I. Lí do chọn đề tài :
• Lứa tuổi học sinh ở trường Trung học cơ sở có nhiều ý tưởng , thích tìm tòi nghiên
cứu các môn khoa học tự nhiên trong đó có môn Hóa học .
• Trước đây , điều kiện hóa chất dụng cụ còn thiếu thốn , chúng ta - những người
giảng dạy môn hóa học – chưa phát huy được hết vai trò của dạng bài tập định tính
"NHẬN BIẾT CÁC CHẤT" trong môn Hóa của trường Trung học cơ sở vào việc
ôn tập , hệ thống hóa những kiến thức cơ bản của nội dung chương trình đồng thời
chưa phát huy tính sáng tạo bồi dưỡng năng lực tư duy của học sinh.
• Bài tập định tính " NHẬN BIẾT CÁC CHẤT " trong môn hóa của trường Trung
học cơ sở trong các đề kiểm tra chỉ ở dạng đơn giản vì thời gian của tiết kiểm tra có
giới hạn . Do đó chưa tìm tòi , phát huy hết những năng lực đặc biệt của học sinh
mà có kế hoạch bồi dưỡng nhằm phát triển những học sinh có năng khiếu hóa học
sau này .
Xuất phát từ thực tế đó , tôi mạnh dạn đưa ra đề tài "BÀI TẬP NHẬN BIẾT CÁC
CHẤT TRONG MÔN HÓA Ở TRƯỜNG THCS" để cùng trao đổi bàn bạc cùng các
đồng nghiệp về vai trò , yêu cầu , hình thức và các dạng bài tập về nhận biết các chất nhằm
góp một phần nhỏ vào việc giảng dạy bài tập này được tốt hơn
1
I. Vai trò của dạng bài tập định tính "NHẬN BIẾT CÁC CHẤT" trong môn hóa
của trường THCS :
• Ôn tập những kiến thức đã học .
• Rèn luyện tư duy , tính nhạy bén và khả năng nắm vững kiến thức của học sinh .
• Giúp học sinh vận dụng những kiến thức của mình về tính chất vật lí cũng như về
tính chất hóa học của các chất để nhận biết .
• Gắn kết giữa lí thuyết và thực hành , giáp cho học sinh khỏi lúng túng khi giải
quyết vấn đề nào đó trong cuộc sống liên quan đến việc nhận biết các chất .
II. Yêu cầu của dạng bài tập định tính "NHẬN BIẾT CÁC CHẤT" trong môn hóa
của trường THCS :
Để đánh giá đúng kết quả học tập về lí thuyết cũng như rèn luyện kĩ năng thực hành cho
học sinh , các dạng bài tập định tính " NHẬN BIẾT CÁC CHẤT " trong môn hóa của
trường THCS cần phải đạt được những yêu cầu sau :

III. Các dạng bài tập định tính "NHẬN BIẾT CÁC CHẤT " trong môn hóa của
trường THCS :
2
Xét về hình thức ra đề , bài tập định tính tập " NHẬN BIẾT CÁC CHẤT "trong môn
hóa ở trường THCS có hai dạng
1. Dạng bài tập trắc nghiệm khách quan :
Hình thức được sử dụng phổ biến nhất là chon phương án đúng , sai từ các phương án
đã cho của đề bài . Dạng này lại có 2 kiểu :
- Kiểu 1 : Khoanh tròn vào chữ cái đầu câu của câu trả lời đúng nhất
Ví dụ 1: Có 3 lọ đựng 3 dung dịch HCl , H
2
SO
4
và Na
2
SO
4
, có thể nhận biết dung dịch
trong mỗi lọ bằng cách nào sau đây :
a. Dùng quì tím .
b. Dùng dung dịch AgNO
3
.
c. Dùng dung dịch BaCl
2

d. Dùng quì tím và dung dịch BaCl
2
.
Ví dụ 2 : Dùng thuốc thử nào sau đây để nhận biết các chất chứa trong các ống nghiệm

b. Dùng dung dịch phenolphtalein và dung dịch AgNO
3

c. Lập bảng và cho các chất phản ứng với nhau .
- Kiểu 2: Điền chữ Đ (đúng) hoặc S (sai) vào ô trống ở sau mỗi câu mà em cho là đúng
Ví dụ : Dung dịch NaOH có thể dùng để phân biệt hai muối có trong mỗi cặp dung
dịch sau :
a. FeSO
4
và Fe
2
(SO
4
)
3

b. Na
2
SO
4
và CuSO
4
.
c. NaCl và CaCl
2
2. Dạng bài tập tự luận :
Bài tập nhận biết các chất ra theo kiểu tự luận thường được tập trung vào 2 dạng chính sau
đây :
a.Dạng bài tập không hạn chế thuốc thử hoặc phương pháp sử dụng :
Học sinh được quyền sử dụng bất kì phương pháp nào và bao nhiêu loại thuốc thử

2
, H
2
và
C
2
H
2
(bài tập dành cho HS khá giỏi lớp 9 ) .
3
Ví dụ 4 : Có 3 chất rắn màu trắng đựng trong 3 lọ mất nhãn riêng biệt là NaCl ,
Na
2
CO
3
, và hỗn hợp NaCl với Na
2
CO
3
.
b.Dạng bài tập hạn chế thuốc thử hoặc phương pháp sử dụng :
Đây là dạng bài tập yêu cầu HS phải giải quyết vấn đề của bài tập theo một điều kiện
nhất định .
Ví dụ 1 : Dựa vào tính chất vật lí , hãy nhận biết 3 lọ mất nhãn đựng 3 chất bột sau : bột
sắt , bột lưu huỳnh , bột than (lớp 8)
Ví dụ 2 : Dựa vào tính chất vật lí , nhận biết 3 lọ mất nhãn đựng 3 chất khí sau : khí Clo
, khí cacbonddioxxit và khí hiđrosunfua (lớp 9)
Ví dụ 3 : Chỉ dùng thêm quì tím , hãy nhận biết 4 dung dịch đựng trong các lọ mất nhãn
sau : NaOH , Ba(OH)
2

dung dịch sau : HCl , NaCl , NaOH và phenol phtalein . (bài tập dành cho HS khá giỏi
lớp 9) .
Ví dụ 7: Chỉ dùng thêm dung dịch HCl , hãy nêu cách nhận ra từng chất rắn sau đựng
trong các lọ mất nhãn sau : Na
2
CO
3
, NaCl , BaSO
4
và CaCO
3
. (bài tập dành cho HS
khá giỏi lớp 9) .
Ngoài các ví dụ trên đây , dạng bài tập định tính nhận biết các chất còn ở mức độ khó
hơn dành cho HS khá giỏi . Đó là dạng bài nhận biết sự có mặt của các chất có trong
hỗn hợp .
Ví dụ 1 : Có một hỗn hợp gồm 3 khí Cl2 , CO CO2 . bằng phương pháp hóa học hãy
chứng minh sự có mặt của 3 chất khí trên trong hỗn hợp .
Ví dụ 2: Có một hỗn hợp gồm 3 axit HCl , HNO
3
, H
2
SO
4
. Hãy chứng minh sự có mặt
của 3 axit trên có trong hỗn hợp . (trích đề thi vào trường chuyên Lê Quí Đôn – Bình
Định – năm học 2005 – 2006 )
IV. Phương pháp chung :
Với loại bài tập phân biệt và nhận biết các chất ta sử dụng phương pháp chung là dùng
các phản ứng đặc trưng của các chất để nhận ra chúng . cụ thể là những phản ứng gây

CO
3
và Ba(NO
3
)
2
Học sinh có thể sử dụng sắt để nhận biết HCl (có bọt khí thoát ra) , sau đó dùng
HCl nhận biết Na
2
CO
3
( có bọt khí thoát ra) , rồi dùng Na
2
CO
3
nhận biết Ba(NO
3
)
2
( có kết tủa trắng) , chất còn lại là Na
2
SO
4
o Với dạng bài tập không dùng bất kì thuốc thử nào ta phải lập bảng để nhận biết .
Ví dụ : Không dùng hóa chất nào khác , hãy nhận biết 3 lọ mất nhãn chứa riêng
biệt 3 dung dịch : HCl , Na
2
CO
3
và BaCl

oxit và axit" (lớp 9) : Có 3 lọ không nhãn , mỗi lọ đựng một trong 3 dung dịch
Na
2
SO
4
, H
2
SO
4
loãng và HCl . Hãy tiến hành những thí nghiệm nhận biết dung dịch
các chất đựng trong mỗi lọ .
Giáo viên có thể đặt câu hỏi trước cho HS trả lời miệng : "Em hãy nêu cách nhận
biết 3 dung dịch là Na
2
SO
4
, H
2
SO
4
loãng và HCl đựng trong 3 lọ mất nhãn " để ôn
lại kiến thức cho HS trước khi tiến hành thực hành .
• Làm bằng giấy : Cho HS thực hiện yêu cầu của bài tập trên giấy khi kiểm tra 15
phút , 45 phút hoặc thi học kì …
2. Thực hiện yêu cầu của bài tập bằng phương pháp thực hành :
Đây là hình thức kiểm tra mà người giáo viên phải chuẩn bị đầy đủ dụng cụ , hóa chất
và đòi hỏi phải có nhiều thời gian . Bù lại với hình thức kiểm tra này sẽ tạo cho HS
niềm say mê hứng thú học tập , tạo điều kiện cho các em có niềm tin vào khoa học .
Lưu ý : Đôi lúc trong thực tế giảng dạy lại xảy ra trường hợ thực hiện của yêu cầu bài
tập lí thuyết và kiểm chứng lại bằng phương pháp thực hành . Lúc đó , người gióa