ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CƢ́U TÀ I NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG
-------------------------------------

VŨ THỊ HIỀN

NGHIÊN CỨU ẢNH HƢỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ
MÔI TRƢỜNG ĐẾN SỰ PHÂN BỐ MỘT SỐ LOÀI
CÂY NGẬP MẶN KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN
RỪNG NGẬP MẶN CẦN GIỜ, THÀNH PHỐ
HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG

Hà Nội, năm 2013


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG
*********

VŨ THỊ HIỀN

NGHIÊN CỨU ẢNH HƢỞNG CỦA CÁC YẾU
TỐ MƠI TRƢỜNG ĐẾN SỰ PHÂN BỐ MỘT SỐ
LỒI CÂY NGẬP MẶN KHU DỰ TRỮ SINH
QUYỂN RỪNG NGẬP MẶN CẦN GIỜ, THÀNH
PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chun ngành: Mơi trƣờng trong phát triển bền vững
(Chƣơng trình đào tạo thí điểm)


Lời cam đoan
Tôi là Vũ Thị Hiền. Tôi xin cam đoan đây là cơng trình nghiên cứu của
riêng tơi. Các nội dung và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và
chưa được ai công bố trong bất kỳ cơng trình khoa học nào.

Tác giả

iv


MỤC LỤC
Lời cảm ơn ........................................................................................................iii
Lời cam đoan ..................................................................................................... iv
Mục lục ............................................................................................................... v
Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt ................................................................... vi
Danh mục các hình vẽ, đồ thị ..........................................................................viii
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU……………...6
1.1 Cơ sở lý luận. ........................................................................................................... 6
1.1.1. Một số yếu tố môi trường chi phối sinh trưởng của rừng ngập mặn 6
1.1.2. Đặc tính sinh học cây ngập mặn ................................................................. 8
1.2. Hiện trạng nghiên cứu……………….…………………..……………16
CHƢƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƢƠNG PHÁP LUẬN VÀ
PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ................................................................. 19
2.1. Địa điểm nghiên cứu........................................................................................... 19
2.1.1 Vị trí địa lý: ......................................................................................................... 19
2.1.2. Địa hình ......................................................................................................... 20
2.1.3. Khí hậu ......................................................................................................... 22
2.1.4. Chế độ thủy triều ........................................................................................ 23


RNM

Rừng ngập mặn

RNMCG

Rừng ngập mặn Cần Giờ

VQG

Vườn Quốc gia

vi


Danh mục các bảng
Bảng 2.1. Thống kê hiện trạng rừng - Đất rừng của 24 tiểu khu RNM Cần Giờ... 26
Bảng 2.2. Hiệu quả phòng hộ của rừng ngập mặn Cần Giờ…………..

30

Bảng 2.3. Tác dụng phòng hộ của rừng ngập mặn với khối lượng nạo vét…. 31
Bảng 3.1. Thành phần các loài cây ngập mặn chủ yếu của RNMCG…

37

Bảng 3.2. Mật độ, đường kính trung bình và sinh khối của cây đước ở các lứa
tuổi khác nhau tại một số tiểu khu…………………………………….


55

Bảng 3.12. Mối quan hệ giữ mức độ ngập triều, thể nền và phân bố CNM… 57
Bảng 3.13. Đất rừng Mắm, Hỗn giao và Đước trên khu vực khảo sát…

58

Bảng 3.14. Các loại cây ngập mặn và môi trường sống tương ứng tại rừng
trồng và rừng tự nhiên…………………………………………………

vii

63


Danh mục các hình vẽ, đồ thị
Hình 1.1. Mắm trắng ........................................................................................ 10
Hình 1.2. Mắm biển ......................................................................................... 11
Hình 1.3. Mắm đen........................................................................................... 12
Hình 1.4. Cây đưng .......................................................................................... 13
Hình 1.5. Đâng, đước vịi ................................................................................. 14
Hình 1.6. Bần trắng, bần đắng.......................................................................... 15
Hình 1.7. Bần chua ........................................................................................... 16
Hình 2.1. Bản đồ huyện Cần Giờ ..................................................................... 19
Hình 2.2. Bản đồ độ che phủ thảm thực vật rừng ngập mặn Cần Giờ ............. 25
Hình 2.3. Mắm trắng thường mọc ở các cửa sơng ven biển ............................ 26
Hình 2.4. Rừng ngập mặn đang tái sinh tự nhiên............................................. 26
Hình 2.5. Rừng ngập mặn đang phát triển trên những bãi đất bồi ................... 28
Hình 2.6. Khu vực nghiên cứu ......................................................................... 35
Hình 3.1. Rễ chống trên cây đước .................................................................... 45

ven biển Bà Rịa - Vũng Tàu - thành phố Hồ Chí Minh(miền Đơng Nam Bộ),
(6) Vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long.
Hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển là một hệ sinh hở. Trong quá trình

1


di chuyển lên xuống hàng ngày của nước triều vùng ven biển, đặc biệt ở
những nơi có biên độ triều lớn 3m – 4,5m đã mang ra khỏi rừng ngập mặn từ
20% - 40% tổng sản phẩm chất hữu cơ của rừng trả lại cho đất hàng năm qua
cành rơi lá rụng. Đặc biệt các yếu tố môi trường vật lý của rừng như chế độ
ngập nước, độ cao của đất, độ thành thục của đất luôn thay đổi theo thời gian,
bãi bồi và rừng ngập mặn luôn phát triển theo hướng tiến dần ra biển và để lại
sau lưng nó là các dạng đất bồi ven biển cao hơn được ngập nước triều ít hơn.
Các cây ngập mặn sinh trưởng ở đó cằn cỗi và ngày càng xấu hơn. Nước triều
là nhân tố tác động lớn nhất đến sự phân bố của cây RNM. Ở đâu có nước
triều vào sâu trong các cửa sơng thì RNM cũng phân bố sâu trong nội địa.
Dịng nước ngọt do các sơng, rạch đổ ra làm loãng độ mặn của nước biển, phù
hợp với sự phát triển của nhiều loài trong từng giai đoạn sống nhất định của
RNM. Phù hợp với quá trình biến đổi của bãi bồi là một chuỗi gần như có thứ
tự của các quần xã RNM thay thế nhau, bắt đầu từ các quần xã tiên phong như
mắm thuần loại, mắm và đước, đước chiếm ưu thế đến các quần xã ổn định
hơn như đước thuần loài, đước hỗn giao với đưng hoặc vẹt, đước hỗn giao với
vẹt, vẹt thuần loại, hỗn giao ơ rơ, giá, bần, cóc, chà là, hỗn giao cây RNM và
cây xâm nhập v.v...
Một số nghiên cứu đã khẳng định rừng ven biển không chỉ có tác dụng
giảm tổn hại của gió bão, bụi muối, xói mịn, các trận lốc và có thể cứu một số
người trong sóng thần mà cịn làm tăng khả năng của hệ thống ven biển trong
việc cung cấp các dịch vụ cho con người, bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ mơi
trường cho nhiều lồi tơm cá. Ni trồng thuỷ sản có thể được xem là một

tăng mức độ đa dạng sinh học, phong phú cả về chủng loài và số lượng loài.
Tuy nhiên, hệ sinh thái RNMCG đang chịu nhiều áp lực từ các hoạt động
phát triển kinh tế: nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, du lịch, và vấn đề gia tăng
dân số của Thành phố Hồ Chí Minh gây ơ nhiễm mơi trường. Bên cạnh đó,
việc xây dựng các hồ chứa là một trong những nguyên nhân làm thay đổi quy
luật nhiễm mặn, lượng phù sa đưa xuống cũng giảm, thêm vào đó cịn có nước
thải của Thành phố và sự lưu thông bằng đường thủy đã xảy ra các vụ tràn
dầu đã làm ảnh hưởng đến ít nhiều hệ sinh thái RNMCG. Với các điều kiện

3


sinh thái thay đổi, hệ sinh thái RNMCG sẽ bị tác động về cả thành phần, số
lượng, phân bố cũng như chức năng sinh thái.
Sự phát triển của RNMCG cũng như vai trò, chức năng sinh thái của
chúng đối với phát triển kinh tế xã hội đã được nhiều tác giả nghiên cứu. Tuy
có nhiều nghiên cứu về hệ sinh thái rừng ngập mặn Cần Giờ tập trung vào
thực vật ngập mặn, thành phần loài trong khu hệ động thực vật nhưng các số
liệu này được công bố khá lâu, chưa được điều tra cập nhật. Bên cạnh đó, các
nghiên cứu về ảnh hưởng của các điều kiện sinh thái (bao gồm chế độ thủy
văn, mức độ ngập, chế độ triều, chất lượng nước, địa hình…) tới hệ sinh thái
RNMCG một cách cụ thể, chi tiết là hầu như chưa có và các ý kiến về vai trị
và mức độ tác động của từng nhân tố cũng chưa thống nhất. Hơn thế nữa, một
khó khăn lớn thường gặp đó là các loài cây ngập mặn (CNM) có biên độ thích
hợp rất rộng với khí hậu, nước, đất, độ mặn. Sự tồn tại, sinh trưởng, phát triển
và phân bố của chúng phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện địa hình địa mạo nơi
chúng sống. Sự thay đổi của điều kiện môi trường vùng đất ngập nước, đến
một giới hạn nào đó, sẽ dẫn đến những biến động đối với hệ sinh thái rừng
ngập mặn. Do đó khi dựa vào một khu phân bố cụ thể nào đó để nhận định về
tác động của mơi trường, có thể sẽ khơng áp dụng được ở vùng khác hoặc

Phần Kết luận

5


CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1.Một số yếu tố môi trƣờng chi phối sinh trƣởng của rừng ngập mặn
Theo cơ sở sinh thái học, các yếu tố môi trường là các thực thể hay hiện
tượng tự nhiên cấu trúc nên môi trường.
Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái rừng ngập mặn, thành phần và
phân bố các loài cây và các kiểu sinh trưởng của các sinh vật rừng ngập mặn
phụ thuộc nhiều vào 8 yếu tố mơi trường đó là địa lý ven biển, khí hậu, thủy
triều, sóng và dịng chảy, độ mặn, độ oxy hòa tan, đất và các chất dinh dưỡng.
Clough (1984) đã phân chia các yếu tố môi trường thành 3 nhóm: thủy động
học (địa hình, chế độ triều) , đất (độ mặn, pH, thế oxy hóa khử, các tính chất
vật lý, nước chứa trong đất) và khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa, nắng gió, mây che).
a. Khí hậu
Nhiệt độ, ánh sáng, lượng mưa và gió ảnh hưởng mạnh đến hệ sinh thái
rừng ngập mặn. Đây không những là những yếu tố ảnh hưởng lên sự sinh
trưởng và phát triển của thực vật mà còn là nguyên nhân gây ảnh hưởng đến
các yếu tố vật lý khác như đất, nước.
Nhiệt độ khơng khí có ảnh hưởng đến sự phân bố, sinh trưởng và
phát triển của cây rừng ngập mặn. Cây ngập mặn khơng chịu được lạnh.
Càng xa xích đạo nhiệt độ càng thấp dần nên rừng ngập mặn cũng kém phát
triển. Ngoài ra, nhiệt độ nước biển cũng ảnh hưởng đến sự xuất hiện của loài
cây rừng ngập mặn.
Lượng mưa chi phối sự phân bố và phân vùng của thực vật dọc theo ven
biển. Cây rừng ngập mặn khơng phụ thuộc hồn tồn vào lượng mưa vì chúng
có tuyến tiết muối và cơ chế hút nước ngọt. Tuy nhiên nước mưa cũng ảnh

mặn thường có những vùng đất mới bồi tụ, đây là nhóm đất mới chưa phát
triển, tiếp đến là nhóm đất phát triển hơn thường xuất hiện một số loài của chi
Đước hay Mắm.
Độ mặn
Độ mặn là một trong những nhân tố quan trọng nhất ảnh hưởng
đến sự sinh trưởng, tỉ lệ sống của loài cây và phân bố rừng ngập mặn và liên
7


quan đến áp suất thẩm thấu. Khi độ mặn tăng lên thì cũng có sự tăng tương
ứng về áp suất thẩm thấu và làm cho sự hút nước của rễ cây khó khăn hơn.
Cây rừng ngập mặn thường sinh trưởng phát triển tốt nơi có nồng độ muối từ
10 – 25‰. Mỗi lồi cây rừng ngập mặn có biên độ mặn khác nhau, nếu trong
điều kiện độ mặn thích hợp với một loài nào đó thì nó sẽ sinh trưởng và phát
triển mạnh, nếu độ mặn quá cao sẽ làm cây sinh trưởng chậm lại và có khi chết.
Độ chua của đất pH
Độ chua của đất ảnh hưởng đến sự biến đổi hóa học của hầu hết các chất
dinh dưỡng và sự hiện diện của chúng đến cây rừng. Hầu hết, đất rừng ngập mặn
được coi là có tính đệm tốt với pH từ 6 – 7 nhưng cũng có nơi xuống đến 5.
Thế oxy hóa khử (Eh)
Đặc điểm oxy hóa khử trong đất rừng ngập mặn có liên quan đến quá
trình ngập triều, thành phần cấp hạt và hàm lượng chất hữu cơ trong đất. Đất
rừng ngập mặn thường bị ngập úng vì thế đất bị yếm khí, q trình phân hủy
của các vi khuẩn xảy ra, qua đó lượng oxy giảm. Thế oxy hóa khử (Eh) của
đất yếm khí là thường dưới - 200mV, trong khi đất thống khí thì Eh thường
trên +300mV. Khi Eh = 0 thì đất đó được coi là yếm khí.
Các yếu tố mơi trường tác động lên đời sống của cá thể, quần thể, quần
xã…không phải đơn lẻ mà là một tổ hợp, đồng thời. Tuy nhiên, trong nghiên
cứu để làm sáng tỏ bản chất của các yếu tố, phải nghiên cứu riêng rẽ từng yếu
tố một bằng cách cô lập ảnh hưởng của các yếu tố khác trên cơ sở duy trì các

gymnorrhira), Cóc vàng (Lumnitzera racemosa).
• Cân bằng tiềm năng thẩm thấu: Cây ngập mặn có thể tích lũy trọng
lượng phân tử carbonhydrat thấp hơn thế năng thẩm thấu và như vậy cây có
thể hấp thu nước từ mơi trường mặn.
• Loại trừ muối: Tính chất vật lý này nhằm ngăn cản muối vào trong
xylem của rễ bằng cơ chế bơm qua màng như Trang (Kandelia candel), Cóc
vàng (Lumnitzera racemosa), Sú (Aegiceras spp.).
Do sống trong môi trường khắc nghiệt, dưới tác dụng của sóng và nền
đất khơng ổn định, tỉ lệ sống không cao nên cây rừng ngập mặn có các đặc
điểm để tái sinh như:

9


 “Hiện tượng sinh con”. Một đặc điểm đặc biệt của các loài cây ngập
mặn là có hiện tượng sinh con. Hạt của các loài này nảy mầm sau khi chín và
khơng có thời kỳ nghỉ (Phan Ngun Hồng, Nguyễn Hoàng Trí, Nguyễn bảo
Khanh , 1984, Phan Nguyên Hồng, Hoàng Thị Sản, 1986; Tulyathorn 1989)
ngay ở trên cây mẹ, tạo ra cây con nối liền với quả gọi là trụ mầm. Kích thước
và độ dài của trụ mầm ở các loài cây khác nhau, nhưng đều có dạng thn,
phần bụng hơi phình to, sau nhọn dần, trù loài vẹt có hình trụ có cạnh đều, hơi
nhọn hai đầu. Trụ dài nên nó dễ dàng nổi trên mặt nước và phát tán, dễ cắm
xuống đất và hướng ngọn lên trên rồi phát triển rễ nhanh chóng. Các loài thuộc
chi mắm và sú cũng cịn có hiện tượng sinh con kín, hạt cũng nảy mầm trên
cây mẹ nhưng trụ mầm nằm kín trong vỏ quả, khơng ló ra ngoài.
 Tính thích nghi của các loài khơng có trụ mầm: Như cây Cui (Heritiera
littoralis) sản xuất trái to bao bọc bằng lớp vỏ cứng, lớp vỏ này không thấm
nước làm như chiếc phao. Cây Giá, Tra lâm vồ thì trong trái có nhiều hạt.
Đặc điểm của một số loài cây ngập mặn:
 Avicennia alba Blume,



Quả hình tim, hoặc trịn và hơi cong, dài 2-3cm, vỏ quả có lơng mịn màu
vàng, trụ mầm bên trong vỏ quả dài 2cm có nhiều lơng ở đầu chồi mầm.
Phân bố: Giao Thủy – Nam Định, Đồng Rui – Quảng Ninh, Hưng Hòa –
Quảng Ninh, Kim Sơn – Ninh Bình, Long Sơn – Vũng Tàu, Cần Giờ - TP.Hồ
Chí Minh, VQG Cà Mau. Là loài tiên phong mọc trên đất bùn mới hình thành
gần cửa sơng hoặc ven biển, trên các đảo mới hình thành.
 Avicennia officinalis Linnaeus, 1759
Tên tiếng Việt: Mắm đen, mắm lưỡi địng (hình 1.3)

Hình 1.3. Mắm đen

Đặc điểm hình thái: Cây gỗ nhỏ, hệ rễ thở phát triển. Lá hình bầu dục, đầu lá
trịn, mặt dưới màu hung. Hoa tán ở ngọn, hoa màu vàng cam, đường kính 1012mm, đài 4-5 thùy lớn phần dưới màu lục, 4 cánh hoa màu vàng cam, 4 nhị
đính trên cánh hoa, vịi nhụy chẻ đơi. Quả hình tim, có mỏ dài, dài 2,0-2,5cm,
vỏ màu vàng nhạt, trụ mầm màu xanh đen, gốc có chùm lơng tơ trắng dày.
Phân bố: Long Sơn, Cần Giờ - TP.Hồ Chí Minh, VQG Cà Mau. Là loài tiên
phong mọc trên đất bùn chặt, ngập triều trung bình.


Rhizophora apiculata Blume

12


Tên tiếng Việt: Đước đơi
Đặc điểm hình thái: Cây gỗ cao đến 25m, đường kính gốc đến 70cm. Lá
thn dài, đầu lá nhọn, màu lục đen ở mặt trên. Lá kèm có màu hồng hoặc nâu
nhạt, sớm rụng. Cụm hoa tán, mỗi cặp hoa, 4 lá đài cong về phía sau thành 4

Đặc điểm hình thái: Cây gỗ cao 2-8m, có rễ chống. Lá hình bầu dục, dày, đầu
lá nhọn hình kim, dài 6-13cm, rộng 4-6cm, cuống lá dài 1,5-2 cm, mặt trên
màu lục đậm, mặt dưới màu lục nhạt. Mép lá quăn hoặc cuộn xuống. Cụm hoa
tán, có 3-4 nhánh, mỗi nhánh có 5-8 hoa. Đài hoa 4 thuỳ màu vàng pha xanh
lá cây, vòi nhụy 5mm. Trụ mầm không quá 3Gcm, đài 12-14 thùy trơn, màu đỏ
chói. Cánh hoa có phần phụ hình sợi. Trụ mầm dài 1G-15cm, non màu xanh, già
màu nâu xám.
Phân bố: Đồng Rui, Hưng Hịa. Thích nghi với loại đất bùn pha cát, đôi khi
gặp ở các khe đá, bãi cát sỏi có bùn do các kênh rạch.


Sonneratia alba J. Smith, 1819

Tên tiếng Việt: Bần trắng, bần đắng (hình 1.6)

14


Hình 1.6. Bần

trắng, bần đắng

Đặc điểm hình thái: Cây cao đến 15m. Lá hình bầu dục có chiều dài hơn
chiều rộng một ít, gốc lá hình nêm.
Hoa to, màu trắng, có 6-1 cánh đài, mặt trên màu đỏ, 6-1 cánh hoa màu đỏ,
hẹp, nhị nhiều màu trắng, hình chén, 14-18 buồng. Đài nhẵn, cong về phía
sau, cánh hoa cong ra phía ngoài. Quả hình bánh xe dày, nhiều hạt.
Phân bố: Long Sơn – Vũng Tàu, Cần Giờ - TP.Hồ Chí Minh, VQG Cà Mau.
Là loài cây tiên phong điển hình ở vùng ven kênh rạch, cửa sơng ven biển có
nước mặn.

rừng ngập mặn được mở rộng ở cả hai miền Bắc – Nam. Một số đề tài cấp
Nhà nước được tiến hành, trong đó có các tư liệu điều tra dựa vào các chuyến
khảo sát thực địa của Viện điều tra Qui hoạch rừng; nghiên cứu thảm thực vật
ven biển Việt Nam của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội I; Đề tài điều tra
tổng hợp vùng cửa sông Cửu Long của Trường Đại học sư phạm Hà Nội I
thuộc Chương trình điều tra nghiên cứu biển cấp Nhà nước; Điều tra tổng hợp
vùng ven biển Thuận Hải – Minh Hải (1978-1980) đã đưa lại một số cơ sở
khoa học phục vụ phân vùng tự nhiên và phát triển kinh tế tỉnh Bến Tre. Trung
tâm nghiên cứu HST rừng ngập mặn thuộc trường Đại học Sư phạm Hà Nội I
đã chủ trì các đề tài Nhà nước: “Nghiên cứu cấu trúc, động thái và năng suất
sơ cấp của HST RNM” thuộc chương trình nhà nước 52.02; “Nghiên cứu HST
16


RNM vùng đồng bằng sơng Cửu Long” thuộc chương trình 52Đ; các đề tài
của chương trình điều tra nghiên cứu biển 48.06 và 48B như: “Nghiên cứu sử
dụng hợp lý bãi triều lầy cửa sông dải ven biển Bắc Việt Nam” đã nghiên cứu
sâu các yếu tố môi trường trong HST RNM và đề xuất được một số biện pháp
sử dụng hợp lý vùng đất bãi lầy”. Hội thảo khoa học toàn quốc về hệ sinh thái
RNM lần thứ 1 được tổ chức tại Hà Nội năm 1984 với 28 báo cáo khoa học đã
đánh dấu một bước tiến bộ cùng sự quan tâm đặc biệt của các nhà khoa học
nghiên cứu trong lĩnh vực rừng ngập mặn. Các báo cáo đã tập trung đánh giá,
phân tích chủ yếu về các lĩnh vực: yếu tố mơi trường, trầm tích, q trình phân
huỷ, tích tụ trầm tích trong HST RNM; mơ tả một số đặc điểm của các khu hệ
động thực vật trong HST RNM; khai thác tài nguyên trong HST RNM (chủ
yếu là khai thác gỗ). Một số cơng trình và tài liệu nghiên cứu khác như: Đánh
giá vai trò của Rừng ngập mặn Việt Nam (Phan Nguyên Hồng, 1997); Đánh
giá đặc điểm đất ngập mặn dưới các thảm thực vật rừng ngập mặn ven biển
Việt Nam (Nguyễn Ngọc Bình, 2001); Chương trình biển KT03 (1991-1995),
đề tài "Sử dụng hợp lý các hệ sinh thái tiêu biểu vùng biển ven bờ Việt Nam