Để hệ giá trị của giai cấp công nhân Việt Nam trở thành một hệ thống
giá trị xã hội
Nguồn: fpe.hnue.edu.vn
Trong bài viết này, tác giả đã phân tích một cách khái quát hệ giá trị của
giai cấp công nhân biểu hiện trên một số khía cạnh cơ bản: lao động, công
bằng, bình đẳng, sự phát triển tự do và toàn diện, phân tích những tiền đề, điều
kiện cần thiết cho sự hình thành và phát triển hệ giá trị của giai cấp công nhân.
TS. Nguyễn An NinhTạp chí Triết họcTrong bài viết này, tác giả đã phân
tích một cách khái quát hệ giá trị của giai cấp công nhân biểu hiện trên một s
ố
khía cạnh cơ bản: lao động, công bằng, bình đẳng, sự phát triển tự do và toàn
diện, phân tích những tiền đề, điều kiện cần thiết cho sự hình thành và phát triển
hệ giá trị của giai cấp công nhân. Trên cơ sở làm rõ một số vấn đề đang đặt ra
trong quá trình xác lập và phát triển hệ giá trị giai cấp công nhân ở Việt Nam, tác
giả đã luận chứng những yêu cầu về mặt nhận thức và mặt hành động nhằm khẳn
g
đinh và phát huy hệ giá trị của giai cấp công nhân Việt Nam đưa hệ giá trị đó tr
ở
thành một hệ giá trị xã hội.
Vài nét về hệ giá trị của giai cấp công nhânTrong đời sống hiện thực, cùng
với sự phát triển của phương thức sản xuất công nghiệp và sự ra đời của chế độ x
ã
hội chủ nghĩa, bên cạnh những giá trị hiện tồn của nhân loại đã và đang xuất hiện
một hệ giá trị mới của giai cấp công nhân. Với tư cách một hệ thống những phẩm
chất, phẩm giá, quan niệm về chuẩn mực xã hội của một cộng đồng người, hệ gi
á
trị của giai cấp công nhân có những biểu hiện cơ bản sau: Thứ nhất, lao động -
giai cấp công nhân xác định sự tồn tại của mình bằng lao động theo phương thức
công nghiệp với những đặc trưng: sản xuất bằng máy móc, năng suất cao, man
g
tính xã hội hóa, tự giác và sáng tạo trên cơ sở của tri thức hiện đại và kỹ năn

định bằng cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực văn hóa, xã hội.Những tiền đề,
điều kiện cho sự hình thành hệ giá trị của giai cấp công nhân có thể được phân
thành hai nhóm. Nhóm tiền đề thứ nhất là sự xuất hiện của phương thức sản xuất
công nghiệp mang tính tất yếu khách quan, tạo cơ sở cho việc định hình những gi
á
trị của giai cấp công nhân. Chính sản xuất lớn và những yêu cầu đặc thù của nó đ
ã
tạo cơ sở kinh tế - kỹ thuật cho tác phong lao động, lối sống và rộng hơn, cho
những giá trị xã hội mới. Lao động có kỹ thuật bằng công cụ máy móc với năng
suất cao, sản xuất mang tính xã hội, tính kỷ luật, tự giác và tinh thần hợp tác... là
những tiền đề vật chất để xác lập và định hình hệ giá trị của giai cấp công nhân.
Nhóm tiền đề thứ hai góp phần quy định hệ giá trị này, đó là chế độ xã hội xã hội
chủ nghĩa. Nhóm này thể hiện tính chủ động, tự giác của "giai cấp công nhân với
tư cách là giai cấp thống trị" trong quá trình xác lập hệ giá trị mới cho toàn xã hội.
Hơn nữa, chế độ xã hội đó cũng là tiền.đề cơ bản nhất cho việc xác lập hệ giá trị
mới. Từ khi chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa ra đời, bằng việc thiết lập cơ sở kinh tế
(quá trình xác lập, hoàn thiện sở hữu công hữu với tư cách quan hệ sở hữu chủ đạo
và phương thức phân phối theo lao động bằng chế độ chính trị (pháp luật và các
thể chế chính trị - xã hội...) và bằng cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực tư tưởng
- văn hóa giữa hai hệ giá trị của giai cấp công nhân và giai cấp tư sản, hệ giá trị
của giai cấp công nhân dần được khẳng định trong đời sống hiện thực. Cần phải
thấy rằng, cuộc đấu tranh để khẳng định hệ giá trị của giai cấp công nhân chống lại
những phản giá trị hoặc sự tái lập của những tư tưởng, lối sống phi vô sản... đã v
à
đang diễn ra gay go, quyết liệt, nhất là trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã
hội.Như vậy, nhìn một cách khái quát, hệ giá trị của giai cấp công nhân là mộ
t
chất lượng mới của quan hệ giữa người với người, được hình thành bởi quy định
khách quan của tồn tại xã hội hiện đại và cũng là thành quả của những nỗ lực ch
ủ

thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Một cơ sở mới cho việc xác lập giá trị củ
a
giai cấp công nhân đã hình thành mà theo đó, có sự sắp xếp lại về thứ tự ưu tiên
trong thang bậc giá trị. Năng suất, chất lượng và hiệu quả, sản xuất phải hướng về
những nhu cầu của thị trường và lấy đó làm căn cứ quan trọng nhất, lợi ích chính
đáng của người lao động được quan tâm và có sự kết hợp hài hòa với lợi ích của
tập thể và xã hội… Nét mới trong bối cảnh của nước ta hiện nay còn là việc xã hội
thừa nhận sự tồn tại khách quan của nhiều thành phần kinh tế khác nhau. Theo đó,
vị thế của nhiều giai cấp, tầng lớp, nhóm xã hội cũng khác trước. Bên cạnh hệ giá
trị của giai cấp công nhân, đã xuất hiện nhiều hệ giá trị xã hội khác tương đối đ
a
dạng. Đây cũng có thể xem là lẽ tự nhiên của cơ cấu xã hội trong thời kỳ quá độ
lên chủ nghĩa xã hội.Vấn đề là ở chỗ, bối cảnh trên đang có những tác động nh
ư
thế nào và đặt ra vấn đề gì với quá trình xác lập hệ giá trị của giai cấp công
nhân?Tác động thứ nhất mang tính tích cực, hỗ trợ cho việc xác lập hệ giá trị mới.
Đó là chế độ xã hội chủ nghĩa, sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá
gắn với kinh tế tri thức, là sự nghiệp xây dựng một "xã hội dân giàu, nước mạnh,
công bằng, dân chủ,văn minh", "con người được giải phóng khỏi áp bức, bất công,
có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, phát triển toàn diện"... Những tiền đề v
à
mục tiêu đó tạo ra những xu hướng khẳng định hệ giá trị của giai cấp công
nhân.Quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, vai
trò chủ đạo của thành phần kinh tế Nhà nước, nguyên tắc phân phối theo lao động,
đảm bảo lợi ích chính đáng của người lao động, tôn vinh người lao động và thành
quả lao động... đang là những nguyên tắc của hiện thực. Nhu cầu của thị trường
sức lao động trong sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá cũng đòi
hỏi nhiều ở nguồn lực con người, nhất là lao động có trình độ cao. Công nhân
cũng trở nên năng động hơn trong kinh tế thị trường, vị thế giữa công nhân trong
thành phần kinh tế nhà nước và công nhân trong thành phần kinh tế tư nhân không

ử
dụng lao động. Công nhân - người bán hàng hoá sức lao động lại thường là người
bị "ép giá" và bản thân họ cũng đang cạnh tranh khá quyết liệt với nhau: lao động
ở địa phương và lao động ngoại tỉnh, người có tay nghề và người chưa có nghề…
Cái khát vọng về việc làm, đời sống đôi lúc đã làm cho quan niệm về giá trị củ
a
giai cấp công nhân dường như còn bị ẩn khuất đâu đó. Hai nhu cầu lao động trình
độ cao và lao động phổ thông đều là những đòi hỏi khách quan của thực tiễn.
Song, có một điều gì đó đang diễn ra trong một vài phương tiện thông tin đại
chúng khiến người ta có thể ngộ nhận rằng, những nhu cầu về các nhóm nhân lực
quản lý, dịch vụ... đang bức xúc đến độ dường như trở thành mối quan tâm chính
của xã hội. Còn các nhu cầu khác về nhóm nhân lực trực tiếp sản xuất công nghiệp
(mà bản thân nó cũng bao hàm cả lao động trình độ cao và lao động kỹ thuật) thì
bị cho là chỉ ở hàng "thứ hai". Chính ngộ nhận đó đã góp phần quan trọng làm cho
một bộ phận dân cư của xã hội rơi vào trạng thái lệch lạc, ảo tưởng xã hội về hệ
giá trị.Khả năng tổ chức và định hướng hệ giá trị giai cấp công nhân trong xã hội
cũng còn nhiều hạn chế. Với vị thế là giai cấp trung tâm của xã hội mới, nhiều giá
trị, lối sống của giai cấp công nhân trước đây đã được khẳng định và tôn vinh.
Điều đó là hoàn toàn xứng đáng và cần được tiếp tục phát huy. Song, trong khoảng
một thập niên gần đây, vấn đề đáng quan tâm là có nhiều dấu hiệu cho thấy hệ giá
trị của giai cấp công nhân đang bị tác động tiêu cực của xã hội và của nền kinh tế
thị trường xâm hại.Ở phương diện xã hội, quan niệm chưa đầy đủ về thang giá trị,
cách ứng xử còn nhiều thiếu sót với người lao động, sự kích hoạt tâm lý xã hội t
ừ
các phương tiện thông tin đại chúng về một nền "kinh tế tri thức" nào đó dường
như tách rời sản xuất công nghiệp... đang làm méo mó nhận thức về nghề công
nhân và đang làm nhạt dần hình ảnh người công nhân. Đây là những tác nhân chủ
yếu đang gây nhiều ngộ nhận, lầm lẫn, thậm chí có cả hiện tượng đánh tráo giá trị.
Đây đó, trên những lễ đài danh dự của các sinh hoạt chính trị - xã hội lớn, trong
những thống kê riêng rẽ nói về những ngành nghề của tương lai, hay ngay cả trong