ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
------------

NGUYỄN CÔNG MINH
Tên đề tài :
“ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG PHÁT TRIỂN
CỦA TẬP ĐỒN DỊNG, GIỐNG SẮN NĂM 2018”

KHĨA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Hệ đào tạo:
Chun ngành:
Khoa:
Khóa học:

Chính quy
Khoa học cây trồng
Nơng học
2015 – 2019

Thái Nguyên, năm 2019


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
------------

NGUYỄN CÔNG MINH
Tên đề tài :
“ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG PHÁT TRIỂN
CỦA TẬP ĐỒN DỊNG, GIỐNG SẮN NĂM 2018”

hồn thành khóa luận này.
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến giảng viên Th.s Nguyễn Thị
Quỳnh, TS. Hoàng Kim Diệu người trực tiếp hướng dẫn, định hướng đề tài,
cũng như tận tình chỉ bảo em trong suốt q trình nghiên cứu và hồn thiện
khóa luận.
Em xin gửi lời biết ơn tới gia đình, bạn bè và những người thân đã
động viên và ủng hộ em trong suốt thời gian qua.
Do điều kiện thời gian và trình độ của em cịn hạn chế, mặc dù đã cố
gắng nhưng không thể tránh được những thiếu sót, em rất mong nhận được
những ý kiến đóng góp của các thầy cơ giáo và các bạn để khóa luận này
được hoàn thiện tốt hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019
Sinh viên
Nguyễn Công Minh


ii

MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN ................................................. Error! Bookmark not defined.
MỤC LỤC .......................................................................................................... i
DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT ....................................................... iv
DANH MỤC CÁC BẢNG................................................................................ v
DANH MỤC CÁC HÌNH ................................................................................ vi
PHẦN 1. MỞ ĐẦU ........................................................................................... 1
1.1 Đặt vấn đề.................................................................................................... 1
1.2 Mục đích nghiên cứu ................................................................................... 2
1.3. Yêu cầu đề tài ............................................................................................. 3
1.4. Ý nghĩa của đề tài ....................................................................................... 3

4.1.1. Tỷ lệ mọc mầm và thời gian mọc mầm của các dòng, giống sắn tham
gia thí nghiệm ................................................................................................. 25
4.1.2. Tốc độ tăng trưởng chiều cao cây của các dịng, giống sắn tham gia thí
nghiệm.............................................................................................................. 27
4.1.3. Tốc độ ra lá của các dòng, giống sắn tham gia thí nghiệm ................... 30
4.1.4. Tuổi thọ lá của các dịng, giống sắn tham gia thí nghiệm .................... 32
4.1.5. Đặc điểm nơng sinh học của các dịng, giống sắn tham gia
thí nghiệm........................................................................................................ 35
4.2. Một số đặc điểm thực vật học của các dịng, giống sắn tham gia thí
nghiệm ............................................................................................................. 38
4.3. Các yếu tố cấu thành năng suất, năng suất và chất lượng của các dịng,
giống sắn tham gia thí nghiệm ........................................................................ 41
4.3.1. Các yếu tố cấu thành năng suất ............................................................. 41
4.3.2. Năng suất của các dòng, giống sắn tham gia thí nghiệm ...................... 44
4.3.3. Chất lượng của các dịng, giống sắn tham gia thí nghiệm ................... 48
PHẦN 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ ............................................................. 52
5.1. Kết luận .................................................................................................... 52
5.2. Đề nghị ..................................................................................................... 53
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 54


iv

DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
CD

: Chiều dài

CIAT


NSCT

: Năng suất củ tươi

NSSVH

: Năng suất sinh vật học

NSTB

: Năng suất tinh bột

NSTL

: Năng suất thân lá

STT

: Số thứ tự


v

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Thành phần dinh dưỡng trong củ sắn tươi .................................... 6
Bảng 2.2: Diện tích, năng suất và sản lượng sắn trên thế giới ...................... 8
từ năm 2013 - 2017 ....................................................................................... 8
Bảng 2.3: Tình hình sản xuất sắn của Việt Nam giai đoạn 2013 - 2017 ..... 10
Bảng 2.4: Tình hình sản xuất sắn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2013 – 2017



1

PHẦN 1
MỞ ĐẦU
1.1 Đặt vấn đề
Cây sắn (Manihot esculenta Crantz) có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu
Mỹ La tinh và được trồng cách đây khoảng 5.000 năm. Sắn là cây lương thực dễ
trồng, có khả năng thích ứng rộng, được trồng trên những vùng đất nghèo, không
yêu cầu cao về chăm sóc, phân bón và điều kiện sinh thái. Cây sắn được trồng
rộng rãi ở trên 100 nước nhiệt đới, á nhiệt đới thuộc ba châu lục lớn là châu Phi,
châu Mỹ và châu Á (Phạm Văn Biên và Hồng Kim,1991) [2].
Sắn là cây lương thực quan trọng vì nó có giá trị lớn về nhiều mặt. Sắn là
nguồn lương thực đáng kể cho con người, ngày nay sắn và các sản phẩm chế
biến từ sắn được nhiều nước trên thế giới sử dụng làm nguồn lương thực
chính, nhất là các nước ở châu Phi. Tinh bột sắn được làm lương thực, thực
phẩm, thức ăn cho khoảng trên 500 triệu người trên thế giới nhất là những
nước đang phát triển. Ngồi ra tinh bột sắn cịn được sử dụng làm thức ăn
chăn nuôi, nguyên liệu công nghiệp cho chế biến bột ngọt, rượu, cồn, bánh
kẹo, mỳ ăn liền, phụ gia dược phẩm và là nguồn nguyên liệu dồi dào và hiệu
quả cho công nghiệp chế biến nhiên liệu sinh học (ethanol).
Cây sắn được du nhập vào Việt Nam từ giữa thế kỷ 18 và được trồng
rộng rãi khắp các tỉnh từ Bắc đến Nam. Ở nước ta sắn là cây lương thực quan
trọng chỉ sau lúa và ngô. Năm 2014 ở Việt Nam trồng 551,1 nghìn ha với
tổng sản lượng thu được 10,225 triệu tấn (FAOSTAT, 2015). Đặc biệt năm
2014 sản lượng xuất khẩu sắn của nước ta là 3,39 triệu tấn, kim ngạch thu
được sấp xỉ 1,2 tỷ USD.
Trong năm 2013, cả nước có 6 nhà máy sản xuất nhiên liệu sinh học sử
dụng nguyên liệu là sắn lát khô đi vào hoạt động, gần 100 nhà máy chế biến

3

1.3. Yêu cầu đề tài
- Theo dõi khả năng sinh trưởng của các giống sắn.
- Đánh giá các yếu tố cấu thành năng suất, năng suất và chất lượng của
giống sắn.
- Mô tả đặc điểm thực vật học.
1.4. Ý nghĩa của đề tài
1.4.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
- Củng cố và hệ thống lại toàn bộ những kiến thức đã học, áp dụng vào
thực tế, gắn lý thuyết với thực hành giúp sinh viên nâng cao được chuyên môn,
hiểu được phương pháp và ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất.
- Giúp sinh viên hiểu được phương pháp triển khai một đề tài nghiên cứu
khoa học.
- Báo cáo đề tài là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên khi học tập tại
khoa Nơng học.
1.4.2. Ý nghĩa trong sản xuất
Góp phần lưu trữ, xác định được đặc điểm nông sinh học của các giống
sắn làm cơ sở cho công tác bảo tồn, những giống sắn có đặc điểm tốt, từ đó
góp phần vào công tác lai tạo ra những giống sắn mới đáp ứng theo từng mục
đích sử dụng khác nhau.


4

PHẦN 2
TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1. Nguồn gốc , giá trị cây sắn
2.1.1. Nguồn gốc

thức ăn gia súc và lương thực thực phẩm.
Mỗi một bộ phận của cây sắn đều có những giá trị nhất định và có thể sử dụng
vào mục đích kinh tế cụ thể:
Củ sắn dùng để ăn tươi, sắn lát khô, chế biến tinh bột sắn, làm thức ăn
gia súc. Trong những năm gần đây nhờ sự phát triển của công nghệ chế biến
và công nghệ sinh học các phương pháp chế biến sắn ngày càng được nâng
cao tạo ra sản phẩm có giá trị cao như: Mỳ chính, bánh kẹo, mỳ ăn liền, hồ
dán, phụ gia dược phẩm, kỹ nghệ chất dính...(Đường Hồng Dật, 2004) [6]
Ngồi ra sắn tươi, lá sắn có nhiều chất dinh dưỡng có giá trị, chứa khá
đầy đủ các axit amin cần thiết. Song trong lá sắn có chứa một lượng đáng kể
độc tố, sau khi phân hủy giải phóng ra axit HCN gây độc cho người và gia
súc, dẫn đến hạn chế giá trị sử dụng lá sắn. Ở Châu Phi lá sắn ngọt là một loại
rau được sử dụng nhiều trong các bữa ăn, còn ở Việt Nam lá sắn non dùng để
luộc. Hiện nay, giá trị chủ yếu của lá sắn là nguồn thức ăn cho chăn nuôi gia
súc qua phương pháp ủ chua, ngồi ra dùng để ni tằm (Trần Ngọc Ngoạn,
2007) [14].
Thật vậy sắn củ tươi giầu tinh bột, chứa nhiều gluxit khó tiêu, nghèo
các chất béo, muối khống, vitamim và đạm.


6

Bảng 2.1: Thành phần dinh dưỡng trong củ sắn tươi
Thành phần
Tỷ lệ chất khô (%)
Hàm lượng tinh bột (%)
Đường tổng số (% FW)
Đạm tổng số (%FW)
Chất xơ (%FW)
Chất béo (%FW)

amim cần thiết, lá sắn có hàm lượng đạm cao chiếm tới 7,22% , có nhiếu chất
khống, chất bột và vitamim. Ở Việt Nam nhân dân ta dùng lá sắn non để luộc
ăn hoặc muối ăn. Ngồi ra lá sắn cịn là nguồn thức ăn quý đối với gia súc và
nuôi tằm.


7

Thân sắn chặt hom để làm giống, làm hàng rào, củi đun…đặc biệt ở các
nước phát triển thân sắn còn được chế biến để lấy xenfufoza.
2.1.2.2. Giá trị sử dụng
- Tinh bột sắn dùng trong chăn nuôi gia súc
Củ sắn dùng để ăn tươi, sắn lát khô, chế biến tinh bột sắn, làm thức ăn
gia súc. Hiện nay, giá trị chủ yếu của lá sắn là nguồn thức ăn cho chăn ni
gia súc qua phương pháp ủ chua, ngồi ra dùng để nuôi tằm (Trần Ngọc
Ngoạn, 2007) [14].
- Tinh bột sắn dùng trong cơng nghiệp
Sắn có nhiều cơng dụng trong chế biến cơng nghiệp, từ sắn lát khơ có thể
chế biến thành: bột sắn nghiền, tinh bột sắn, tinh bột sắn biến tính, các sản
phẩm từ tinh bột sắn như bột ngọt, cồn, maltodextrin, lysine, acid citric, xiro
glucose và đường glucose tinh thể, mạch nha giàu maltose, hồ vải, hồ giấy,
colender, phủ giấy, bìa các tơng (Hồng Kim Anh, Ngơ Kế Sương, Nguyễn
Xích Liên 2004) [1].
Tinh bột của củ sắn, sau quá trình chế biến sẽ thành bột năng được dùng
trong công nghiệp thực phẩm để chế biến bánh kẹo, mì ăn liền, bột khoai,
bánh tráng, hạt trân châu (tapioca), phụ gia thực phẩm, chất giữ ẩm…
- Sắn là cây trồng cung cấp nhiên liệu sinh học
Ở châu Á ngày nay có đến 70% sắn được dùng làm nguyên liệu sản xuất
ethanol. Trong tình trạng dầu mỏ và những năng lượng hóa thạch khác ngày
một cạn kiệt, khan hiếm thì loài người càng kỳ vọng vào biodiezen và cây sắn

Sản lượng

( triệu ha)

( tấn/ha)

(triệu tấn)

2013

25,91

11,74

278,454

2014

25,55

11,42

299,053

2015

26,02

11,34


tấn (2013) lên 299,053 triệu tấn (2014), sau đó giảm dần từ 299,053 triệu tấn
(2014) xuống 291,992 triệu tấn (2017).
Trong các nước sản xuất sắn trên thế giới thì xuất khẩu sắn chủ yếu ở
một số nước châu Á.
Trung Quốc hiện là nước nhập khẩu sắn nhiều nhất thế giới khoảng 6
triệu tấn mỗi năm chiếm hơn 80% lượng sắn nhập khẩu toàn cầu, tiếp đến là
Hàn Quốc, Nhật, Indonesia,... để làm cồn sinh học, tinh bột biến tính, thức ăn
gia súc và dùng trong công nghiệp thực phẩm dược liệu. Thị trường xuất khẩu
sắn chủ yếu của Thái Lan là Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản và cộng đồng
châu Âu với tỷ trọng xuất khẩu sắn khoảng 40% bột và tinh bột sắn, 25% là
sắn lát và sắn viên (Kim Hoang và cs, 2008) [23].
2.2.2. Tình hình sản xuất sắn tại Việt Nam
Sắn là cây lương thực và thức ăn chăn nuôi quan trọng thứ ba sau ngô và lúa
(Phạm Văn Biên, 1998) [3]. Sắn đang có xu hướng tăng ở vùng Đơng Nam Bộ,
Tây Nguyên, vùng núi và trung du Bắc Bộ do đặc tính đa năng của nó. Cây sắn
được du nhập vào Việt Nam trong khoảng giữa thế kỷ XVIII. Hiện chưa có tài
liệu chắc chắn về nơi trồng và năm trồng đầu tiên. Song đã từ lâu cây sắn trở
thành cây có củ đứng hàng đầu về diện tích và sản lượng trong số các cây có
củ ở nước ta.
Việt Nam là một nước nông nghiệp với dân số trên 90 triệu người. Trong
năm 2013 có khoảng 7,8% là hộ nghèo, cận nghèo. Cây sắn là nguồn thu nhập
quan trọng của các hộ nông dân nghèo, cận nghèo. Ở miền Bắc, sắn được
trồng trên vùng đồi, núi có độ dốc < 150 với diện tích khá lớn nhưng khơng


10

tập trung, sản phẩm của sắn chủ yếu là sắn lát phơi khô hoặc tiêu thụ tươi,
chăn nuôi và một phần làm lương thực. Cây sắn là một trong 4 cây lương thực
chính, có vai trị quan trọng trong chiến lược an tồn lương thực Quốc gia sau


18,47

10.209.882

2015

567.998

18,90

10.740.000

2016

569.233

19,16

10.909.800

2017

532.501

19,28

10.267.568

(Nguồn: FAOSTAT, 2019) [20].

Thái Nguyên là một tỉnh trung du miền núi phía Bắc có diện tích đất tự
nhiên 356.282 ha, dân số 1.156.000 người. Thái Nguyên nằm trong vùng khí
hậu cận nhiệt đới ẩm, nhiệt độ trung bình của Thái Nguyên là 25 °C. Khí hậu
Thái Nguyên chia làm 2 mùa rõ rệt, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 và mùa
khô từ tháng 10 đến tháng 5. Lượng mưa trung bình hàng năm khoảng 2.000


12

đến 2.500 mm, cao nhất vào tháng 8 và thấp nhất vào tháng 1. Nhìn chung khí
hậu tỉnh Thái Ngun thuận lợi cho phát triển ngành nơng, lâm nghiệp.
Tình hình sản xuất, diện tích và sản lượng sắn của tỉnh Thái Nguyên những
năm gần đây được trình bày ở bảng 2.4.
Bảng 2.4: Tình hình sản xuất sắn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2013 – 2017
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
Năm
(nghìn ha)
(tấn/ha)
(nghìn tấn)
2013

3,7

15,1

55,7

2014


(Nguồn tổng cục thống kê năm 2019)[17].
Qua số liệu bảng 2.4 cho thấy, diện tích trồng sắn của tỉnh giai đoạn 2013 –
2017 giảm dần từ 3,7 – 2,9 nghìn ha. Năng suất cũng có xu hướng giảm dần từ
15,1 tấn/ha năm (2013) xuống 14,1 tấn/ha (2017). Do diện tích và năng suất
giảm nên sản lượng sắn giảm dần qua 5 năm gần đây, từ 55,7 nghìn tấn (năm
2013) xuống 41,0 nghìn tấn (năm 2017).
2.3. Tình hình nghiên cứu , chọn tạo giống sắn trên thế giới và Việt Nam
2.3.1. Tình hình nghiên cứu, chọn tạo giống sắn trên thế giới
Ngồi việc tập trung cho sản xuất và tiêu thụ sắn thì việc nghiên cứu
giống sắn trên thế giới cũng được quan tâm phát triển mạnh.
Trên thế giới, việc nghiên cứu giống sắn được thực hiện chủ yếu ở Trung
tâm Nông nghiệp nhiệt đới Quốc tế (Center International Agriculture –CIAT)
ở Colombia, Viện Nông nghiệp nhiệt đới Quốc tế (International institute for


13

Tropical Agriculture – IITA) ở Nigieria cùng với các trường, viện nghiên cứu
quốc gia ở những nước trồng và tiêu thụ nhiều sắn.
CIAT là nơi bảo tồn nguồn gen sắn đứng hàng đầu thế giới. Hiện tại
CIAT đã thu thập, bảo quản được 5.728 mẫu giống sắn và đã đăng ký tại FAO
gồm 5.138 mẫu giống sắn thu thập tại vùng Nam Mỹ và Trung Mỹ, 24 mẫu
giống sắn ở Bắc Mỹ, 384 mẫu giống sắn lai của CIAT, 163 mẫu giống sắn
vùng Châu Á, 19 mẫu giống sắn vùng Châu Phi. Trong số 5.728 mẫu giống
sắn này có 35 loài sắn hoang dại được thu thập nhằm sử dụng để lai tạo ra
giống sắn kháng sâu bệnh hoặc giàu protein. Nguồn gen giống sắn nêu trên đã
được CIAT bảo tồn và đánh giá về tiềm năng năng suất, giá trị dinh dưỡng,
thời gian sinh trưởng, khả năng chống chịu sâu bệnh hại cũng như khả năng
thích nghi với sự thay đổi của mơi trường, từ đó chọn ra những cặp bố mẹ

quan điều phối cải tiến giống sắn Ấn Độ là Viện nghiên cứu Cây có củ ở
Trivandrum (CTCRI) và Trường Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (TNAU).
Ấn Độ đã thu thập, bảo quản và đánh giá 1.354 mẫu giống sắn và lai tạo
được hàng chục nghìn hạt sắn lai phục vụ cho chương trình chọn tạo các
giống sắn mới. Trong đó có các giống sắn điển hình như: H-165, H- 226, H
119, CO 1, CO 2, CO 3, Sreevishakham, Sree Prakash, Sree Jaya, Sree Sahya,
Sree Harsha, trong đó giống Sree Prakash có nhiều triển vọng đạt năng suất
củ tươi cao (35- 40 tấn/ha) và chống chịu được bệnh khảm.
Cơ quan khu vực của CIAT tại Thái Lan được thành lập năm
1983(CIAT/Thái Lan) làm nhiệm vụ tạo ra vật liệu giống và điều phối mạng lưới
cải tiến giống sắn ở các nước. Trải qua nhiều năm hoạt động trung tâm nghiên
cứu Rayong mỗi năm khảo sát đánh giá từ 15.000 – 20.000 hạt lai. Đến nay
đã có 28 giống sắn mới được các Quốc gia Châu Á công nhận giống mới,
chúng được chọn từ hai nguồn vật liệu các dòng triển vọng hạt lai do
CIAT/Thái Lan cung cấp (Trần Đình Quang, 1997) [15].


15

Chương trình cải tiến giống sắn của Trung Quốc được thực hiện chủ yếu
tại Học viện Cây trồng Nhiệt đới Nam Trung Quốc (CATAS), Viện Nghiên
cứu Cây trồng Cận Nhiệt đới Quảng Tây (GSCRI). Những giống sắn mới
năng suất cao trong thời gian gần đây tại Trung Quốc có SC201, SC205,
SC124, Nanzhi 188, GR911, GR 891, Xinxuan 048.
Philippine: Chương trình chọn tạo giống sắn được thực hiện chủ yếu tại
Viện chọn giống cây trồng (IPB) ở Los Banos, Laguna và Trung tâm nghiên
cứu huấn luyện cây có củ Philippines (PRCRTC) ở VISCA. Nguồn gen giống
sắn ở PCRRTC hiện có 270 mẫu giống. Từ năm 1986 đến nay Philippines đã
phóng thích 8 giống sắn, chủ yếu dòng lai nhập nội từ CIAT có năng suất củ
tươi cao dùng để tiêu thụ tươi. Các giống này đạt năng suất củ tươi từ 32,339,2 tấn/ha và tỷ lệ tinh bột đạt từ 18,9 đến 23,4%. (Algerico M et all, 2007).

thái, vào giai đoạn cuối của chu kỳ chọn lọc là rất cần thiết, như vậy mới xác
định được giống thích hợp nhất cho từng vùng sản xuất. Cơng tác tuyển chọn
các dịng, giống sắn ưu tú dựa trên quan trắc đồng ruộng vì điều kiện của mơi
trường có ảnh hưởng đến sự di truyền của một số tính trạng số lượng được
biểu hiện ra bên ngồi như: số củ/cây, khối lượng củ/cây, chiều cao cây, tỷ lệ
chất khô, năng suất sinh học, chỉ số thu hoạch, thời gian từ trồng đến phân
cành cấp 1, tuổi thọ trung bình của một lá, chỉ số diện tích lá. Đó là các thơng
số chủ yếu quan trọng trong việc lựa chọn dịng có triển vọng (Hồng Kim và
cs, 1990) [12].
Việt Nam hiện là một trong những nước điển hình của châu Á trong việc
ứng dụng công nghệ chọn tạo và nhân giống sắn lai sau Ấn Độ và Thái Lan
(Howeler R. H, 2004) [21].
Công tác nghiên cứu chọn tạo giống sắn ở Việt Nam, được thực hiện bởi
Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS), Viện Khoa học Kỹ thuật
Nông nghiệp miền Nam (IAS), Đại học Nông Lâm Thái Nguyên (TUAF), Đại


17

học Nơng Lâm thành phố Hồ Chí Minh (NLU), Đại học Nông Lâm Huế
(HAU) và các sở Nông nghiệp của các tỉnh trồng nhiều sắn.
Chương trình sắn Việt Nam nhận của CIAT 31 tổ hợp lai, bao gồm 1.603
hạt; trong đó tổ hợp lai SM2354 có 50 hạt. Qua đánh giá chọn lọc từng bước
theo quy phạm tiêu chuẩn từ hạt lai, đánh giá, so sánh sơ bộ và so sánh chính
qui, Trung tâm nghiên cứu và phát triển cây có củ đã chọn lọc được dịng số 4
của tổ hợp lai SM2354. Năm 2001, dòng SM2354-4 được Trung tâm nghiên
cứu và phát triển cây có củ chọn và đưa vào khảo nghiệm Quốc gia và đặt tên
là KM21-12, hiện nay đổi tên thành Sa21-12 đã được Cục Trồng trọt - Bộ
Nông nghiệp và PTNT đặc cách công nhận giống cây trồng mới theo Quyết
định 168/QĐ-TT-CLT, ngày 14 tháng 5 năm 2012. Từ năm 2002 đến nay,