Chương 4: Phân cực ánh sáng
CHƯƠNG IV: PHÂN CỰC ÁNH SÁNG
Trong hai chương trước chúng ta đã nghiên cứu hiện tượng giao thoa và hiện tượng
nhiễu xạ ánh sáng chỉ dựa vào bản chất sóng của ánh sáng mà không cần phân biệt sóng ánh
sáng là sóng ngang hay sóng dọc. Trong chương này chúng ta sẽ chứng minh ánh sáng là
sóng ngang qua hiện tượng phân cực ánh sáng. Ta đã biết sóng điện từ là sóng ngang, là
sóng có các vectơ cường độ điện trường và vectơ cường độ từ trường dao động vuông góc
với phương truyền sóng. Chỉ có sóng ngang mới có thể thể hiện tính phân cực cho nên
nghiên cứu sự phân cực của ánh sáng chúng ta một lần nữa khẳng định bản chất sóng điện
từ của ánh sáng.
I. MỤC ĐÍCH - YÊU CẦU
1. Nắm được sự phân cực ánh sáng thể hiện ánh sáng là sóng ngang. Phân biệt ánh sáng tự
nhiên và ánh sáng phân cực (một phần, toàn phần). Thiết lập định luật Malus.
2. Nắm được sự phân cực ánh sáng do phản xạ, khúc xạ, phân cực do lưỡng chiết tự nhiên.
3. Nắm được ứng dụng của hiện tượng quay mặt phẳng phân cực để xác định nồng độ của
các chất hoạt quang trong phân cực kế (đường kế).
II. NỘI DUNG
§1. ÁNH SÁNG PHÂN CỰC
1. Ánh sáng tự nhiên và ánh sáng phân cực (a)
Tia sáng
E E
Δ
1
Tia sáng
(b)
E
1


tinh thể Tuamalin), trong những điều kiện nhất định nào đó do tác dụng của môi trường nên
vectơ
E
chỉ dao động theo một phương xác định. Ánh sáng có vectơ
E
chỉ dao động theo
một phương xác định được gọi là ánh sáng phân cực thẳng hay ánh sáng phân cực toàn
phần. Hình 4-1b biểu diễn ánh sáng phân cực toàn phần
1
E
. Hiện tượng ánh sáng tự nhiên
biến thành ánh sáng phân cực gọi là hiện tượng phân cực ánh sáng. Mặt phẳng chứa tia sáng
và phương dao động của
E
được gọi là mặt phẳng dao động, còn mặt phẳng chứa tia sáng
và vuông góc với mặt phẳng dao động gọi là mặt phẳng phân cực.
Với định nghĩa ánh sáng phân cực toàn phần thì mỗi đoàn sóng do nguyên tử phát ra
là một ánh sáng phân cực toàn phần. Như vậy ánh sáng tự nhiên do các nguyên tử của một
nguồn sáng phát ra là tập hợp của vô số ánh sáng phân cực toàn phần, dao động đều đặn
theo tất cả mọi phương vuông góc với tia sáng.
Trong một số trường hợp do tác dụng của môi trường lên ánh sáng truyền qua nó,
vectơ cường độ điện trường vẫn dao động theo tất cả các phương vuông góc với tia sáng
nhưng có phương dao động yếu, có phương dao động mạnh. Ánh sáng này được gọi là ánh
sáng phân cực một phần.
2. Định luật Malus về phân cực ánh sáng
Thực nghiệm chứng tỏ rằng, bản tinh thể Tuamalin (hợp chất silicôbôrat aluminium)
với chiều dày 1mm có thể biến ánh sáng tự nhiên thành ánh sáng phân cực thẳng. Nguyên
nhân của hiện tượng này là do tính hấp thụ ánh sáng không đều theo các phương khác nhau
trong tinh thể (gọi là tính hấp thụ dị hướng). Trong bản Tuamalin có một phương đặc biệt
gọi là quang trục của tinh thể (kí hiệu là

y1
2
x1
2
EEE +=
(4-1)
Do ánh sáng tự nhiên có
E
phân bố đều đặn xung quanh tia sáng nên ta có thể lấy
trung bình:
22
y1
2
x1
E
2
1
EE ==
(4-2)
Do tính hấp thụ dị hướng của bản tinh thể tuamalin, thành phần
1x
E
vuông góc với
quang trục bị hấp thụ hoàn toàn, còn thành phần
1y
E
song song với quang trục được truyền
hoàn toàn qua bản tuamalin T
1
, ánh sáng tự nhiên đã biến thành ánh sáng phân cực toàn

1
.
Lấy một bản tuamalin T
2
có quang trục
2
Δ
đặt sau T
1
. Gọi α là góc giữa quang trục
và . Vectơ sáng
1
Δ
2
Δ
1
E
sau bản tuamalin T
1
sẽ được phân tích thành hai thành phần:
α=
cosEE
1
,
2
song song với quang trục và
2
Δ
α=
sinEE

1
22
1
2
2
2
cosIcosEEI
(4-4)
I
1
là cường độ sáng sau bản tuamalin T
1
. Như vậy nếu giữ cố
định bản T
1
và quay bản T
2
xung quanh tia sáng thì I
2
sẽ thay
đổi. Khi hai quang trục song song với nhau,
0=α
thì I
2
sẽ

Hình 4-2
đạt giá trị cực đại và bằng I
1
. Còn lúc hai quang trục vuông góc với nhau,

theo phương vuông góc với mặt phẳng tới, còn vectơ cường độ điện trường của tia khúc xạ
có biên độ dao động lớn nhất theo phương nằm trong mặt phẳng tới (hình 4-4) . Khi thay
đổi góc tới i thì mức độ phân cực của tia phản xạ và tia khúc xạ cũng thay đổi. Khi góc tới i
thỏa mãn điều kiện:
0i ≠
tg i
B
= n
21
(4-5)
thì tia phản xạ sẽ phân cực toàn phần,
1
2
21
n
n
n =
là chiết suất tỉ đối của môi
trường hai đối với môi trường một, i
B
B
được
gọi là góc tới Brewster hay góc phân cực
toàn phần. Ví dụ khi phản xạ từ không khí
trên thủy tinh thì i
B
= 57
o
. Tia khúc xạ không
bao giờ là ánh sáng phân cực toàn phần,

1

gọi là quang trục của tinh thể. Một tia sáng truyền
vào tinh thể băng lan theo phương song song với
quang trục sẽ không bị tách thành hai tia khúc xạ.
Chiếu một tia sáng tự nhiên vuông góc với mặt Hình 4-5 Tinh thể băng lan
ABCD của tinh thể. Thực nghiệm chứng tỏ rằng tia này sẽ bị tách thành hai tia khúc xạ
(hình 4-6):
- Tia truyền thẳng không bị lệch khỏi phương truyền gọi là tia thường (kí hiệu là tia
o). Tia này tuân theo định luật khúc xạ ánh sáng. Tia thường phân cực toàn phần, có vectơ
sáng
E
vuông góc với một mặt phẳng đặc biệt gọi là mặt phẳng chính của tia đó (mặt
phẳng chứa tia thường và quang trục).
- Tia lệch khỏi phương truyền gọi là tia bất thường (kí hiệu là tia e). Tia này không
tuân theo định luật khúc xạ ánh sáng. Tia bất thường phân cực toàn phần, có vectơ sáng
E

nằm trong mặt phẳng chính của nó (mặt phẳng chứa quang trục và tia bất thường).
Khi ló ra khỏi tinh thể, hai tia thường và tia bất thường chỉ khác nhau về phương phân
cực. Chiết suất của tinh thể băng lan đối với tia thường luôn không đổi và bằng n
o
=1,659.
Chiết suất n

tuamalin, bản pôlarôit, lăng kính nicôn...
1. Bản pôlarôit
Một số tinh thể lưỡng chiết có tính hấp thụ dị hướng mạnh đối với một trong hai tia
thường và bất thường. Ví dụ bản tinh thể tuamalin dày hơn 1mm hầu như hấp thụ hoàn toàn
tia thường và chỉ cho tia bất thường truyền qua nó. Vì vậy bản tuamalin có thể dùng làm
kính phân cực.
Trong những năm gần đây người ta đã chế tạo những kính phân cực làm bằng
xenluylôit, trên có phủ một lớp tinh thể định hướng sunfat-iôt-kinin có tính hấp thụ dị
hướng mạnh. Những bản này gọi là bản pôlarôit. Bản pôlarôit dày khoảng 0,1 mm có thể
hấp thụ hoàn toàn tia thường và tạo ra ánh sáng phân cực toàn phần sau khi đi ra khỏi bản.
Bản pôlarôit tương đối rẻ nên được sử dụng nhiều trong ngành vận tải. Để khắc phục
hiện tượng người lái xe ôtô bị loá mắt do ánh sáng từ các đèn pha của các ôtô khác chạy
ngược chiều gây ra, người ta dán các bản pôlarôit lên mặt kính đèn pha ôtô và kính chắn gió
phía trước người lái ôtô sao cho quang trục của các bản song song và cùng nghiêng 45
o
so
với phương ngang. Khi hai ôtô chạy ngược chiều tới gặp nhau thì các bản pôlarôit trên hai
ôtô này có quang trục bắt chéo nhau. Như vậy ánh sáng phân cực phát ra từ đèn pha của ôtô
thứ nhất chạy tới không thể truyền qua kính chắn gió của ôtô thứ hai chạy ngược chiều để
chiếu vào mắt người lái xe. Trong khi đó người lái xe thứ hai vẫn có thể nhìn thấy ánh sáng
phân cực phát ra từ đèn pha của xe mình chiếu sang các vật ở phía trước, vì ánh sáng phân
cực này sau khi phản xạ trên các vật vẫn giữ nguyên phương dao động song song với quang
trục của kính chắn gió trước mặt người lái xe.
2. Lăng kính Nicol (Nicôn)
Lăng kính Nicol (gọi tắt là nicôn) là một khối tinh thể băng lan được cắt theo mặt chéo
thành hai nửa và dán lại với nhau bằng một lớp nhựa canađa trong suốt có chiết suất n= 1,550.

66
Chương 4: Phân cực ánh sáng
Tia sáng tự nhiên SI chiếu vào mặt AC của nicôn theo phương song song với mặt đáy

2
cũng được xác định theo định luật Malus (công thức 4-4), với
α
là
góc giữa hai mặt phẳng chính của nicôn N
1
và N
2
.
Khi hai nicôn N
1
và N
2
đặt ở vị trí song song, ứng với
α
= 0, cường độ sáng sau
nicôn N
2
đạt cực đại I
2
= I
max
(sáng nhất). Khi hai nicôn đặt ở vị trí bắt chéo, ứng với
=π/2, cường độ sáng sau nicôn N
α
2
đạt cực tiểu I
2
= I
min

song song với quang trục và cả hai vectơ sáng đều nằm trong mặt phẳng vuông góc với tia
sáng (hình 4-9). Hình 4-9. Ánh sáng phân cực elip

Vectơ sáng tổng hợp của tia thường và tia bất thường tại điểm M sau bản tinh thể
bằng:

eo
EEE
+=
(4-8)
Ở trong bản tinh thể, hai tia này truyền đi với vận tốc khác nhau (do chiết suất của
tinh thể đối với hai tia khác nhau, n
e
≠ n
o
) và khi ló ra khỏi bản chúng lại truyền đi với cùng
vận tốc. Do đó, hiệu quang lộ của tia thường và tia bất thường tại một điểm M sau bản
bằng:
d)n-n(L-LL
eoeo
==Δ