K thût Mäi trỉåìng CẠC KHẠI NIÃÛM CÅ BN VÃƯ MÄI
TRỈÅÌNG & TI NGUN ============================================================= 1.1 - KHOA HC MÄI TRỈÅÌNG
Khoa hc mäi trỉåìng nghiãn cỉïu mäúi quan hãû giỉỵa mäi trỉåìng v
con ngỉåìi trong quạ trçnh phạt triãøn ca x häüi. Hay nọi mäüt cạch khạc khoa
hc mäi trỉåìng nghiãn cỉïu mäi trỉåìng säúng trong cạc mäúi quan hãû kinh tãú x
häüi nhàòm âm bo hiãûu qu sỉí dủng, bo täưn tại tảo v lm phong phụ hån
cháút lỉåüng ca mäi trỉåìng säúng.
Khoa hc mäi trỉåìng l mäüt ngnh khoa hc ráút räüng låïn, phỉïc tảp v cọ tênh
liãn ngnh cao, âỉåüc dỉûa trãn cå såí ca nhiãưu ngnh khoa hc tỉû nhiãn, x häüi
v cäng nghãû nhỉ sinh thại hc, sinh hc, thäø nhỉåỵng hc, âải dỉång hc ...
1.2 -
CẠC KHẠI NIÃÛM CÅ BN VÃƯ MÄI TRỈÅÌNG
1.2.1- Khại niãûm mäi trỉåìng :
Mäi trỉåìng bao gäưm cạc úu täú tỉû nhiãn v úu täú váût cháút nhán tảo
quan hãû máût thiãút våïi nhau, bao quanh con ngỉåìi, cọ nh hỉåíng âãún âåìi
säúng, sn xút, sỉû täưn tải v phạt triãøn ca con ngỉåìi v thiãn nhiãn - (Lût
bo vãû mäi trỉåìng). Báút cỉï 1 váût thãø, mäüt sỉû kiãûn no cng täưn tải v diãùn
biãún trong mäi trỉåìng.
Mäi trỉåìng säúng l täøng håüp cạc âiãưu kiãûn bãn ngoi cọ nh hỉåíng tåïi
sỉû säúng v phạt triãøn ca cạc cå thãø säúng.
Mäi trỉåì
ng säúng ca con ngỉåìi l täøng håüp cạc âiãưu kiãûn váût l, họa

, lổồỹng
nổồùc naỡy nóỳu phuớ lón bóử mỷt Traùi ỏỳt seợ taỷo nón 1 lồùp nổồùc daỡy 0,3-0,4 m bao
gọửm nổồùc mỷn, nổồùc ngoỹt vaỡ nổồùc lồỹ. Thuớy quyóứn õoùng 1 vai troỡ cổỷc kyỡ quan
troỹng, khọng thóứ thióỳu õổồỹc trong vióỷc duy trỗ cuọỹc sọỳng cuớa con ngổồỡi, sinh
vỏỷt vaỡ cỏn bũng khờ hỏỷu toaỡn cỏửu.
c/ Khờ quyóứn ( mọi trổồỡng khọng khờ ) :
Laỡ lồùp khọng khờ bao quanh Traùi ỏỳt. Khờ quyóứn õoùng vai troỡ cổỷc kyỡ
quan troỹng trong vióỷc duy trỗ sổỷ sọỳng vaỡ quyóỳt õởnh tờnh chỏỳt khờ hỏỷu thồỡi tióỳt
trón Traùi ỏỳt.
d/ Sinh quyóứn :
Bao gọửm caùc cồ thóứ sọỳng, thaỷch quyóứn, thuớy quyóứn vaỡ khờ quyóứn taỷo
nón mọi trổồỡng sọỳng cuớa sinh vỏỷt. Hay noù
i mọỹt caùch khaùc sinh quyóứn laỡ thaỡnh

= 3 =

K thût Mäi trỉåìng

pháưn mäi trỉåìng cọ täưn tải sỉû säúng. Sinh quøn gäưm cạc thnh pháưn hỉỵu sinh
(cọ sỉû säúng) v thnh pháưn vä sinh cọ quan hãû chàût ch, tỉång tạc phỉïc tảp
våïi nhau. Khạc våïi cạc quøn váût l vä sinh, sinh quøn ngoi váût cháút v
nàng lỉåüng cn chỉïa cạc thäng tin sinh hc våïi tạc dủng duy trç cáúu trục v cå
chãú täưn tải, phạt triãøn ca cạc váût säúng. Dảng thäng tin phỉïc tảp v phạt triãøn
cao nháút l trê tû con ngỉåìi cọ tạc âäüng ngy cng mảnh m âãún sỉû täưn tải v
phạt triãøn ca Trại Âáút.
Nhỉỵng biãún âäøi sáu räü
ng, mảnh m trãn Trại Âáút, cng nhỉ nhỉỵng hoảt
âäüng ban âáưu ca con ngỉåìi åí trong v trủ âãưu do trê tû con ngỉåìi tảo nãn.
Tỉì nháûn thỉïc âọ hçnh thnh khại niãûm trê quøn. Trê quøn bao gäưm cạc bäü
pháûn ca Trại Âáút , tải âọ cọ tạc âäüng ca trê tû con ngỉåìi. Trê quøn chênh l

Diãûn têch âáút /ngỉåìi.ha 120000 15000 3000 75 27,5 15 7,5 3,0 1,88

= 4 =

K thût Mäi trỉåìng

Sỉû hản chãú khäng gian säúng cn bë sỉû phán bäú khäng âãưu vãư máût âäü
dán säú cng lm thãm càng thàóng. Tải cạc vng âä thë, khu cäng nghiãûp, vng
thám canh näng nghiãûp diãûn têch âáút bçnh qn âáưu ngỉåìi chè bàòng 1/100
tháûm chê 1/1000 trë säú trung bçnh trãn ton Trại Âáút.
Mäüt säú âãư ti nghiãn cỉïu cho tháúy ràòng máût âäü dán säú quạ âäng âục dáùn
âãún sỉû máút äøn âënh x häüi, tan våỵ gia âçnh, tr em khäng âỉåüc ni dỉåỵng
giạo dủc chu âạo, täüi phảm tàng nhiãưu. Khäng gian säúng quạ cháût chäüi g bọ,
con ngỉåìi s bë ỉïc chãú, hãû thäúng näüi tiãút bë âo läün, tỉì âáy sinh ra nhiãưu càn
bãûnh tháưn kinh, tưn hon, ung thỉ v dãù dng bë cạc ngưn bãûnh khạc xám
nháû
p.
Con ngỉåìi âi hi khäng gian säúng khäng chè vãư phảm vi räüng låïn m
cn c vãư cháút lỉåüng. Khäng gian säúng cọ cháút lỉåüng cao trỉåïc hãút phi sảch
s, tinh khiãút; củ thãø l khäng khê, âáút, nỉåïc tiãúp xục våïi con ngỉåìi v âỉåüc
con ngỉåìi sỉí dủng khäng chỉïa hồûc chỉïa êt cháút báøn, âäüc hải âäúi våïi sỉïc khe
ca con ngỉåìi, cnh quan tỉåi âẻp, hi ha, tha mn vãư tháøm m v tám l
ca con ngỉåìi.
b/ Mäi trỉåìng l nåi cung cáúp ti ngun :
Mäi trỉåìng l nåi con ngỉåìi khai thạc ngưn lỉûc vãư váût liãûu, nàng lỉåüng
cáưn thiãút cho cüc säúng v s
n xút ca mçnh. Táút c cạc nãưn sn xút tỉì sàn
bàõt, hại lỉåüm, qua näng nghiãûp âãún cäng nghiãûp âãưu phi sỉí dủng cạc ngun
liãûu: âáút, nỉåïc, khäng khê, khoạng sn láúy tỉì Trại Âáút v cạc dảng nàng lỉåüng
ci, gäù, than, dáưu khê, nàõng, giọ ... bàõt ngưn tỉì nàng lỉåüng Màût Tråìi hồûc

dng lm ngun liãûu cho quạ trçnh sn xút måïi. Trong x häüi cäng nghiãûp
họa, máût âäü dán säú cao, lỉåüng phãú thi thỉåìng ráút låïn, khäng â nåi chỉïa
âỉûng, quạ trçnh phán hy tỉû nhiãn khäng â sỉïc xỉí l. Nhiãưu cháút phãú thi
khäng thãø phán hy tỉû nhiãn hồûc cọ âäüc tênh ráút cao våïi mäüt lỉåüng nh
. Váún
âãư chỉïa âỉûng v xỉí l phãú thi tråí thnh váún âãư càng thàóng ca mäi trỉåìng.
1.2.4- Phán loải mäi trỉåìng:
Ty theo mủc âêch v näüi dung nghiãn cỉïu mäi trỉåìng säúng ca con
ngỉåìi âỉåüc phán thnh mäi trỉåìng thiãn nhiãn, mäi trỉåìng nhán tảo v mäi
trỉåìng x häüi.
- Mäi trỉåìng thiãn nhiãn bao gäưm cạc nhán täú thiãn nhiãn: váût l, họa
hc v sinh hc täưn tải khạch quan ngoi mún ca con ngỉåìi hồûc êt chëu
sỉû chi phäúi ca con ngỉåìi.
- Mäi trỉåìng nhán tảo bao gäưm nhỉỵng nhán täú váût l, sinh hc, x häüi
do con ngỉåìi tảo nãn v chëu sỉû chi phäúi ca con ngỉåìi.
- Mäi trỉåìng x
häüi bao gäưm cạc mäúi quan hãû giỉỵa ngỉåìi v ngỉåìi tảo
nãn sỉû thûn låüi hồûc tråí ngải cho sỉû täưn tải v phạt triãøn ca cạ nhán v cäüng
âäưng ca con ngỉåìi.
Sỉû phán chia ny chè âãø phủc vủ mủc âêch nghiãn cỉïu, phán têch cạc
hiãûn tỉåüng phỉïc tảp trong mäi trỉåìng. Trong thỉûc tãú c 3 loải mäi trỉåìng cng
täưn tải, xen láùn vo nhau v tỉång tạc våïi nhau hãút sỉïc chàût ch. Cạc thnh

= 6 =

Kyợ thuỏỷt Mọi trổồỡng

phỏửn mọi trổồỡng khọng tọửn taỷi ồớ traỷng thaùi tộnh maỡ luọn coù sổỷ chuyóứn hoùa ồớ
trong tổỷ nhión, dióựn ra theo chu trỗnh vaỡ thọng thổồỡng ồớ daỷng cỏn bũng.
1.3 - TAèI NGUYN

= 7 =

Kyợ thuỏỷt Mọi trổồỡng

- Taỡi nguyón thọng tin laỡ taỡi nguyón di truyóửn sinh hoỹc nũm trong gen
caùc sinh vỏỷt.
Trong sổớ duỷng cuỷ thóứ ngổồỡi ta chia ra taỡi nguyón õỏỳt, taỡi nguyón nổồùc,
taỡi nguyón khờ hỏỷu, taỡi nguyón sinh vỏỷt, taỡi nguyón lao õọỹng ...
Theo khaớ nng taùi taỷo, taỡi nguyón õổồỹc phỏn thaỡnh taỡi nguyón taùi taỷo
õổồỹc vaỡ taỡi nguyón khọng taùi taỷo õổồỹc.
- Taỡi nguyón taùi taỷo õổồỹc laỡ taỡi nguyón coù thóứ tổỷ duy trỗ hoỷc õổồỹc bọứ
sung mọỹt caùch lión tuỷc, coù thóứ õổồỹc thay thóỳ hoỷc phuỷc họửi sau mọỹt thồỡi gian
vồùi õióửu kióỷn phuỡ hồỹp. Vờ duỷ nhổ nng lổồỹng mỷt trồỡi, cỏy trọửng, vỏỷt nuọi,
nguọửn nổồùc, khọng khờ...
- Taỡi nguyón khọng thóứ taùi taỷo õổồỹc la
ỡ taỡi nguyón tọửn taỷi mọỹt caùch coù
haỷn, seợ mỏỳt õi hoỷc hoaỡn toaỡn bióỳn õọứi, khọng coỡn giổợ õổồỹc tờnh chỏỳt ban õỏửu
sau quaù trỗnh sổớ duỷng nhổ taỡi nguyón khoaùng saớn, dỏửu moớ..., caùc thọng tin di
truyóửn cho õồỡi sau bở mai mọỹt.
Theo sổỷ tọửn taỷi, ngổồỡi ta chia taỡi nguyón thaỡnh caùc loaỷi taỡi nguyón dóự
mỏỳt vaỡ taỡi nguyón khọng bở mỏỳt.
- Taỡi nguyón dóự mỏỳt coù thóứ phuỷc họửi hoỷc khọng phuỷc họửi õổồỹc. Taỡi
nguyón phuỷc họửi õổồỹc laỡ taỡi nguyón coù thóứ õổồỹc thay thóỳ hoỷc phuỷc họửi sau
mọỹt thồỡi gian vồùi õióửu kióỷn phuỡ hồỹp, vờ duỷ nhổ cỏy trọửng, vỏỷt nuọi, nguọửn
nổồùc bở nhióựm bỏứn.
- Ta
ỡi nguyón khọng bở mỏỳt bao gọửm taỡi nguyón vuợ truỷ (bổùc xaỷ mỷt trồỡi,
nng lổồỹng thuớy trióửu...), taỡi nguyón khờ hỏỷu (nhióỷt, ỏứm cuớa khờ quyóứn, nng
lổồỹng cuớa gioù...) vaỡ taỡi nguyón nổồùc.
1.3.3- ỷc tờnh cồ baớn cuớa mọỹt sọỳ taỡi nguyón phọứ bióỳn nhỏỳt:

Biãún âäøi khê háûu kãút håüp biãûn phạp sỉí dủng âáút khäng håüp l gáy ra sa
mảc họa. Ỉåïc tênh âãún nay 10% âáút cọ tiãưm nàng khai thạc näng nghiãûp trãn
Trại Âáút bë sa mảc họa. Sa mảc Sahara åí Bàõc Phi mäùi nàm tiãún vãư Âëa Trung
Hi hng tràm mẹt, lm máút âi hàòng nàm khong 100.000 ha âáút näng nghiãûp
v âäưng c.
Cạc biãûn phạp ci tảo âáút, bọn phán, tỉåïi tiãu v x thi nỉåïc khäng
håüp l cng gáy ra tçnh trảng âáút bë ä nhiãùm båíi cạc cháút âäüc. Hng nàm 15%
âáút trãn ton cáưu bë suy thoại vç l do nhán tảo. Trong âọ suy thoại vç xọi mn
do nỉåïc 55,7%, do giọ 28%, 12,1% do máú
t dinh dỉåỵng. ÅÍ Trung Qúc diãûn
têch âáút bë suy thoại 280 triãûu ha, chiãúm 30% lnh thäø, åí ÁÚn Âäü máút 3,7 triãûu
ha âáút träưng trt mäùi nàm, khu vỉûc Cháu Ạ Thại Bçnh Dỉång 860 triãûu ha âáút
bë hoang mảc họa.
Nỉåïc ta cọ trãn 33 triãûu ha âáút, hiãûn nay âỉåüc phán bäú sỉí dủng nhỉ sau:
- Sn xút näng nghiãûp : 6.993×10
3
ha.
- Âáút cọ rỉìng : 9.395×10
3
ha.

= 9 =

K thût Mäi trỉåìng

- Âáút chun dng : 972×10
3
ha.
( giao thäng , vỉûc nỉåïc , m)
- Âáút åí : 818 ha.

biãún l rỉìng Taiga, åí vng xêch âảo v nhiãût âåïi l rỉìng mỉa nhiãût âåïi.
Rỉìng cọ quan hãû chàût ch våïi âáút, rỉìng tham gia vo sỉû hçnh thnh phạt
triãøn ca âáút v bo vãû âáút. Âáút lải l ngưn váût liãûu ni dỉåỵng rỉìng, cho
phẹp rỉìng sinh trỉåíng v phạt triãøn. Âáút rỉìng háưu nhỉ tỉû bọn phán, cnh lạ råi
rủng tỉì cáy âỉåüc vi sinh váût phán hy âỉa tråí vãư dảng cạc ngun tä
ú dinh
dỉåỵng cáưn cho cáy háúp thủ âãø sinh trỉåíng. Dỉåïi tạn lạ cáy rỉìng thưn loải
lỉåüng mn lãn tåïi 5-10 táún/ha/nàm, våïi mỉïc tàng trỉåíng 300-500 tả/ha.nàm.

= 10 =