Phụ lục B
Hệ động lực hồi quy và hệ động
lực tuần hoàn
Q-1 Ma trận lũy linh
Ma trận lũy linh và ma trận tuần hoàn là các vấn đề đã được đề cập đến.
Trong chương này, chúng ta sẽ nghiên cứu, khai thác mặt ứng dụng của chúng;
chẳng hạn như nếu ma trận cộng đồng trong các hệ sinh học là ma trận luỹ
linh hay tuần hoàn thì dáng điệu của hệ khi thời gian ra vô cùng sẽ dễ dàng
nhận được nhờ tính chất đặc biệt của các ma trận này. Mặt khác, sử dụng
khai triển Jordan chúng ta có thể tìm được công thức nghiệm tường minh và
một một phép chứng minh mới về tính ổn định nghiệm của hệ động lực (cả
rời rạc và liên tục).
Định nghĩa Q.5. Ma trận vuông A được gọi là ma trận lũy linh nếu tồn tại
số nguyên dương p sao cho A
p
=0(ở đây 0 là ma trận không). Đa thức đặc
trưng của ma trận được định nghĩa bởi
χ
A
(λ) = det(λI − A).
Định lý Q.9. Cho A là một ma trận vuông cỡ n× n trên trường bất kỳ. Thế
thì, A là ma trận lũy linh nếu và chỉ nếu
χ
A
(λ)=λ
n
.
539
540 Phụ lục B
Chứng minh. Nếu đa thức đặc trưng của ma trận A có dạng λ
n

n
||
1
n
.
Mà A là ma trận lũy linh nên tồn tại số nguyên dương p>1 sao cho A
p
=0.
Do vậy ρ(A)=0 nên λ =0. Vậy đa thức đặc trưng của A phải có dạng λ
n
.
Kết hợp định lý này với định lý Caley - Hamilton ta có
Hệ quả Q.2. Nếu A là một ma trận lũy linh cỡ (n × n), thì ta có A
n
=0.
Nhận xét Q.4. Hệ quả này nói rằng nếu ta cần kiểm tra tính luỹ linh của
một ma trận n × n thì chỉ cần tính đến luỹ thừa thứ n của nó là đủ. Nếu tới
luỹ thừa n mà vẫn chưa nhận được ma trận 0 thì ma trận đó chắc chắn không
thể là ma trận luỹ linh được. Hơn nữa ta cần chú ý rằng tổng cũng như tích
của hai ma trận luỹ linh không nhất thiết phải là luỹ linh. Thật vậy xét hai ma
trận luỹ linh (2× 2) sau đây
A =

01
00

và B =

00
10

nhận thấy rằng nếu hai ma trận luỹ linh A và B là tựa giao hoán với nhau
(AB = λ · BA) thì rõ ràng cả tổng và tích của chúng là luỹ linh. Đảo lại ta có
hai mệnh đề quan trọng sau đây:
Mệnh đề Q.1. Nếu A, B và A + B là các ma trận lũy linh cỡ (2 × 2) thì ta
có AB = −BA. Từ đó, AB và BA là các ma trận lũy linh.
Chứng minh. Theo định lý Q.9 ta có A
2
= B
2
=(A+B)
2
=0.Vìvậy,AB +
BA =0,dođóAB = −BA. Từ đó suy ra, (AB)
2
= ABAB = −AABB =0,
do đó AB là ma trận lũy linh. Tương tự ta thu được BA là ma trận lũy linh.
Mệnh đề được chứng minh
Mệnh đề Q.2. Nếu A, B và AB,BA là các ma trận lũy linh cỡ (2 × 2) thì
A + B là ma trận lũy linh và ta cũng thu được AB = −BA.
Chứng minh. Ta có
(A + B)
2
= A
2
+ AB + BA + B
2
= AB + BA.
Từ đó,
(A + B)
4

0 −44

không là ma trận luỹ linh vì
(AB)
3
=

00 0
0 −32 16
0 −32 32

=0.
Ví dụ Q.23. Với A =

010
001
000

và B =

000
000
100

. Dễ kiểm tra
được AB, BA, A, B là các ma trận luỹ linh nhưng ma trận
A + B =

010
001

= I nên U là ma trận tuần hoàn. Đây là một phép quay quanh
gốc toạ độ với góc
2π
p
. Rõ ràng là sau p bước ta quay về vị trí ban đầu. Một
lớp các ví dụ hấp dẫn khác là các ma trận hoán vị. Những ma trận này dùng
để biểu diễn các nhóm đối xứng. Để cụ thể hơn những vấn đề này ta ký hiệu V
là không gian véc tơ n chiều trên trường số phức với cơ sở là {v
1
,v
2
,··· ,v
n
}.
Kí hiệu S
n
là nhóm đối xứng với các phần tử là các hoán vị của tập hợp
{1, 2,··· ,n}. Tương ứng với mỗi hoán vị σ ta thành lập ánh xạ tuyến tính P
σ
như sau P
σ
v
j
= v
σ(j)
với j =1, 2,··· ,n. Ma trận của ánh xạ tuyến tính P
σ
trong cơ sở {v
1
,v

3
(1,3,2)
= I và đa thức đặc trưng của P
(1,2)
là
χP
(1,2)
=(λ
2
−1)(λ−1) còn đa thức đặc trưng của P
(1,3,2)
là χP
(1,3,2)
=(λ
3
−1).
Bây giờ ta sẽ nghiên cứu chi tiết đa thức đặc trưng của các ma trận tuần
hoàn.
Bổ đề Q.1. Nếu U
p
= U
q
= I, trong đó p và q là các số nguyên tố cùng nhau
thì U = I.
Chứng minh. Vì p và q là hai số nguyên tố cùng nhau, nên tồn tại các số
544 Phụ lục B
tự nhiên m và n sao cho pm = nq +1. Do đó,
U
mp
= U

p−2
+ ···+1).
Vậy đa thức đặc trưng của A chỉ có thể là một trong hai dạng trên. Ta đã
chứng minh xong.
Nhận xét Q.7. Điều kiện các giá trị riêng của A phải phân biệt là vô cùng
quan trọng không thể bỏ được. Ví dụ ma trận đơn vị I thoả mãn tất cả các điều
kiện khác của định lý này mà không có đa thức đặc trưng như hai dạng trên.
Hệ quả Q.3. Nếu p là số nguyên tố lớn hơn 2 thì ít nhất một trong hai số
{cos(2π/p), sin(2π/p)} phải là số vô tỷ.
Chứng minh. Ta xét ma trận sau
U =

cos(2π/p) sin(2π/p)
− sin(2π/p) cos(2π/p)

.
Khi đó U
p
= I. Nếu cả hai số {cos(2π/p), sin(2π/p)} là số hữu tỷ, ta sử dụng
định lý 1.2 và nhận được p =2hoặc 3. Theo giả thiết của ta p là số nguyên