình HTX kiểu mới với việc nâng cao quyền
năng kinh tế cho phụ nữ nông thôn Việt Nam. Tiếp cận một cách
tổng thể mối quan hệ giữa các yếu tố để đưa ra các giải pháp phù hợp
nhằm nâng cao quyền năng kinh tế cho phụ nữ nông thôn trong mô
hình HTX kiểu mới ở Việt Nam.
3.2. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu


4
3.2.1. Cách tiếp cận: Tiếp cận có sự tham gia, Lý thuyết
phát triển bền vững; Lý thuyết về tăng trưởng bao trùm.
3.2.2. Phương pháp nghiên cứu:
Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp
với định lượng, trong đó phương pháp định tính là chủ đạo. Cụ thể
gồm các phương pháp:
1) Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp: Luận án nghiên
cứu phân tích các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, sách,
giáo trình, tài liệu liên quan đến cơ sở lý luận về mô hình HTX, HTX
kiểu mới và quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn. Luận án sử
dụng các số liệu thống kê, xuất bản phẩm, báo chí, tài liệu đã được
công bố
2) Phương pháp điều tra, khảo sát:
- Phỏng vấn sâu 30 phụ nữ nông thôn tham gia và không
tham gia HTX; nghiên cứu trường hợp 3 HTX kiểu mới tại Thái
Nguyên, Quảng Bình, Cần Thơ.
- Lựa chọn 300 cá nhân phỏng vấn (150 phụ nữ nông thôn
tham gia mô hình HTX kiểu mới và 150 phụ nữ nông thôn không
tham gia mô hình HTX kiểu mới) tại Thái Nguyên, Quảng Bình, Cần
Thơ.
NCS sử dụng phương pháp điều tra một lần theo lát cắt ngang.

liên hệ giữa các nhân tố ảnh hưởng đến quyền năng kinh tế của phụ
nữ nông thôn trong mô hình HTX kiểu mới.


6
+ Phương pháp phân tích so sánh: Phân tích kết quả, đối chiếu,
so sánh các mức độ tác động của mô hình HTX kiểu mới đến quyền
năng kinh tế của phụ nữ nông thôn; so sánh quyền năng kinh tế của
phụ nữ nông thôn giữa phụ nữ nông thôn tham gia với phụ nữ không
tham gia mô hình HTX kiểu mới; so sánh các tiêu chí giữa thời điểm
trước khi tham gia HTX và sau khi tham gia HTX của phụ nữ nông
thôn tham gia mô hình HTX kiểu mới.
3.4. Khung phân tích

Nhóm
yếu tố
vĩ mô

Các
yếu tố
ảnh
hƣởng

Nhóm
yếu tố
vi mô:
- Từ
mô
hình
HTX

hình
HTX
kiểu
mới

3. Năng lực thu
thập, phân tích,
quản lý, ứng dụng
thông tin trong phát
triển sản xuất.
đề
tài lực tham
4. Năng
gia, ra quyết định và
thụ hưởng thành quả
trong mô hình HTX
kiểu mới.

Sự thay đổi về
năng lực kiểm
soát, định đoạt,
chi phối các
nguồn lực sản xuất
Sự thay đổi về năng
lực tiếp thu, sử dụng
các kiến thức, kỹ
năng trong phát
triển sản xuất
Sự thay đổi về
năng lực thu thập,

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
luận án.
Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quyền năng kinh tế
của phụ nữ nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới.
Chương 3: Thực trạng quyền năng kinh tế của phụ nữ nông
thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới ở Việt Nam.
Chương 4: Giải pháp nâng cao quyền năng kinh tế của phụ nữ
nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới ở Việt Nam.
Chƣơng 1:


8
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1. Các nghiên cứu liên quan đến mô hình hợp tác xã và hợp tác
xã kiểu mới
1.1.1. Các nghiên cứu quốc tế: Nghiên cứu của Kimberly A.Zeuli
và Robert Cropp (2004); Brian M. Henehan và Bruce L. Anderson
(2001); John O’Connor (2001); Tổ chức Lao động quốc tế (2014).
1.1.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam: Liên minh hợp tác xã Việt
Nam (2016); Đặng Kim Sơn, Trần Công Thắng, Đỗ Liên Hương, Võ
Thị Thanh Tâm, Phạm Thị Kim Dung (2014); Bộ Kế hoạch và Đầu
tư (2012); Lưu Hoài Chuẩn năm 2002; Phùng Quốc Chí (2010)
1.2. Các nghiên cứu liên quan đến lao động nữ nông thôn và
quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình hợp tác
xã kiểu mới
1.2.1. Các nghiên cứu quốc tế: Tuyên bố và cương lĩnh hành động
Bắc Kinh được thông qua Hội nghị thế giới lần thứ tư về phụ nữ tại
Bắc kinh (1995); Berhane Ghebremichael (2013); Lisa Schincariol

Chƣơng 2:
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUYỀN NĂNG KINH TẾ
CỦA PHỤ NỮ NÔNG THÔN TRONG MÔ HÌNH HỢP TÁC XÃ
KIỂU MỚI


10
2.1. Khái niệm về mô hình hợp tác xã kiểu mới và quyền năng
kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới
2.1.1. Khái niệm về mô hình hợp tác xã kiểu mới
- Khái niệm hợp tác xã và hợp tác xã kiểu mới: Từ khái niệm về
mô hình HTX của quốc tế và của Việt Nam qua các giai đoạn, Luận
án sử dụng khái niệm: “HTX kiểu mới là các HTX được thành lập, tổ
chức và hoạt động theo đúng bản chất, nguyên tắc được quy định
trong Luật Hợp tác xã; sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có hiệu quả cao
theo chuỗi giá trị, góp phần tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho
thành viên”
- Nguyên tắc hoạt động và đặc trưng cơ bản của mô hình hợp tác
xã kiểu mới: Theo bảy nguyên tắc hoạt động của HTX được quy định
trong Luật HTX năm 2012.
- Đặc trưng cơ bản của mô hình HTX kiểu mới ở Việt Nam có thể
khái quát như sau:
+ Về tính chất hoạt động: Mô hình HTX kiểu mới là tổ chức kinh
tế tự chủ, tự chịu trách nhiệm, hoạt động hiệu quả nhằm đáp ứng nhu
cầu của thành viên; tự nguyện; mọi lợi ích thuộc về thành viên.
+ Về mục tiêu tổ chức: Đáp ứng trước hết nhu cầu chung về kinh
tế, văn hóa, xã hội của thành viên.
+ Về đối tượng phục vụ, quan hệ của HTX và thành viên: Đối
tượng phục vụ là thành viên HTX. Thành viên HTX có vai trò kép
vừa là chủ sở hữu vừa là khách hàng của HTX.

Nâng cao quyền năng cho phụ nữ nông thôn giúp phụ nữ trở nên
tự tin, độc lập, có thể kiếm tiền cho gia đình và đóng góp vào sự phát
triển kinh tế của quốc gia; tác động tích cực đến sự phát triển của trẻ
cũng như của các thành viên khác trong gia đình; làm giảm bạo lực
gia đình.
2.2. Nội dung và tiêu chí đánh giá quyền năng kinh tế của phụ nữ
nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới
2.2.1. Nội dung quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong
mô hình hợp tác xã kiểu mới
- Năng lực kiểm soát, định đoạt, chi phối các nguồn lực sản xuất.
- Năng lực tiếp thu, sử dụng các kiến thức, kỹ năng phát triển
kinh tế.
- Năng lực thu thập, phân tích, quản lý, ứng dụng thông tin để ra
các quyết định trong phát triển kinh tế.
- Năng lực tham gia, ra quyết định và được thụ hưởng thành quả
trong mô hình HTX kiểu mới.
2.2.2. Tiêu chí đánh giá quyền năng kinh tế của phụ nữ nông
thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới
- Sự thay đổi về năng lực kiểm soát, định đoạt, chi phối các
nguồn lực sản xuất: Chỉ tiêu đo lường: Tỷ lệ được vay vốn tăng lên
và phù hợp với nhu cầu vay; nguồn vay vốn; mục đích vay vốn; thời
gian vay vốn; khả năng trả nợ vốn vay...
- Sự thay đổi về năng lực tiếp thu, sử dụng các kiến thức, kỹ năng
trong phát triển sản xuất: Chỉ tiêu đo lường: Mức độ tham gia các


13
hoạt động nâng cao năng lực cho phụ nữ nông thôn; thời gian được
tập huấn; mức độ nâng cao kiến thức, kỹ năng trong sản xuất.
- Sự thay đổi về năng lực thu thập, phân tích, quản lý, ứng dụng

trên thế giới: Nhật Bản; Ấn Độ, Thái Lan, Trung Quốc.
2.4.3. Bài học kinh nghiệm:
- Mô hình HTX kiểu mới là mô hình hiệu quả trong nâng cao
quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn.
- Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến chủ trương, chính
sách của Đảng, Nhà nước về kinh tế tập thể, HTX.
- HTX cần là mô hình theo đúng đặc trưng của HTX kiểu mới.
- Đẩy mạnh các hoạt động hỗ trợ phụ nữ nông thôn tham gia chủ
động trong mô hình HTX kiểu mới.
Chƣơng 3:
THỰC TRẠNG QUYỀN NĂNG KINH TẾ CỦA PHỤ NỮ NÔNG
THÔN TRONG MÔ HÌNH HỢP TÁC XÃ KIỂU MỚI
Ở VIỆT NAM

3.1. Tổng quan về thực trạng mô hình hợp tác xã kiểu mới và
phụ nữ nông thôn tham gia phát triển kinh tế ở Việt Nam
3.1.1. Thực trạng phát triển của mô hình hợp tác xã kiểu mới ở
Việt Nam hiện nay


15
3.1.1.1. Sự phát triển của các chính sách liên quan đến mô hình
hợp tác xã ở Việt Nam
- Thời kỳ trước đổi mới, đề cao tuyệt đối vai trò kinh tế tập thể,
HTX phát triển nhanh về số lượng, quy mô bằng các biện pháp hành
chính Nhà nước.
- Từ sau Đại hội lần thứ VI của Đảng, có sự thay đổi quan trọng
trong khu vực HTX, Luật HTX 1996 là bước mở đầu cho sự ra đời
của mô hình HTX kiểu mới.
- Luật HTX năm 2003 tạo hành lang pháp lý cho HTX đồng bộ,

chuyên môn kỹ thuật hạn chế; trình độ học vấn thấp; 71% lao động
nữ nông thôn không có khả năng tiếp cận đào tạo nghề, các loại hình
đào tạo nghề dành cho phụ nữ thường là ngắn hạn; cơ hội việc làm
hiện là vấn đề bức bách.
3.2. Thực trạng quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong
mô hình hợp tác xã kiểu mới ở Việt Nam
3.2.1. Sự thay đổi về năng lực kiểm soát, định đoạt, chi phối
nguồn lực sản xuất
Phụ nữ nông thôn thường gặp khó khăn khi tiếp cận với các
nguồn lực như tài chính, tín dụng. Theo Oxfam, chỉ 10-20% số người
đang sở hữu ruộng đất là phụ nữ. Về tiếp cận vốn, phụ nữ nông thôn
thường ít được vay vốn.
Kết quả nghiên cứu 150 phụ nữ nông thôn (tại Thái Nguyên,
Quảng Bình, Cần Thơ), đối với phụ nữ tham gia HTX được phỏng


17
vấn, tỷ lệ được vay vốn tăng và khả năng trả nợ đúng hạn tăng. So
sánh trước thời điểm tham gia HTX, chỉ có 39% được vay vốn sản
xuất, sau khi tham gia HTX, đã có 52,4% được vay vốn; trước khi
tham gia HTX có 4% không thể trả nợ đúng hạn, sau khi tham gia
HTX tỷ lệ này là 0%.
So sánh về các hình thức hỗ trợ của HTX cho phụ nữ với nhóm
phụ nữ không tham gia HTX cho thấy ở nhóm phụ nữ nông thôn
tham gia HTX tỷ lệ được nhận hỗ trợ vật chất và hỗ trợ kỹ thuật lớn
hơn nhiều so với nhóm không tham gia HTX: 36,2% được đào tạo về
quản lý kinh doanh (tỷ lệ này ở nhóm không tham gia HTX là 26%);
75,4% được đào tạo về chuyên môn kỹ thuật là (tỷ lệ này ở nhóm
không tham gia HTX là 38%); 27,5% được hỗ trợ máy móc, trang
thiết bị sản xuất (tỷ lệ này ở nhóm không tham gia HTX là 20%);

Đối với 150 phụ nữ nông thôn tham gia HTX (ở Thái Nguyên,
Quảng Bình, Cần Thơ), đối với hoạt động cung cấp thông tin, nâng
cao nhận thức, trong nhóm các chị tham gia HTX, trước khi tham gia
HTX, chỉ có 49% phụ nữ được nghe các thông tin liên quan đến công
việc sản xuất kinh doanh của mình và sau khi tham gia HTX, 100%
phụ nữ được cung cấp các thông tin. Đối với việc ứng dụng thông tin
trong ra quyết định sản xuất, đối với nhóm phụ nữ nông thôn tham
gia HTX, 100% các chị cho biết khi được tiếp cận thông tin sẽ giúp


19
ra quyết định tốt hơn trong sản xuất kinh doanh, tỷ lệ này ở nhóm
không tham gia HTX là 95,7%.
3.2.4. Sự thay đổi về năng lực tham gia, ra quyết định và thụ
hưởng thành quả trong mô hình hợp tác xã kiểu mới
Theo báo cáo nghiên cứu về kinh tế hợp tác do Oxfam và Viện
RCD qua khảo sát đối tượng nông dân, trong đó có phụ nữ cho thấy
có rất nhiều những thay đổi tích cực về kinh tế của hộ gia đình khi
tham gia các mô hình HTX. 80,9% cho biết liên kết làm tăng doanh
thu cho hộ, 77,8% khẳng định tăng lợi nhuận; 85,6% khẳng định các
mô hình hợp tác liên kết giúp nâng cao tính tương trợ, gắn kết trong
cộng đồng, giảm bớt những nguy cơ cạnh tranh không lành mạnh.
Qua khảo sát 150 phụ nữ nông thôn tham gia HTX (ở Thái
Nguyên, Quảng Bình, Cần Thơ), 92,3% phụ nữ tham gia HTX được
bàn bạc, bày tỏ ý kiến trong các hoạt động của HTX, 90,1% được
quyết định các vấn đề của HTX và tham gia các quy trình bỏ phiếu
bầu ban lãnh đạo, 80,1% được chia sẻ kinh nghiệm, cung cấp thông
tin, 73,9% được đào tạo, bồi dưỡng nghề nghiệp. 15,3% cho thấy khi
tham gia HTX công việc ổn định hơn rất nhiều, 56,25% có công việc
ổn định hơn nhiều, tương ứng với đó, 11,8% thu nhập được tăng lên

NÔNG THÔN TRONG MÔ HÌNH HỢP TÁC XÃ KIỂU MỚI
Ở VIỆT NAM


21
4.1. Bối cảnh quốc tế và trong nƣớc tác động đến quyền năng
kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới
ở Việt Nam
4.1.1. Bối cảnh quốc tế
Tình hình kinh tế, chính trị thế giới diễn ra phức tạp, tuy nhiên, xu
hướng hòa bình và hợp tác là xu hướng phổ biến; sự phát triển của
kinh tế-xã hội, khoa học, công nghệ, đặc biệt cách mạng công nghiệp
4.0, chuyển đổi số; biến đổi khí hậu trên phạm vi toàn cầu.
4.1.2. Bối cảnh trong nước
Việt Nam đang trong quá trình hội nhập sâu rộng vào thị trường
thế giới với nhiều cơ hội và thách thức đan xen. Quá trình hội nhập
quốc tế đem đến những điều kiện thuận lợi và những khó khăn thách
thức mà các HTX phải đối mặt. Cơ hội và thách thức của Cách mạng
công nghiệp 4.0 và biến đổi khí hậu đến phụ nữ nông thôn.
4.2. Phân tích SWOT về quyền năng kinh tế của phụ nữ nông
thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới ở Việt Nam
4.3. Quan điểm về nâng cao quyền năng kinh tế của phụ nữ nông
thôn Việt Nam trong mô hình hợp tác xã kiểu mới.
4.3.1. Chủ trương của Đảng về nâng cao quyền năng kinh tế
của phụ nữ nông thôn Việt Nam và phát triển mô hình hợp tác xã
kiểu mới
4.3.2. Quan điểm về nâng cao quyền năng kinh tế của phụ nữ
nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới ở Việt Nam



hình hợp tác xã ở Việt Nam” đã nghiên cứu một vấn đề có ý nghĩa lý
luận và thực tiễn. Luận án đã đạt được những kết quả sau:

Thứ nhất, trên cơ sở hệ thống hóa và làm rõ một số vấn đề lý luận,
Luận án đưa ra khái niệm mô hình HTX kiểu mới, quyền năng kinh
tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình HTX kiểu mới; nội dung, tiêu
chí và các yếu tố ảnh hưởng đến quyền năng kinh tế của phụ nữ nông
thôn trong mô hình HTX kiểu mới; nghiên cứu kinh nghiệm của một
số nước trên thế giới để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
Thứ hai, Luận án phân tích, đánh giá thực trạng quyền năng kinh
tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình HTX kiểu mới ở Việt Nam
các nội dung: (1) Sự thay đổi về năng lực kiểm soát, định đoạt, chi
phối các nguồn lực sản xuất; (2) Sự thay đổi về năng lực tiếp thu, sử
dụng các kiến thức, kỹ năng phát triển sản xuất; (3) Sự thay đổi về
năng lực thu thập, phân tích, quản lý, ứng dụng trong phát triển sản
xuất; (4) Sự thay đổi về năng lực tham gia, ra quyết định và thụ
hưởng từ thành quả từ mô hình HTX kiểu mới.
Thứ ba, Luận án phân tích các nhóm yếu tố ảnh hưởng đến quyền
năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình HTX kiểu mới ở
Việt Nam từ nhóm yếu tố vĩ mô đến nhóm yếu tố vi mô; đánh giá các
điểm mạnh, hạn chế, chỉ ra các nguyên nhân chủ yếu đối với thực