-135-
Phần 3
Động lực học

Chơng 11
Các định luật của niu-tơn và phơng trình vi phân
chuyển động
11.1. Các khái niệm cơ bản
Động lực là phần tổng quát của cơ học. Động lực học nghiên cứu chuyển
động của vật thể dới tác dụng của lực. Động lực học thiết lập các định luật liên
hệ giữa lực tác dụng với những đặc trng động học và áp dụng các định luật đó
có thể giải các bài toán kỹ thuật.
Vật thể trong động lực học đợc xét dới dạng mô hình : chất điểm, cơ hệ,
vật rắn.
Chất điểm là một điểm hình học có mang khối lợng. Chất điểm là mô
hình đơn giản nhất và cơ bản nhất của vật thể trong động lực học.
Cơ hệ là tập hợp nhiều chất điểm chuyển động phụ thuộc lẫn nhau.
Vật rắn là cơ hệ đặc biệt khi khoảng cách giữa hai chất điểm bất kỳ trong
đó luôn luôn không đổi.
Khác với tĩnh học, lực trong động lực học có thể là không đổi, có thể biến
đổi cả về độ lớn và phơng chiều.
Lực phụ thuộc vào thời gian nh lực kéo đầu máy, phụ thuộc vào vị trí của
vật nh lực hấp dẫn, lực đàn hồi của lò xo, phụ thuộc vào vận tốc nh lực cản của
không khí. Một cách tổng quát trong động lực học lực là một hàm của thời gian,
vị trí và vận tốc. Ta có :
( )
v,r,tFF
r
r
rr

Để khảo sát chuyển động của vật bao giờ cũng chọn trớc một hệ quy
chiếu. Hệ quy chiếu không phụ thuộc vào thời gian gọi là hệ quy chiếu quán
tính, ngợc lại hệ quy chiếu phụ thuộc vào thời gian gọi là hệ quy chiếu không
quán tính .
11.2. Các định luật của Niu -Tơn
Cơ sở lý luận của động lực học chủ yếu là các định luật của NIU - TON.
I-sác Niu Tơn (1643-1727) là nhà bác học lỗi lạc đã đặt nền móng cho cơ
học cổ điển và đã xây dựng lý thuyết cơ học hoàn thiện cân đối. Vì thế cơ học cổ
điển còn gọi là cơ học Niu - Tơn.
Sau đây giới thiệu các định luật của Niu - Tơn và xem nh là hệ tiền đề
của cơ học.
Định luật 1(Định luật quán tính)
Chất điểm không chịu tác dụng của lực nào sẽ đứng yên hoặc chuyển
động thẳng đều.
Trạng thái đứng yên hoặc chuyển động thẳng đều là trạng thái chuyển
động theo quán tính. Khi chuyển động theo quán tính chất điểm sẽ có :
và
constv =
r
0w =
r
.
Định luật 2 (định luật cơ bản của động lực học )
Dới tác dụng của lực chất điểm sẽ chuyển động với gia tốc cùng phơng
chiều với lực (hình 9-1)
M

v
F
W

w
r
là gia tốc của chất điểm khi hệ lực cùng tác dụng đồng thời ;
là gia tốc của chất điểm khi nó chịu tác dụng từng lực:
độc lập .
n21
w,w,w
rrr
n21
F,....F,F
rrr
Từ hệ (11-2) nếu nhân hai vế với khối lợng m sẽ đợc :
n21
wm.....wmwmwm
rrrr
+++=

Theo định luật hai thì :

Do đó ta có :

=
=+++=
n
1i
n21
FF.....FFwm
rrrr
r
(11-3)

d
t
rd
w
2
2
&&
r
r
==

Khi đó phơng trình cơ bản viết cho chất điểm nh sau :


=
=
n
1i
1
2
2
F
d
t
rd
m
r
r
(11-4)
Phơng trình vi phân (11-4) đợc gọi là phơng trình vi phân chuyển động

n
1i
i
Zzm
&&
ở đây x, y, z là toạ độ của chất điểm trong hệ oxyz, còn X
i
, Y
i
, Z
i
là hình
chiếu của lực
lên các trục ox, oy, oz.
i
F
r
Hệ phơng trình (11-5) đợc gọi là hệ phơng trình vi phân chuyển động
của chất điểm dới dạng toạ độ Đề các.
11.3.3. Dạng toạ độ tự nhiên
Gọi W

, W

, W

là hình chiếu của gia tốc điểm và F
i

, F

i
2
F
v
mmw
; (11-6)

.

=

==
n
1i
i
F0mw
Đối với cơ hệ chúng ta có thể tách một chất điểm trong hệ ra để xét. Gọi
hợp các ngoại lực tác dụng lên chất điểm thứ k đợc tách ra là
và hợp các nội
lực tác dụng lên nó là
.
ke
F
r
ki
F
r
Phơng trình vi phân chuyển động của chất điểm viết dới dạng véc tơ :
kekikk
FFwm