10
PHẦN HAI
KINH TẾ HỌC GIÁO DỤC
CHƯƠNG 1
MỘT SỐ NÉT VỀ LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG KINH TẾ
HỌC GIÁO DỤC

Giáo dục và kinh tế có mối quan hệ qua lại lẫn nhau. Mỗi sự kiện giáo dục đều
chứa đựng những nội dung kinh tế nhất định, đồng thời mỗi sự kiện kinh tế lại ít nhiều
có sự đóng góp của thành quả giáo dục. Giáo dục vừa chịu sự quy định của kinh tế - xã
hội, vừa tác động đến nền kinh tế - xã hội, thúc đẩy sự phát triển m
ọi mặt của đời sống
xã hội và cá nhân. Tuy nhiên, giáo dục muốn phát triển cũng cần có sự tiêu tốn kinh tế
nhất định. Càng tăng chi phí cho giáo dục, chất lượng và hiệu quả của chúng cũng
càng cao. Trong lịch sử, mối quan hệ giữa giáo dục và kinh tế thường được các nhà tư
tưởng nhìn nhận và đánh giá khác nhau.
Trong xã hội phong kiến, các nho gia đã xác nhận vai trò to lớn của giáo dục đối
với việc giữ
gìn phẩm chất của cá nhân, xây dựng một xã hội tôn ty trật tự, đề cao giá
trị đạo đức, giữ gìn sự ổn định xã hội. (Ngọc bất trác bất thành khí, nhân bất học bất tri
đạo)... Nhấn mạnh vai trò của giáo dục, tu dưỡng cá nhân đối với việc xây dựng xã hội
thái bình thịnh trị, “vua sáng, tôi hiền” mà cơ sở của nó là “tu thân, tề gia, trị quốc,
bình thiên hạ”. Trong quan hệ với kinh tế xã hộ
i, giáo dục đứng hàng thứ ba, sau việc
làm cho dân đông đúc và giàu có lên. Có thể nói, tư tưởng “Thứ - Phú - Giáo” có ảnh
hưởng mạnh mẽ đến mối quan hệ giữa kinh tế và giáo dục. Những người giàu (phú)
mới được thụ hưởng giáo dục nhà trường, và giáo dục thực sự chỉ phục vụ cho tầng
lớp xã hội giàu có những người nghèo không được đi học và thực tế cũng không đi học
được vì
điều kiện kinh tế của mình. Tư tường này hiện nay cần phải thay đổi. Không

- Có thể coi William Petty (1623 - 1687) nhà kinh tế học, nhà thống kê học người
Anh là người đầu tiên có những quan điểm h
ệ thống về kinh tế GDH.
Theo ông giá cả tự nhiên của hàng hoá phụ thuộc vào lao động hao phí để sản
xuất ra hàng hoá ấy.
- Sau W. Petty, thì Adam Smith (1723 - 1790) đã có những quan điểm sâu sắc
hơn về kinh tế học giáo dục (KTHGD).
Ông viết: Khi người ta chế tạo một cái máy đắt tiền sẽ hy vọng rằng khối lượng
lao động to lớn mà nó hoàn thành khi không dùng được nữa sẽ bù lại số vốn chế tạo ra
nó c
ộng với ít ra là phần lợi nhuận bình thường của vốn. Một người do tốn thời gian
công sức để lĩnh hội và nắm vững một nghề nghiệp ở mức khéo léo, có kinh nghiệm,
có thể ví như cái máy đắt tiền đổ. Phải hy vọng rằng ngoài số tiền lương giành cho
phần lao động giản đơn, anh ta sẽ được hoàn lại một chi phí giành cho việc đào tạo bản
thân mình cộng vớ
i ít ra là phần lợi nhuận bình thường của số vốn sẽ giành vào việc
này.
Như vậy, khoản kinh tế đầu tư vào giáo dục sẽ được hoàn trả lại và có thêm phần
lợi nhuận trong đó. Đầu tư vào giáo dục trở thành một lĩnh vực đầu tư mang lại lợi ích
về mặt kinh tế. Vì tư tưởng trên nên nhiều nhà giáo dục học cho rằng Adam Smith là
một trong những người có tư
tưởng đầu tiên về kinh tế học giáo dục.
- Lý luận Mác – Lênin đã vạch ra một cách đúng đắn và sâu sắc bản chất vấn đề
kinh tế của hoạt động giáo dục:
+ Ngay trong “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản” viết năm 1847 - 1848, khi đề cập
đến lĩnh vực giáo dục trong phương thức sản xuất CSCN, K. Mác đã chỉ rõ: thực hiện
giáo dục phổ cập không mất tiền cho mọ
i trẻ em, kết hợp giáo dục với tự sản xuất vật
chất.
(Ở đây lần đầu tiên đã hình thành quan niệm: giáo dục vừa là mục tiêu của nền

đã đặt giáo dục vào vị trí quan trọng để thực hiện các nhiệm vụ kinh tế của
đất nước.
Người viết: “không có nền tái sản xuất cơ khí, không có mạng lưới đường sắt giao
thông, bưu điện và điện báo tương đối phát triển, không có các cơ quan giáo dục quốc
dân thì nhất định không thể giải quyết hai nhiệm vụ đó - (kiểm kê, kiểm soát phân phối
sản phẩm và nâng cao năng suất lao động) một cách có hệ thống và trên quy mô toàn
dân được” (K.Marx, F.Enger, V.Lê nin, I.Stalin - Bàn về GD - NXB ST, HN, 1976,
tr.134).
Nhà kinh tế học người M
ỹ Walras Marshall trong cuốn “Bàn về các mối quan hệ
xã hội” đã khẳng định hiệu quả kinh tế - xã hội của giáo dục bằng việc so sánh mối
quan hệ giữa giáo dục - đào tạo với sự xuất hiện các nhân tài và sự tác động của nhân
tài đối với sự phát triển kinh tế xã hội. Ông nói: khoản tiền bỏ ra để xây dựng, mở
mang trường học sẽ thừa sức để thanh toán bở
i sự xuất hiện của Niu tơn, Bethoven,
Đacwin...
Năm 1924, viện sỹ S.G. Strumilin đã đưa ra phương pháp định lượng hiệu quả

13
kinh tế của giáo dục làm luận cứ cho chương trình phổ cập giáo dục tiểu học Liên Xô
trước đây. Ông chứng minh rằng bỏ một đồng vốn vào giáo dục tiểu học, sẽ tạo ra sự
sinh lợi gấp 4 lần đối với kinh tế.
Năm 1936 nhà kinh tế học người Mỹ John Maynar Keynes (1883 - 1946) trong
cuốn “Lý thuyết chung về công ăn, việc làm, tiền lãi và tiền tệ” đã cho rằng, muốn
thoát ra kh
ỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế, cần phải giải quyết việc làm cho đại đa
số nhân dân. Muốn vậy, cần phải đầu tư chiều sâu, phát triển kỹ thuật, phát triển giáo
dục, đào tạo.
Vào những năm đầu thế kỷ 20, nhà kinh tế học người Mỹ Theodor Schultz người
được giải thưởng Noben kinh tế ngay từ khi còn là sinh viên đã nghiên cứu sự tương

các cường quốc nă
m châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập
của các em”. Nhấn mạnh vai trò của giáo dục - đào tạo đối với việc mang lại lợi ích
lâu dài cho xã hội và cá nhân, Bác đã dạy: “Vì lợi ích mười năm phải trồng cây, vì lợi
ích trăm năm phải trồng người”.

14
+ Cố Thủ tướng Phạm văn Đồng nói: “Giáo dục phổ thông là cơ sở, là nơi đào
tạo chung cho mọi người công dân nước VNDCCH, những người lao động XHCN,
những người xây dựng CNXH rồi đây xây dựng CNCS... Sự nghiệp giáo dục phổ
thông to lớn có ý nghĩa sâu xa quyết định đến sự nghiệp CM và tương lai của chúng ta.
Đây là vấn đề chính trị, vấn danh, vấn đề kinh tế cực k
ỳ to lớn. phải suy nghĩ, cố gắng
và sáng tạo nhiều lắm mới làm nên sự nghiệp lớn lao này”. (Phạm Văn Đồng - sự
nghiệp giáo dục trong chế độ XHCN, NXB ST, HN, tr. 156-157).
Tiếp tục khẳng định vị trí to lớn của giáo dục đối với sự phát triển kinh tế - xã hội
của đất nước, Nghị quyết TW4 khoá VII và Nghị quyết TW2 khoá VIII, Nghị quyết
TW6 khoá IX, Luật Giáo dục nước Cộng hoà xã h
ội chủ nghĩa Việt Nam đã khẳng
định: “Cùng với khoa học và công nghệ, giáo dục là quốc sách hàng đầu. Đầu tư cho
giáo dục là đấu tư chiều sâu, đầu tư cho sự phát triển bền vững của cá nhân và đất
nước.
Như vậy, đã có sự biến chuyển trong nhận thức về mối quan hệ giữa kinh tế và
giáo dục. Từ chỗ cho giáo dục là lĩnh vực tiêu thụ đơ
n thuần, đến chỗ xem giáo dục
thuộc khu vực kinh tế kết cấu hạ tầng, góp phần nâng cao dân trí, nâng cao năng lực
của người lao động. Giáo dục đã và đang trở thành một lĩnh vực kinh tế tuyệt vời và có
hiệu quả đầu tư cao: đầu tư vào giáo dục là đầu tư lãi nhất. Giáo dục có tác động
không chỉ đối với lĩnh vực kinh tế mà với mọi mặt c
ủa đời sống xã hội và cá nhân.