BÀI 7
HỆ THỐNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM
VÀ TRUNG TÂM ĐẦU TƯ Giảng viên: Th.S. Hồ Phan Minh Đức
Mục tiêu
♦ Giải thích tầm quan trọng của kế toán trách nhiệm trong việc thực hiện mục tiêu của tổ
chức.
♦ Liệt kê các lợi ích và chi phí của việc phân cấp quản lý.
♦ Định nghĩa và cho thí dụ về các trung tâm trách nhiệm: Trung tâm chi phí, Trung tâm
doanh thu, Trung tâm lợi nhuận, Trung tâm đầu tư.
♦ Soạn thảo báo cáo thực hiện, mô tả dòng thông tin trong hệ thống kế toán trách nhiệm.
♦ Tính được tỷ suất thu lợi trên vốn đầu tư (ROI) và thu nhập thặng dư (RI).
♦ Nắm được các biện pháp để tăng ROI.
♦ Giải thích một số điểm thuận lợi và hạn chế của ROI, RI
♦ Nắm được nguyên tắc, các phương pháp định giá chuyển nhượng 7.1. Hệ thống kế toán trách nhiệm
7.1.1. Khái niệm về kế toán trách nhiệm
Chúng ta biết rằng, hầu hết các tổ chức nói chung và các tổ chức kinh doanh nói riêng đều
được phân chia thành các bộ phận nhỏ hơn, mỗi bộ phận đảm nhiệm một chức năng cụ thể, chịu
trách nhiệm về những công việc cụ thể. Trong mỗi bộ phận như vậy sẽ có những cá nhân chịu
trách nhiệm về một công việc hoặc chức năng nào đó. Như vậy, để đạt được mục tiêu chung của tổ
chức mỗi cá nhân, mỗi bộ phận trong tổ chức phải nổ lực thực hiện các nhiệm vụ, các mục tiêu
riêng lẻ do quản lý cấp cao đã vạch ra cho bộ phận mình. Để kiểm soát hoạt động của cấp dưới,
các nhà quản lý cấp cao đã dựa vào hệ thống kế toán trách nhiệm (Responsibility Accounting).
Kế toán trách nhiệm liên quan đến các khái niệm và công cụ mà các kế toán viên sử dụng để
đo lường sự thực hiện của các cá nhân và các bộ phận nhằm thúc đẩy những nổ lực hướng về mục
tiêu chung của tổ chức (Hilton, 1991).


7.1.3. Các trung tâm trách nhiệm.
Hệ thống kế toán trách nhiệm được xây dựng trên cơ sở xác định trách nhiệm của mỗi đơn
vị, bộ phận trong tổ chức. Mỗi đơn vị hoặc bộ phận của tổ chức có một nhà quản lý chịu trách
nhiệm về những kết quả tài chính cụ thể của đơn vị hoặc bộ phận. Một đơn vị hoặc bộ phận như
vậy gọi là một trung tâm trách nhiệm.
Các đơn vị hoặc bộ phận trong một tổ chức có thể phân loại thành một trong bốn loại trung
tâm trách nhiệm:
Trung tâm chi phí là một đơn vị/bộ phận của tổ chức trong đó nhà quản lý chỉ có quyền
điều khiển, kiểm soát sự phát sinh của chi phí. (ví dụ: một phân xưởng sản xuất trong một công ty
là một trung tâm chi phí)
Trung tâm doanh thu là một đơn vị/bộ phận của tổ chức trong đó nhà quản lý chỉ có chịu
trách nhiệm về doanh thu phát sinh (ví dụ: bộ phận bán hàng của một công ty là một trung tâm
doanh thu)
Trung tâm lợi nhuận (trung tâm kinh doanh) là một đơn vị/bộ phận của tổ chức tron đó nhà
quản lý chịu trách nhiệm về cả doanh thu và chi phí. (ví dụ: một nhà hàng của một khách sạn là
một trung tâm lợi nhuận)
Trung tâm đầu tư là một đơn vị/bộ phận của tổ chức trong đó nhà quản lý chỉ có chịu trách
nhiệm về lợi nhuận và vốn đầu tư sử dụng bởi đơn vị/bộ phận đó. (ví dụ: Khu vực kinh doanh của
một tổng công ty/tập đoàn)
Chúng ta xem xét cấu trúc tổ chức của tổng công ty General Products (viết tắc là Tổng công
ty G) trong sơ đồ 7.1 và sơ đồ 1.2 mô tả các trung tâm trách nhiệm của Tổng công ty G.

Sơ đồ 7.1:Sơ đồ tổ chức: Tổng công ty General Products

(Nguồn: Trường Đại học Kinh tế Tp.HCM, 1993.
Bản dịch từ cuốn Managerial Accounting
Sơ đồ 7.2. Các trung tâm trách nhiệm: Tổng công ty G 7.1.4. Hệ thống báo cáo thực hiện
a. Khái niệm về báo cáo thực hiện
Để cấp quản lý cao nhất trong một tổ chức có thể nắm được toàn bộ tình hình hoạt động của
tổ chức, định kỳ các trung tâm trách nhiệm từ cấp thấp nhất phải báo cáo dần lên các cấp cao hơn
trong hệ thống về những chỉ tiêu tài chính chủ yếu của trung tâm trong một báo cáo gọi là báo cáo
thực hiện (performance report).

Một báo cáo thực hiện trình bày các số liệu dự toán, số liệu thực tế và số chênh lệch những
chỉ tiêu tài chính chủ yếu phù hợp theo từng loại trung tâm trách nhiệm. Thông qua các báo cáo
thực hiện, nhà quản lý (bằng cách sử dụng phương pháp quản lý theo ngoại lệ) sẽ kiểm soát được
các hoạt động của tổ chức một cách hiệu quả (Hilton, 1991).

Các loại báo cáo thực hiện:
Đối với trung tâm chi phí : Báo cáo tình hình thực hiện chi phí
Đối với trung tâm doanh thu : Báo cáo tình hình thực hiện doanh thu
Đối với trung tâm lợi nhuận : Báo cáo thu nhập theo số dư đảm phí
Đối với trung tâm đầu tư : Báo cáo thu nhập theo số dư đảm phí b. Sự vận động thông tin trong hệ thống kế toán trách nhiệm
Trình từ báo cáo thông tin trong hệ thống kế toán trách nhiệm bắt đầu từ cấp quản lý thấp
nhất trong tổ chức cho đến cấp quản lý cao nhất. Mức độ chi tiết của báo cáo giảm dần theo sự gia
(Nguồn: Trường Đại học Kinh tế Tp.HCM, 1993.
Bản dịch từ cuốn Managerial Accounting
của Ray H. Garrison) Sơ đồ 7.5 cung cấp cho chúng ta bản tóm tắt cấu trúc của các báo cáo thực hiện trong hệ
thống kế toán trách nhiệm của công ty Z. Hãy nhớ rằng việc thực hiện báo cáo bắt đầu từ cấp quản
lý thấp nhất (dây chuyền sản xuất) và xây dựng dần lên cấp quản lý cao nhất.

Báo cáo thực hiện của các dây chuyền sản xuất (ví dụ: Dây chuyền cắt) là báo cáo về chi
phí. Báo cáo này trình bày số liệu chi phí dự toán, chi phí thực tế, và biến động của các chi phí sản
xuất. Thông tin trên báo cáo thực hiện của các Dây chuyền sản xuất được tổng hợp lại trong báo
cáo thực hiện của Phân xưởng sản xuất. Trên sơ đồ 7.5 chúng ta nhận thấy số liệu về chi phí sản
xuất của dây chuyển cắt được tổng hợp lại thành một dòng trong báo cáo thực hiện của Phân
xưởng sản xuất. Trong báo cáo của Phân xưởng sản xuất còn có số liệu được tổng hợp từ báo cáo
thực hiện của Dây chuyền đánh bóng và Dây chuyền lắp ráp.
Tiếp theo báo cáo thực hiện của các phân xưởng sẽ được tổng hợp lại trong báo cáo của
Phòng sản xuất. Trên sơ đồ 7.5, các số liệu tổng hợp từ báo cáo thực hiện của Phân xưởng sản
xuất được trình lên cho trưởng phòng sản xuất cùng với số liệu tổng hợp từ các báo cáo thực hiện
của các phân xưởng khác. Ngoài các báo cáo tổng hợp của từng phân xưởng, trưởng phòng sản
xuất có thể yêu cầu đệ trình các báo cáo thực hiện của các dây chuyền sản xuất trong phân xưởng.


Trưởng
phòng kỹ
thuật
Trưởng
phòng sản

x
x
$26.000
x
x
$54.000

x
x
$29.000
x
x
$61.000

x
x
$3.000
x
x
$7.000
xuất
Trưởng
phòng
nhân sự

x
$12.500
x
$29.000

x
x
$1.500
x
$3.000
Quản đốc phân xưởng:
Báo cáo thực hiện của các giám sát viên các
dây chuyền sản xuất được tổng hợp trong báo
cáo thực hiện của quản đốc phân xưởng. Số
tổng cộng được chuyển lên cho trưởng phòng
sản xuất.

Dây
chuyền
đánh bóng
Dây
chuyền
cắt
Dây
chuyền lắp
ráp
Tổng cộng x

biến
Tổng cộng

x
x
x
x
$5.000

x
x
x
x
$5.800

x
x
x
x
$800
7.1.5. Ảnh hưởng về thái độ của nhà quản lý
Hệ thống kế toán trách nhiệm có thể ảnh hưởng rất lớn đến hành vi và thái độ của các nhà
quản lý. Ảnh hưởng có thể là ích cực hoặc tiêu cực tuỳ thuộc vào cách sử dụng hệ thống kế toán
trách nhiệm.
Hệ thống kế toán trách nhiệm có hai mặt đó là thông tin và trách nhiệm. Ảnh hưởng đến
hành vi của nhà quản lý của hệ thống kế toán trách nhiệm tuỳ thuộc vào khía cạnh nào được nhấn
mạnh (Huỳnh Lợi, Nguyễn Khắc Tâm, 2001). Công thức tính ROI có thể viết theo một cách khác: Khi viết công thức ROI theo cách này sẽ làm rõ các nhân tố ảnh hưởng đến sức sinh lời của
vốn đầu tư của một trung tâm đầu tư.
Tỷ số giữa lợi nhuận và doanh thu được gọi là lãi trên doanh thu (sales margin). Chỉ tiêu này
cho biết khi thực hiện được 1 đồng doanh thu thì doanh nghiệp đạt được mức lợi nhuận bằng bao
nhiêu phần trăm của một đồng doanh thu. Ví dụ, với mức lãi trên doanh thu bằng 5%, một đồng
doanh thu thực hiện được sẽ đưa về mức lợi nhuận là 5%. Do vậy, doanh nghiệp sẽ kiếm được 5
đồng lợi nhuận cho mỗi 100 đồng doanh thu thực hiện được.
Tỷ số giữa doanh thu và vốn đầu tư được gọi là hệ số quay vòng của vốn (capital turnover).
Chỉ tiêu này cho biết bao nhiêu đồng doanh thu có thể tạo ra từ một đồng vốn đầu tư.
Bảng 7.6 dưới đây minh hoạ cho việc tính toán ROI của Khu vực Phía Đông và Khu vực
Phía Tây, là hai trung tâm đầu tư trong Tổng công ty G (thể hiện trong sơ đồ 7.1 ở trên).

Bảng 7.6 Tính toán ROI của trung tâm đầu tư: Tổng công ty G