CẠC TÄÜC NGỈÅÌI THIÃØU SÄÚ
V HOẢT ÂÄÜNG GIAO THỈÅNG XI - NGỈÅÜC ÅÍ MIÃƯN TRUNG

(Kãút qu kho sạt åí Qung Trë, Thỉìa Thiãn v Qung Nam)
- Lã Anh Tún
1. Âàût váún âãư
1.1. Quan hãû xi ngỉåüc åí miãưn Trung â cọ tỉì láu trong lëch sỉí, â âi vo
âåìi säúng, âỉåüc täøng kãút thnh cạc càûp âäúi ỉïng âàûc trỉng giỉỵa miãưn ngỉåüc v miãưn
xi: lám sn/hi sn, màng le/cạ chưn, múi biãøn/máût ong v.v..., âỉåüc phn ạnh
trong cáu ca dao phäø biãún trãn âëa bn cạc tènh miãưn Trung:
"Ai vãư nhàõn våïi náûu ngưn
Màng le gi xúng, cạ chưn gỉíi lãn".
1.2. Nhỉỵng úu täú tỉû nhiãn v lëch sỉí tảo nãn mäúi quan hãû âàûc trỉng:
Nụi cao phêa táy v biãøn räüng phêa âäng khäng cọ sỉû giạn cạch vãư âëa hçnh
väún ráút hẻp åí miãưn Trung. Nãúu âäưng bàòng chè l nhỉỵng di âáút hẻp sạt chán nụi, thç
vng thỉåüng ngn lải âỉåüc sỉû ỉu âi ca thiãn nhiãn våïi ngưn sn váût qu giạ v
phong phụ.
Âëa hçnh bë càõt x mảnh, tảo nãn hãû thäúng säng ngi chàòng chët, theo hỉåïng
táy - âäng, ra biãøn, l âiãưu kiãûn thûn låüi vãư giao thäng thu läü.
Âiãưu kiãûn tỉû nhiãn cng våïi cại nhçn cäú hỉỵu vãư näng nghiãûp lụa nỉåïc â chi
phäúi mảnh m âãún cạc hoảt âäüng kinh tãú ca ngỉåìi Viãût so våïi cạc cäüng âäưng cỉ
dán tiãưn trụ, väún cọ hoảt âäüng näüi thỉång dc tuún âäng - táy hay cạc thỉång vủ
xút nháûp kháøu åí cạc cng biãøn phạt triãøn. Trong lëch sỉí, sỉû hng cỉï ca cạc tiãøu
qúc thåìi Champa (Mandala), våïi sỉû hiãûn hỉỵu ca cạc cäng trçnh kiãún trục tän giạo
quy mä; sỉû hoảt âäüng sáưm út ca cng thë Thë Nải (Bçnh Âënh), Häüi An (Qung
Nam), Thanh H, Tỉ Hiãưn (Hú), Cỉía Tng, Cỉía Viãût
1
, Mai Xạ (Qung Trë), Cỉía

Tuy nhiãn:
"Nãúu thỉåüng ngưn, dng chy ca cạc con säng ráút hung hn thç åí vng hả lỉu
âäüt nhiãn dëu âi, lng säng nhỉ räüng ra, si v cạt ø oi trỉåìn thnh nhỉỵng bi
di ven båì säng nhỉ mãût nhc vç cüc âi âáưy nhỉỵng biãún cäú. Màûc d, âäưi trỉåïc
nụi chỉa cho phẹp chụng ta nghé ràòng âáúy â l âäưng bàòng nhỉng cnh quan â
thay âäøi, lng mảc â xút hiãûn" (Lã Bạ Tho, 2002: 156).
ÅÍ âọ, dc theo cạc con säng, nåi giao våïi âỉåìng bäü, â hçnh thnh nãn cạc
âiãøm táûp trung/bãún säng/chåü phiãn/chåü, nåi nhỉỵng b gäù tỉì trãn ngỉåüc träi vãư.
2.2. Âàûc âiãøm tỉû nhiãn ny â tảo nãn sỉû thoạng måí theo trủc âäng - táy, tiãưn âãư
cho mäüt mäúi quan hãû, giao lỉu xi - ngỉåüc mảnh m, m "hoảt âäüng kinh tãú l mäüt
trong nhỉỵng nhán täú dỉûng nãn bỉïc tranh täüc ngỉåìi nåi âáy våïi nhiãưu âàûc trỉng âạng
lỉu " (Nguùn Hỉỵu Thäng [cb], 2004: 29).
Quan sạt trãn bn âäư âëa hçnh, âiãưu dãù nháûn tháúy åí âáy chênh l hãû thäúng säng
ngi chàòng chët, nhỉng, lải nhỉ âỉåüc sàõp xãúp mäüt cạch cọ dủng ca tảo hoạ cho con
ngỉåìi. Sỉû väüi v ca cạc dng chy trãn âëa hçnh hẻp v däúc â tảo ra hãû thäúng thu läü
liãn hon: säng Hỉång, säng Bäư, Ä Láu (Thỉìa Thiãn); säng Âakräng, säng Hiãúu,
Thảch Hn (Qung Trë); âàûc biãût, hãû thäúng säng Thu Bäưn, Vu Gia, säng Tranh, säng
Cän, Âàõc Mi, säng Bung, säng Làng, A vỉång v.v..., våïi cạc phủ lỉu, tảo thnh mäüt
hãû thỉång läü dn tri, kãút näúi nhiãưu nhạnh åí vng táy Qung Nam. Dng chy càõt x
âëa hçnh miãưn Trung l phäø biãún, nhỉng hiãûn tỉåüng mi dng säng gáưn nhỉ táûp trung
vãư mäüt âáưu mäúi âãø âäø ra biãøn nhỉ åí Qung Nam thç khäng phi nåi âáu cng cọ. Hãû
thäúng säng ngi v thạc ngưn åí âáy nhỉ nhỉỵng dảng thu läü hay måí ra cho con
ngỉåìi nhỉỵng âënh vë, lm nãn hãû thäúng âỉåìng mn, näúi kãút nụi v biãøn, sån lám v
âäưng bàòng, Kinh v Thỉåüng, Trỉåìng Sån v Táy Ngun, miãưn Trung v khu vỉûc,
Viãût Nam v cạc qúc gia lán cáûn.
2.3. Âàûc âiãøm tỉû nhiãn vng âáút cng âỉåüc phn ạnh qua sỉû khu trụ v tỉång
âäúi táûp trung ca tỉìng nhọm täüc ngỉåìi hay täüc ngỉåìi trãn Trỉåìng Sån, phán âënh
theo trủc bàõc - nam: cạc nhọm Chỉït åí táy bàõc Qung Bçnh; cạc nhọm Bru åí vng
tiãúp giạp giỉỵa táy nam Qung Bçnh v táy bàõc Qung Trë; cạc nhọm Pacoh - T Äi
åí vng tiãúp giạp giỉỵa táy nam Qung Trë v táy bàõc Thỉìa Thiãn; nhọm Katu vng

qua. Quút âënh ny â biãún bãún Giàòng thnh mäüt âiãøm kãút näúi trung chuøn quan trng trong
mảng lỉåïi giao thỉång âäng - táy åí Qung Nam nọi riãng v miãưn Trung nọi chung.
giao thọng õọng - tỏy giổợa ba vuỡng; thồỡi Paul Doumer, Trổồỡng Sồn - Tỏy Nguyón
õổồỹc xem laỡ "chỗa khoaù cuớa maỷng lổồùi õoù" (C.J. Christie, 2000: 159).
Quaớng Nam õổồỹc xem laỡ cổớa ngoợ phờa bừc cuớa vuỡng Tỏy Nguyón vồùi mióửn
duyón haới, qua maỷng lổồùi giao thọng hỗnh thaỡnh tổỡ khaù sồùm (Ló Baù Thaớo, 2002;
Nguyóựn Q. Thừng, 1996). aỷi uyù Debay õổồỹc xem laỡ ngổồỡi õaợ khồới õỏửu cọng vióỷc
trừc õởa lọỹ trỗnh nọỳi kóỳt naỡy vaỡo nm 1890, vồùi vióỷc xỏy dổỷng tuyóỳn õổồỡng 14 (Le
Pichon, 1938). Trong thổỷc tóỳ, tuyóỳn giao lổu naỡy õaợ hióỷn hổợu phọứ bióỳn bũng hóỷ thọỳng
caùc lọỳi moỡn nọỳi kóỳt nhau, nồi sồùm dióựn ra hoaỷt õọỹng trao õọứi haỡng hoaù.
Tuyóỳn õổồỡng tổỡ Quaớng Trở qua aới Ai Lao (nay laỡ ổồỡng 9) coù vở trờ chióỳn lổồỹc
cuớa xổù aỡng Trong, nọỳi kóỳt mióửn bióứn qua thổồng caớng Cổớa Vióỷt, sang vuỡng
thổồỹng Laỡo, Thaùi Lan, Mianmar, Cambodia v.v...
3
, maỡ gừn lióửn vồùi noù laỡ hóỷ thọỳng
tuỏửn ty, õọửn luyợ, dinh trỏỳn õóứ thu thuóỳ, kióứm lỏm, kióứm soaùt an ninh nhổ dinh Ai
Lao, Ngổu Cổồùc, Ba Trng (Hióỳu Giang), Cỏy Luùa v.v...; õỷc bióỷt, õóứ quaớn lyù vuỡng
cổớu chỏu ky my.
3. Nhỏỷn dióỷn hoaỷt õọỹng giao thổồng xuọi - ngổồỹc trong lởch sổớ
Coù thóứ noùi, hoaỷt õọỹng coù tờnh chỏỳt thổồng nghióỷp õaợ xuỏỳt hióỷn khaù sồùm, õổồỹc
nhỏỷn dióỷn qua sổỷ coù mỷt cuớa (1) caùc tỏửng lồùp thổồng nhỏn, (2) cồ cỏỳu saớn vỏỷt haỡng
hoaù trong hóỷ thọỳng (3) caùc õióứm trao õọứi, chồỹ phión, thióỳt lỏỷp doỹc theo caùc giao
thổồng thuyớ bọỹ, nhổ caùc õởa danh chồỹ phión Cam Lọỹ, caớng Cổớa Vióỷt (Quaớng Trở),
chồỹ Tuỏửn, La Sồn, caớng Thanh Haỡ (Huóỳ), bóỳn Giũng - Hión, chồỹ Trung Phổồùc, Tuyù
Loan, aùi Nghộa, caớng Họỹi An (Quaớng Nam) v.v... "Caùc trung tỏm buọn baùn mồùi
xuỏỳt hióỷn õóứ õaùp ổùng nhu cỏửu trao õọứi ngaỡy mọỹt trồớ nón thổồỡng xuyón hồn" (Li
Tana, 1999: 175), taỷo nón mọỹt bổùc tranh kinh tóỳ sinh õọỹng ồớ mióửn Trung.
3.1. Sổỷ goùp mỷt cuớa caùc tỏửng lồùp thổồng laùi

3

nhởp giổợa caùc tọỹc ngổồỡi Gieớ, Trióng, Katu, Bhóó, Co, Xồ ng, Kinh v.v... Rỏỳt

4
Trong nhổợng cuọỹc trao õọứi ồớ vuỡng cao, vở chuớ laỡng thổồỡng õổùng ra laỡm vai troỡ trung gian nhồỡ
vaỡo uy tờn vaỡ tióỳng noùi cuớa ọng coù giaù trở gỏỳp nhióửu lỏửn so vồùi giaù trở cuớa haỡng hoaù. ỏy laỡ nhổợng
õióửu kióỷn thuỏỷn lồỹi maỡ caùc thổồng laùi hay tỏỷn duỷng õóứ cuọỹc trao õọứi õổồỹc nhanh choùng, thuỏỷn lồỹi
hồn.
nhiãưu ngỉåìi Katu âỉïng ra lm trung gian trao âäøi, v våïi h, "ngỉåìi Katu lanh låüi
v bn bạn thảo hån, hiãøu biãút nhiãưu mạnh khoẹ gian láûn ca thỉång nhán"
(Quạch Xán, 2000: 94), nãn thỉåìng âỉåüc cạc täüc ngỉåìi khạc nhåì giụp âåỵ âãø khi
bë ẹp giạ.
Trong âäüi ng thỉång lại chun nghiãûp, ngỉåìi miãưn xi ln chiãúm âa säú,
båíi nhỉỵng låüi thãú trong giao thỉång nhỉ giao tiãúp nhanh nhẻn, thäng thảo nhu cáưu
thë trỉåìng, mạnh khoẹ v.v..., h l nhỉỵng "cạ lại" ngỉåìi Chàm, Viãût
5
; ngoi ra cn
cọ sỉû tham gia ca ngỉåìi bn âëa, d khäng thỉåìng xun v bạn chun nghiãûp (Li
Tana, 1999; Dambo, 2002).
Màût khạc, ngưn låüi tỉì bn bạn lám thäø sn â khiãún cho nhỉỵng låïp ngỉåìi
thiãúu âáút cy, ngho khọ, út ỉïc sỉu thú v.v... tỉì miãưn xi gia nháûp âäüi ng
thỉång lại ngy cng âäng. Màûc d bë quan lải triãưu âçnh, sau ny l thỉûc dán Phạp
kiãøm soạt gàõt gao, nhỉng viãûc bn bạn váùn ngy cng âỉåüc måí räüng. Nhiãưu tỉ
thỉång khäng chåì âäưng bo mang hng xúng m trao âäøi táûn nåi; ngỉåüc lải, cọ
mäüt säú thỉång nhán ngỉåìi dán täüc cng mảnh dản gi hng ra bạn tải chåü, hồûc
giao v nháûn hng tải nh cạc tỉ thỉång
6
.
3.2. Cå cáúu ngưn hng v hçnh thỉïc trao âäøi
3.2.1. Cå cáúu ngưn hng trao âäøi
"Tráưu vng gọp bãún säng Bung

Caùc saớn phỏứm trao õọứi coù nguọửn gọỳc tổỡ nuùi rổỡng phờa tỏy rỏỳt õa daỷng vaỡ
phong phuù: tổỡ nhổợng thổù phọứ bióỳn nhổ luùa, ngọ, quaớ, cuớ, mỏy, cau, õoùt, trỏửu, laù
noùn
8
v.v... õóỳn nhổợng saớn vỏỷt quyù hióỳm coù giaù trở xuỏỳt khỏứu nhổ họử tióu, quóỳ, nhổỷa
thọng, trỏửm hổồng - "gọự cuớa caùc vở thỏửn", tọỳc hổồng, baỷch mọỹc hổồng, tọ nhuợ
hổồng, bióỷn hổồng, mỏỷt ong, sổỡng tó, ngaỡ voi, da trỏu, sổỡng trỏu, nhung nai, da
hổồu caùi, lọng cọng, lọng trộ, thọứ cỏứm trừng, thọứ cỏứm xanh v.v... (Ló Quyù ọn,
1977; QSQ trióửu Nguyóựn, 1992: II; QSQ trióửu Nguyóựn, 1997: III).
Trong quan hóỷ ngoaỷi thổồng, "phỏửn lồùn caùc mỷt haỡng nọỹi õởa õổồỹc õem ra
trao õọứi laỷi khọng phaới laỡ saớn phỏứm cuớa nọng thọn ngổồỡi Vióỷt taỷi õọửng bũng maỡ laỡ
nhổợng saớn phỏứm tổỡ mióửn nuùi" (Li Tana, 1999: 171), trồớ thaỡnh õỷc saớn xuỏỳt khỏứu
cuớa cổ dỏn õọửng bũng qua trao õọứi vồùi caùc tọỹc ngổồỡi mióửn nuùi. Caùc loaỷi saớn vỏỷt naỡy

7
Xuỏỳt phaùt tổỡ luỏỷn õióứm naỡy, coù taùc giaớ õaợ cho rũng, tuỷc sn maùu cuớa ngổồỡi Katu coù thóứ bừt nguọửn
tổỡ vióỷc xaùc õởnh quyóửn sồớ hổợu õọỳi vồùi vuỡng khai thaùc saớn vỏỷt nuùi rổỡng cuợng nhổ sổỷ taỷo dổỷng hay
khúng õởnh tióỳng tm trong hoaỷt õọỹng trao õọứi xuọi ngổồỹc (Trỏửn Kyỡ Phổồng, 2004).
8
Tổỡ laù noùn õóỳn noùn laù hay sổỷ ra õồỡi cuớa chióỳc noùn laù laỡ sổỷ di chuyóứn cuớa nhổợng ngổồỡi buọn baùn tổỡ
vuỡng õọửng bũng õóỳn vuỡng cao õóứ thu hoaỷch saớn phỏứm rổỡng, mọỹt cuọỹc haỡnh trỗnh maỡ con ngổồỡi vaỡ
haỡng hoùa õaợ dióựn ra haỡng nhióửu thóỳ kyớ... (Parmela Mc Elwee, họỹi thaớo, Yale Uni, 2003).
sau khi "ngỉng tủ" tải cạc âiãøm trao âäøi, theo dng Thu Bäưn v cạc chi lỉu låïn
nh, táûp trung vãư cạc trung tám cng thë. Cọ thãø nọi, âọ l cå såí âãø cỉ dán âäưng
bàòng, ven dun, thiãút láûp nãn hãû thäúng bn bạn ngoải thỉång vo thåìi k thënh
âảt våïi sỉû gọp màût ca cạc thỉång nhán ÁÚn Âäü, Hoa, Nháût Bn, Ráûp, Táy
phỉång v.v... åí khàõp cng thë miãưn Trung, âàûc biãût l Häüi An
9
.
Cọ thãø hçnh dung con âỉåìng xi - ngỉåüc ca cạc chng loải hng hoạ nhỉ

Lỉång (Phong Hiãưn, Phong Âiãưn) åí Thỉìa Thiãn Hú; Phỉåïc Tuưn (Cam Läü, Qung Trë) v.v... CNG
Chụ thêch: Hng hoạ nháûp kháøu
Hng hoạ ca âäưng bàòng
Sn váût miãưn nụi

Nháûp
Xút
Nåi khai thạc v
cung cáúp cạc
ngưn lám sn

Chåü

Âiãøm
trao âäøi

Chåü
phiãn
Phäú thë