Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
1
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
--------------------------------------- NGUYỄN THỊ NHUNG
PHONG CÁCH THƠ NGUYỄN KHOA ĐIỀM Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60 22 34
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
3
PHẦN NỘI DUNG
Chương I
THƠ CHỐNG MỸ VÀ SỰ XUẤT HIỆN PHONG CÁCH
THƠ NGUYỄN KHOA ĐIỀM
1. Phong cách nghệ thuật thơ.......................................... 11
1.1 Khái niệm phong cách.......................................... 11
1.2 Phong cách thời đại và phong cách cá nhân........ 14
1.3 Nghiên cứu phong cách một nhà thơ.................. 15
2. Nguyễn Khoa Điềm - Một phong cách thơ đặc sắc của thơ
trẻ chống Mỹ........................................................... 17
2.1 Nền thơ chống Mỹ........................................... 17
2.2 Nguyễn Khoa Điềm và những chặng đƣờng sáng tạo. 19
2.2.1 Con ngƣời – Quê hƣơng – Gia đình........ 19
2.2.2 Những chặng đƣờng sáng tạo................. 22
2.2.2.1 Sự ra đời của Đất ngoại ô và Mặt đường
khát vọng trên chiến trƣờng Bình Trị Thiên.... 22
TIỆN NGHỆ THUẬT
1. Giọng điệu của phong cách......................................... 68
1.1 Giọng chính luận - triết lý............................... 69
1.1.1 Giọng chính luận........................... 69
1.1.2 Giọng triết lý. ............................... 73
1.2 Giọng trữ tình................................................ 74
1.3 Giọng suy niệm - tự bạch, độc thoại............. 77
1.3.1 Giọng thơ hoài niệm về quá khứ. 77
1.3.2 Giọng thơ suy tƣ - chiêm nghiệm
về cuộc đời............................................ 79
2. Những hình tƣợng thơ biểu trƣng........................ 80
2.1 Hình tƣợng Lửa, Máu.................................. 81
2.2 Hình tƣợng ngƣời Mẹ................................. 86
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
5
2.3 Hình tƣợng thơ đặc thù mang nét riêng của
phong cách Nguyễn Khoa Điềm...................... 88
3. Vận dụng nhuần nhuyễn chất liệu văn hoá dân tộc. 90
3.1 Ảnh hƣởng của thể loại sử thi đối với
trƣờng ca Mặt đường khát vọng....................... 90
3.2 Chất liệu văn hóa dân gian trong thơ
Nguyễn Khoa Điềm.......................................... 92
3.3 Ngôn ngữ giàu màu sắc địa phƣơng.......... 94 PHẦN KẾT LUẬN................................................. 97 THƢ MỤC THAM KHẢO.................................... 101
tính, một giọng điệu riêng làm nên những phong cách nghệ thuật độc đáo.
1.2 Song song với việc nghiên cứu một giai đoạn thơ, một nền thơ, việc khảo sát
đi sâu vào các tác giả tiêu biểu là một hƣớng đi cần thiết bởi xét cho cùng, giá trị
của một nền thơ luôn đƣợc kết tinh bằng sức sáng tạo của những tài năng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
7
Trong số các nhà thơ chống Mỹ, Nguyễn Khoa Điềm viết không nhiều, nhƣng
từ số lƣợng ít ỏi ấy vẫn hiện lên một tâm hồn thi sĩ thực sự với những rung động
tinh tế, với thế giới nội tâm nồng nàn sâu lắng. Nguyễn Khoa Điềm là một nhà thơ
có phong cách rõ nét và có đóng góp quan trọng cho thành tựu của thơ chống Mỹ.
Thơ Nguyễn Khoa Điềm là những phác hoạ về chiến trƣờng Bình Trị Thiên khói
lửa những năm chống Mỹ, và là bức tranh về phong trào đấu tranh chính trị của học
sinh, sinh viên trong những đô thị tạm chiếm miền Nam. Mảng nội dung quan trọng
này đƣợc thông qua một tâm hồn thi sĩ nhạy cảm với một ngòi bút tài năng. Thơ
Nguyễn Khoa Điềm là sự kết tinh của xúc cảm và trí tuệ để thăng hoa thành thơ. Đó
không chỉ là sản phẩm của một trí tuệ giàu có, một tƣ duy sắc sảo mà đó còn là sản
phẩm của một tấm lòng, một trái tim nên có sức lay động ở tận đáy sâu tâm hồn
ngƣời đọc.
Nguyễn Khoa Điềm không chỉ là nhà thơ tiêu biểu của nền thơ chống Mỹ.
Sau năm 1975 ông vẫn tiếp tục sáng tác và thơ của ông vẫn để lại ấn tƣợng sâu sắc
về một tiếng thơ đầy trách nhiệm trƣớc đất nƣớc, cuộc sống, và cũng phản ánh rõ
bƣớc chuyển biến trong tƣ duy thơ ông.
Nghiên cứu phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm qua những chặng đƣờng sáng
tác - khảo sát thơ của ông trong thời kì kháng chiến chống Mỹ và cả trong thời kì
hòa bình, có thể nhận ra những đặc điểm phong cách, những dấu hiệu đặc trƣng
trong từng thời kì sáng tác, để càng thấy rõ sự ổn định và những biến đổi tƣ duy
nghệ thuật thơ Nguyễn Khoa Điềm trong một phong cách thơ đặc sắc và nhất quán.
Qua đó cũng có thể góp phần làm rõ chân dung sáng tạo cuả thơ Nguyễn Khoa
Điềm cũng nhƣ tìm hiểu thơ ca Việt Nam thời kì hậu chiến và giai đoạn đổi mới.
dung của cả tập thơ, phân tích cụ thể con đƣờng đi theo cách mạng của tuổi trẻ miền
Nam. Tác giả bài viết cho rằng “chƣơng Đất nước làm điểm tựa cảm xúc cho toàn
........... bài”. Cấu trúc của cả tập thơ là sự tìm tòi sáng tạo của Nguyễn Khoa Điềm
trong cách thể hiện.
Năm 1976 Tôn Phƣơng Lan đã khẳng định tiềm năng của nhà thơ trẻ qua bài
giới thiệu Nguyễn Khoa Điềm nhà thơ trẻ có nhiều triển vọng. Bài viết có cái nhìn
khái quát bao trùm cả Đất ngoại ô và Mặt đường khát vọng để nhận ra cái riêng
của Nguyễn Khoa Điềm giữa các gƣơng mặt khác. Đó là cảm nhận rất riêng của nhà
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
9
thơ về Huế với “cách nhìn riêng qua phong cách của mình, qua tấm lòng vốn đã gắn
bó với Huế từ buổi ấu thơ”. Đó là những liên tƣởng độc đáo…Những nét riêng đó
đã định hình phong cách nhà thơ. Tôn Phƣơng Lan đã khẳng định “Một phong cách
Nguyễn Khoa Điềm khá rõ. Bạn đọc ghi nhận ở anh một cách suy nghĩ và diễn đạt
có âm hƣởng riêng”.
Năm 1979, Mai Quốc Liên với bài giới thiệu Nguyễn Khoa Điềm và những
bài thơ từ chiến trường Bình Trị Thiên tiếp tục làm rõ thêm đƣờng nét chân dung
thơ Nguyễn Khoa Điềm. Bài viết cho rằng: "Nguyễn Khoa Điềm không bắt đầu thơ
mình từ sách vở, từ phòng văn mà từ hiện thực cuộc sống chiến đấu của nhân dân,
đất nƣớc".
Năm 1985, Nguyễn Xuân Nam tìm hiểu phong cách Nguyễn Khoa Điềm
trong Mặt đường khát vọng qua bài "Mặt đƣờng khát vọng của Nguyễn Khoa
Điềm". Một lần nữa Nguyễn Xuân Nam nhấn mạnh điểm nổi bật của Nguyễn Khoa
Điềm là "không đặc sắc về tạo hình, màu sắc nhƣng có sức liên tƣởng mạnh" và
"anh đã có đƣợc cái nhìn vừa phân tích vừa khái quát rất cần thiết cho thơ".
Võ Văn Trực lại tìm cho mình một hƣớng đi mới trong việc cảm thụ thơ
Nguyễn Khoa Điềm. Ông phác họa chân dung nhà thơ bằng việc tìm hiểu ảnh
hƣởng của truyền thống văn hoá Huế đến con ngƣời và thơ Nguyễn Khoa Điềm, vì
vậy bài viết có tựa đề: "Gương mặt quê hương - Gương mặt nhà thơ". Theo Võ Văn
giàu tính thuyết phục hơn khi chắt lọc chất thơ từ những điều rất đỗi đời thƣờng đơn
sơ, bình dị.
Hoàng Thu Thuỷ là ngƣời chú ý tìm hiểu thi pháp thơ Nguyễn Khoa Điềm.
Dù chƣa phân tích kĩ nhƣng bài viết cũng đã có những phát hiện tinh tế và chính xác
về nghệ thuật thơ Nguyễn Khoa Điềm: "Nắm vững đặc trƣng của thơ ca, bảo đảm
cho "tƣ duy thơ đông đặc và nhảy vọt, lựa chọn từ ngữ, hình ảnh hàm súc, triệt để
khai thác âm vang của các khoảng cách trong thơ". Cuối bài viết Hoàng Thu Thuỷ
đã nêu lên những đặc điểm trong thi pháp biểu hiện của Nguyễn Khoa Điềm: "Đó
có lẽ là sự vận động từ gân guốc, mạnh khoẻ một cách điềm tĩnh đến độ sâu sắc đến
mức tĩnh tại, chạm vào phần sâu kín nhất trong tâm hồn con ngƣời, làm bật lên
những hiệu ứng thẩm mỹ phong phú"[5,18].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
11
Vũ Quần Phƣơng cũng thể hiện quan điểm của mình về thơ Nguyễn Khoa
Điềm qua bài "Ngôi nhà có ngọn lửa ấm - Nguyễn Khoa Điềm". Tác giả bài viết
bộc lộ một thái độ trân trọng trƣớc quan niệm của Nguyễn Khoa Điềm "muốn tìm
chất thơ tiềm ẩn trong cái thƣờng ngày" và "quan tâm đến những cảm nhận của lòng
mình". Theo Vũ Quần Phƣơng, làm đƣợc nhƣ vậy Nguyễn Khoa Điềm đã "có sự
nhạy cảm và lịch lãm sâu sắc". Ông đã khái quát đƣợc đặc điểm nội dung và nghệ
thuật của Ngôi nhà có ngọn lửa ấm: muốn dùng cái đạm để vẽ cái nồng, không cao
giọng lâm ly mà bằng giọng nói thường để chấm phá khêu gợi, tiết kiệm chữ
nghĩa...để tạo nên những câu thơ cô đọng dồn nén cảm xúc, đạt đến độ hàm súc
[45]
Năm 2000, Chu Văn Sơn trong bài phê bình thi phẩm Đất nước của Nguyễn
Khoa Điềm đã khẳng định tƣ duy thơ Nguyễn Khoa Điềm là tƣ duy trữ tình triết
luận: "Nét chủ đạo trong tƣ duy triết luận trữ tình là đào sâu vào cái bản chất của sự
vật dƣới dạng những biểu tƣợng thi ca sống động. Tƣ duy ấy chuyển động dựa trên
mạch lôgíc biện chứng với những mối liên hệ bất ngờ kì thú". Sự hoà hợp nhuần
nhuyễn hai yếu tố triết luận và trữ tình đã góp phần định hình nên phong cách thơ
phú thêm tiếng thơ Việt Nam hiện đại, tập thơ hoàn thiện hơn chân dung Nguyễn
Khoa Điềm, làm cho ông gần gũi hơn đối với chúng ta, với cuộc sống vĩnh cửu.
Các bài phê bình nghiên cứu, dù mỗi bài có cách nói, cách viết khác nhau
song đếu có sự gặp gỡ ở một điểm chung khi khẳng định những đặc sắc của thơ
Nguyễn Khoa Điềm. Đó là tiếng thơ của tuổi trẻ viết về Đất ngoại ô với những
ngƣời mẹ, ngƣời em, những bạn bè đồng chí trong những năm tháng ác liệt của khói
lửa chiến trƣờng. Đó là một tiếng thơ giàu chất suy tƣởng, ấm áp tình cảm. Và một
nét riêng nữa của phong cách Nguyễn Khoa Điềm: đó là nhà thơ của triết lí dân
gian, một nhà thơ mà giọng Huế, chất Huế ngấm sâu vào từng câu, từng chữ. Dù
trong hoàn cảnh nào, Nguyễn Khoa Điềm đều thể hiện một hồn thơ sắc sảo, giàu tri
thức văn hoá với những suy tƣ đầy trách nhiệm trƣớc lí tƣởng và con đƣờng mà
mình đã chọn.
Có thể nói thơ Nguyễn Khoa Điềm đã đƣợc giới nghiên cứu phê bình và độc
giả chú ý nhiều. Mặc dù có nhiều bài viết đề cập đến những vấn đề lớn của thơ ông,
song phần lớn trong đó mới chỉ là những bài giới thiệu tác giả, giới thiệu từng tập
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
13
thơ chứ chƣa phải là công trình nghiên cứu Nguyễn Khoa Điềm nhƣ một tác gia,
nhằm khảo sát toàn diện thơ Nguyễn Khoa Điềm. Trên cơ sở tiếp thu những bài viết
quý báu đã có về Nguyễn Khoa Điềm, chúng tôi mạnh dạn bƣớc đầu tìm hiểu về
phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm.
3. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
3.1 Phƣơng pháp phân tích tác giả, tác phẩm.
Phân tích, chứng minh, thẩm bình để thấy rõ cảm hứng chủ đạo làm nổi bật
những nét độc đáo trong thơ Nguyễn Khoa Điềm.
3.2 Phƣơng pháp tiếp cận phong cách tác giả.
Việc nghiên cứu phong cách tác giả là làm nổi bật sự độc đáo trong thế giới
nghệ thuật thơ, nên đòi hỏi phải có phƣơng pháp tiếp cận phong cách tác giả.
thời, phân tích văn bản thơ, so sánh với các nhà thơ khác cùng thời để làm nổi bật
bức chân dung tinh thần trong thơ Nguyễn Khoa Điềm và khảo sát nó trong các cấp
độ nghệ thuật khác nhƣ giọng điệu hình tƣợng, ngôn ngữ...
6. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
Có nhiều cách tiếp cận thơ Nguyễn Khoa Điềm. Chúng tôi chọn hƣớng tiếp
cận trên với mục đích làm rõ những nét độc đáo, những đóng góp riêng trong phong
cách thơ Nguyễn Khoa Điềm.
Qua đó, góp phần đánh giá một cách khoa học vị trí của Nguyễn Khoa Điềm
trong nền thơ chống Mỹ.
Tìm hiểu phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm là hƣớng đi có nhiều triển vọng
trong việc làm sáng tỏ tiếng nói của thế hệ và cá nhân nhà thơ, làm rõ phong cách
thơ trẻ chống Mỹ, từ đó có cái nhìn thấu đáo, toàn cảnh về thơ hiện đại
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
15
7. KẾT CẤU LUẬN VĂN
Chương I: Thơ chống Mỹ và sự xuất hiện phong cách thơ Nguyễn Khoa
Điềm.
Chương II: Từ cảm hứng thời đại đến phong cách cá nhân Nguyễn Khoa
Điềm.
Chương III: Phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm qua một số phƣơng tiện
nghệ thuật.
Thơ Nguyễn Khoa Điềm dù độc đáo nhƣng cũng không nằm ngoài dòng
chảy của thơ ca thế kỉ. Đây là một thời kì mà do những yêu cầu chung của lịch sử,
thơ ca tự giác hƣớng đến sự khám phá những giá trị tinh thần thời đại của dân tộc.
Vì vậy, nghiên cứu phong cách Nguyễn Khoa Điềm không thể tách rời thành tựu
của thơ chống Mỹ.
Trong chƣơng này, trƣớc hết chúng tôi làm sáng tỏ nhận thức của mình về
khái niệm phong cách nhƣ một khái niệm định hƣớng, từ đó tìm hiểu khái quát về
thơ chống Mỹ nói chung và thơ Nguyễn Khoa Điềm nói riêng.
1.Phong cách nghệ thuật thơ
1.1 Khái niệm phong cách
Phong cách là một thuật ngữ không chỉ dùng trong lĩnh vực văn học nghệ
thuật, mà còn đƣợc dùng trong nhiều ngành khoa học và đời sống xã hội. Trong
sáng tác và nghiên cứu văn học, thuật ngữ phong cách đƣợc sử dụng rộng rãi và
ngày càng có ý thức. Xung quanh thuật ngữ này, lâu nay có rất nhiều định nghĩa,
quan niệm phong phú đa dạng.
Ở phƣơng Tây ngay từ thời cổ đại với các đại biểu xuất sắc nhƣ Platon,
Aristote, khái niệm phong cách đã đƣợc nghiên cứu và vận dụng. Bƣớc sang thế kỉ
XIX đặc biệt là thế kỉ XX, khái niệm phong cách ngày càng đƣợc quan tâm sâu sắc.
Ở Liên xô, viện sỹ MB. Khrapchenko trong cuốn “Cá tính sáng tạo của nhà văn và
sự phát triển văn học” đã thống kê gần 20 cách hiểu khác nhau về phong cách
[121,129,152].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
17
Ở nƣớc ta tuy muộn màng hơn nhƣng những năm gần đây các nhà lí luận,
nghiên cứu văn học đã dành nhiều công sức để tìm hiểu vấn đề phong cách, từ
những sách công cụ nhƣ: “Từ điển văn học” do Đỗ Đức Hiểu chủ biên; “Từ điển
thuật ngữ văn học” do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên; “150
thuật ngữ văn học” - Lại Nguyên Ân chủ biên; “Lí luận văn học” của Phƣơng Lựu,
La Khắc Hoà, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà; Dẫn luận phong
đáo trong sáng tác của một nhà văn trong một tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn
học hay văn học dân tộc” [255]. "Đó là cái riêng tạo nên sự thống nhất lặp lại biểu
hiện tập trung ở cách cảm nhận độc đáo về thế giới và ở hệ thống bút pháp nghệ
thuật phù hợp với cách cảm nhận ấy".
Thống nhất quan điểm đó, Phƣơng Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, La
Khắc Hoà, trong cuốn Lí luận văn học định nghĩa: “Phong cách là chỗ độc đáo về
tư tưởng cũng như nghệ thuật, có phẩm chất thẩm mỹ thể hiện trong sáng tác của
những nhà văn ưu tú”. Quả thật tính độc đáo là yếu tố quyết định tạo phong cách
nghệ thuật.
Nhìn chung các nhà nghiên cứu lí luận và nghiên cứu văn học đều nhấn
mạnh cá tính sáng tạo độc đáo mang tính thẩm mỹ của nhà văn, cụ thể hoá các yếu
tố tạo phong cách nghệ thuật tác giả. Các nhà nghiên cứu đều thống nhất nhà văn
muốn có phong cách riêng trƣớc hết phải có tƣ tƣởng độc đáo, có cách cảm nhận thế
giới độc đáo, có cảm hứng độc đáo, có hệ thống phƣơng thức riêng độc đáo, lẽ dĩ
nhiên phải là “tính độc đáo chân chính” (Hêghen)
Qua nhiều ý kiến về phong cách nhà văn, có thể rút lại những nét cơ bản nhất
về phong cách: Phong cách là những biểu hiện độc đáo của tài năng sáng tạo nghệ
thuật, có tính thống nhất và tương đối ổn định, “được lặp đi lặp lại” trong nhiều
tác phẩm của nhà văn, thể hiện cái nhìn và sự chiếm lĩnh nghệ thuật độc đáo của
nhà văn đối với thế giới và con người.
Nhƣ vậy, căn cứ để khẳng định phong cách tác giả là những đặc điểm nổi bật
về nội dung và hình thức trên từng tác phẩm văn học, tạo nên tính độc đáo và giá trị
của một nhà văn, một hiện tƣợng văn học. Theo chúng tôi, những biểu hiện độc đáo
và giá trị thể hiện tài năng sáng tạo ấy, đều đƣợc chi phối từ tƣ tƣởng nghệ thuật của
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
19
tác giả. Tƣ tƣởng nghệ thuật ấy lại đƣợc biểu hiện cụ thể trong cảm hứng sáng tác,
thế giới hình tƣợng, giọng điệu và ngôn ngữ.., trong đó cảm hứng hiện thực thời đại
là yếu tố hàng đầu chiếm vị trí quan trọng. Nhà văn Nguyễn Tuân đã từng khẳng
cách bao giờ cũng bắt nguồn từ cái chung”. Đành rằng phong cách thời đại có ảnh
hƣởng trực tiếp tới phong cách cá nhân, nhƣng không thể đề cao nó một cách tuyệt
đối, bởi nhƣ vậy sẽ vô hình làm giảm ý nghĩa của phong cách cá nhân. Phong cách
thời đại không thể xoá nhoà bản sắc riêng của phong cách cá nhân. Phong cách cá
nhân là cái riêng xác lập vị thế của mình góp phần tạo nên cái chung của phong
cách thời đại.
Phong cách thời đại có ảnh hƣởng, chi phối các phong cách cá nhân, tạo ra
nền tảng tinh thần, đặc trƣng thẩm mỹ có sức hút lớn đối với mọi cá tính sáng tạo.
Phong cách thời đại không hình thành từ khái niệm trừu tƣợng mà nó đƣợc gắn kết
từ các phong cách cá nhân. Chính phong cách cá nhân góp phần làm nên phong
cách thời đại, và làm giàu cho phong cách thời đại. Phong cách cá nhân không chỉ
tiếp nhận nguồn sáng, sự ràng buộc của phong cách thời đại mà nó còn phá bỏ sự
ràng buộc để tìm đến cái mới mẻ, cái riêng, cái độc đáo.
Ngoài mối liên hệ giữa phong cách thời đại và phong cách cá nhân, giữa
phong cách học và thi pháp học cũng có những mối quan hệ qua lại. Có trƣờng phái
cho rằng phong cách và thi pháp đều thuộc một phạm trù, chúng tồn tại trong tác
phẩm nghệ thuật ngôn từ nhƣ một sự hiển nhiên. Lại có trƣờng phái tuyệt đối hoá
hai khái niệm này một cách cực đoan cho rằng, giữa phong cách và thi pháp không
có quan hệ, ràng buộc gì với nhau. Thực ra phong cách và thi pháp là hai phạm trù
khoa học có nội hàm riêng.
Tuy vậy, theo M.B Khrapchenko, phong cách học và thi pháp học có tính “độc
lập tƣơng đối”, có sự “liên hệ năng động”. Vì vậy chúng có quan hệ mật thiết với
nhau. Nghiên cứu phong cách không thể không nghiên cứu những yếu tố thuộc
phạm trù thi pháp và ngƣợc lại, thi pháp là cơ sở khoa học, là bằng chứng đầy sức
thuyết phục làm nên phong cách tác giả.
1.3 Nghiên cứu phong cách một nhà thơ
Nghiên cứu phong cách nhà thơ và phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm nói
riêng, luận văn chú ý đến cảm hứng thời đại, thời kì chống Mỹ cứu nƣớc. Đó là cảm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
22
trong tâm hồn để từ đó đúc kết một chân lý vững vàng: Đất nước của nhân dân. Tƣ
tƣởng Đất nước của nhân dân đã chi phối hầu hết các sáng tác của Nguyễn Khoa
Điềm. Vì vậy tiếng thơ Nguyễn Khoa Điềm không chỉ nói lên những suy nghĩ cảm
nhận của tuổi trẻ trong chiến tranh, về sự lạc quan hay cái nhìn nghiêm túc thành
thật, thậm chí trần trụi về những mất mát… mà còn bộc lộ những suy nghĩ hiện thực
sâu sắc hơn rất nhiều. Thơ Nguyễn Khoa Điềm thể hiện lòng yêu nƣớc qua việc
tranh luận về tuổi trẻ, về nhân sinh quan để dựng lại cả quá trình “tìm đƣờng” và
“nhận đƣờng” của tuổi trẻ đô thị miền Nam về với con đƣờng cách mạng của dân
tộc, nhân dân.
Tài năng và cá tính sáng tạo của Nguyễn Khoa Điềm còn bộc lộ trong những
phƣơng diện nghệ thuật: đó là thi pháp biểu hiện mang phong cách riêng, từ giọng
điệu trữ tình giàu chất chính luận, đến việc xây dựng chất liệu thơ giàu chất liệu
hiện thực, chất liệu văn hoá và giàu tính liên tƣởng..,từ việc sử dụng những tín hiệu
thẩm mỹ vừa truyền thống vừa hiện đại đến việc sử dụng linh hoạt thể thơ tự do với
những cung bậc khác nhau của cảm xúc với một vốn từ ngữ giàu có vừa dân dã vừa
mang tính văn hoá thời đại.
2. Nguyễn Khoa Điềm - một phong cách thơ đặc sắc của thơ trẻ chống Mỹ.
2.1 Nền thơ chống Mỹ
Văn học Việt Nam thời kì chống Mỹ cứu nƣớc (1964 - 1975) có một vị trí
quan trọng trong lịch sử văn học dân tộc. Đây là thời kì văn học phát triển rực rỡ
trên nhiều thể loại, trở thành cuốn biên niên văn học về cuộc chiến tranh ái quốc vĩ
đại của dân tộc. Thơ giai đoạn chống Mỹ cứu nƣớc là chủ nghĩa anh hùng cách
mạng Việt Nam, bản lĩnh con ngƣời Việt Nam đƣợc các nhà thơ khắc hoạ một các
chân thực, sinh động, gây đƣợc ấn tƣợng mạnh mẽ, phản ánh đƣợc khí thế tầm vóc
của cả một dân tộc mang hơi thở thời đại. Có thể nói đây là thời kì rực rỡ nhất của
thơ ca Việt Nam hiện đại.
Từ tháng 8 năm 1964, khi đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh ra miền Bắc,
(Những đêm hành quân)
Thơ thời kì kháng chiến chống Mỹ tập trung xây dựng hai loại hình tƣợng
cái tôi trữ tình đó là “cái tôi” sử thi và “cái tôi” thế hệ [28,110]. Cái tôi sử thi đã tạo
cho nhà thơ một tâm thế mới. Nhà thơ phát ngôn cho cả dân tộc, đất nƣớc, nhân
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
24
dân. Nhà thơ đứng ở tầm cao thời đại để bao quát cả thời gian, không gian, cả hiện
tại và quá khứ, tƣơng lai để phát hiện suy ngẫm. Vì vậy hình tƣợng trong thơ cũng
mang tầm vóc sử thi, tầm vóc con ngƣời đƣợc đo bằng chiều kích không gian, vũ
trụ, khắc hoạ đƣợc tầm vóc dân tộc trong thời đại đánh Mỹ.
Thơ ca chống Mỹ không chỉ đóng góp to lớn về mặt nội dung, mà còn thể
hiện bƣớc tiến lớn về mặt hình thức. Hiện thực cuộc sống ùa vào thơ góp phần tạo
nên những cách thể hiện mới mẻ, độc đáo, vừa tìm những mảnh đất mới để khai
phá, vừa “thâm canh” trên chính mảnh đất của những hình thức và phƣơng tiện biểu
hiện truyền thống.
Tất cả những bƣớc tiến đó đã khẳng định sự thâm nhập của thơ với hiện
thực, khả năng nắm bắt tinh nhạy, kịp thời của các nhà thơ trƣớc thời đại lịch sử.
Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nƣớc đã giành đƣợc thắng lợi, thơ chống Mỹ đã
góp một tiếng xứng đáng về cuộc ra trận lớn lao của dân tộc, “không có nhiều trong
những bức tranh xã hội rộng lớn, những câu chuyện kể hấp dẫn về cuộc sống dân
tộc, nhưng thơ chống Mỹ là tiếng nói tâm tình tha thiết, là khúc ca chiến đấu, là lời
tự bộc lộ chân tình ý chí của một dân tộc quyết chiến và quyết thắng” [13,143]. Nó
hoàn thành sứ mệnh vẻ vang của một nền thơ, ghi lại đƣợc thời kì lịch sử đau
thƣơng mà hào hùng của dân tộc, đánh dấu một chặng đƣờng phát triển của thơ ca
Việt Nam hiện đại.
Trong quá trình vận động và phát triển của nền thơ chống Mỹ, xuất hiện thế
hệ các nhà thơ trẻ, trong đó có Nguyễn Khoa Điềm. Nhà thơ đã có mặt và đi suốt cả
chặng đƣờng chiến tranh và đã đánh dấu thành tựu của mình qua những chặng
đƣờng sáng tác.
phẩm nhìn lại chiến tranh với cái nhìn khác, chú ý hơn đến những đau thƣơng mất
mát với mong muốn nhận thức về chiến tranh đầy đủ và sâu sắc hơn. Tuy nhiên
cũng có những tác phẩm thể hiện sự bi quan yếu đuối. Thơ Nguyễn Khoa Điềm viết
sau chiến tranh không thuộc dòng chảy này. Nguyễn Khoa Điềm tâm sự “Tôi lại
không quen cách nhìn chiến tranh nhƣ thế (…) Nó cũng đau khổ và tốn xƣơng máu
thật nhƣng nó cũng lạc quan vui tƣơi, nó nâng ngƣời ta lên chứ không hạ ngƣời ta
xuống. Đừng vì những nỗi đau mà hạ khí thế anh dũng của những ngƣời tham gia
chiến đấu…” [49,122].
Copyright: Tài liệu đại học ©