PGS. TS. NGUYÃÙN VÀN YÃÚN GIAÏO TRÇNHCHI TIÃÚT MAÏY
2 bên

2.5

0.63

2.5

2.5

1.25
1.25
Ι
ΙΙ


d
2
n
1
I

d
1


1.5.1. Khại niãûm chung
1.5.2. Cạc âäúi tỉåüng âỉåüc tiãu chøn hoạ trong ngnh chãú tảo mạy
1.5.3. Cạc cáúp tiãu chøn hoạ
1.5.4. Êch låüi ca tiãu chøn hoạ
Chỉång II: Cạc chè tiãu kh nàng lm viãûc ch úu ca chi tiãút mạy
2.1. Chè tiãu âäü bãưn
2.1.1. u cáưu vãư âäü bãưn
2.1.2. Cạch xạc âënh ỉïng sút sinh ra trong chi tiãút mạy
2.1.3. Cạch xạc âënh ỉïng sút cho phẹp
2.2. Chè tiãu âäü bãưn mn
2.3. Chè tiãu âäü cỉïng
2.3.1. u cáưu vãư
âäü cỉïng
2.3.2. Cạch âạnh giạ chè tiãu âäü cỉïng ca chi tiãút mạy
4
8
9
9
11
12
13
14
16
16
17
19
19

nt
cuớa mọỹt hóỷ gọửm n õọỳi tổồỹng mừc nọỳi tióỳp
3.2.3. Tờnh xaùc suỏỳt laỡm R
S
vaỡ F
S
cuớa mọỹt hóỷ gọửm m õọỳi tổồỹng mừc song
song
3.2.4. Xaùc õởnh cổồỡng õọỹ hoớng (t)
3.2.5. Xaùc õởnh thồỡi gian laỡm vióỷc cho õóỳn lỏửn hoớng õỏửu tión t
H

3.2.6. Xaùc õởnh hóỷ sọỳ sổớ duỷng K
sd

3.3. Caùc bióỷn phaùp nỏng cao õọỹ tin cỏỷy cuớa maùy
Chổồng IV: ặẽng duỷng tin hoỹc trong thióỳt kóỳ maùy vaỡ chi tióỳt maùy
4.1. Khaùi quaùt vóử ổùng duỷng tin hoỹc trong thióỳt kóỳ maùy
4.2. Nhổợng hổồùng chờnh ổùng duỷng tin hoỹc trong thióỳt kóỳ maùy
4.3. Caùc phổồng tióỷn õóứ ổùng duỷng tin hoỹc vaỡo thióỳt kóỳ, chóỳ taỷo maùy vaỡ
chi tióỳt maùy
4.3.1. Phỏửn cổùng
4.3.2. Phỏửn móửm
4.4. Giồùi thióỷu mọỹt sọỳ phỏửn móửm sổớ duỷng thióỳt kóỳ chi tióỳt maùy vaỡ bọỹ
phỏỷn maùy
4.5. Giồùi thióỷ
u mọỹt sọỳ phỏửn móửm thióỳt lỏỷp caùc baớn veợ vaỡ lỏỷp trỗnh gia
cọng trón maùy cọng cuỷ CNC
4.5.1. Phỏửn móửm AutoCad
4.5.2. Phỏửn móửm MasteCam

47

47

51
51
53
55
55
57
58
58
60
5.1.3. Kờch thổồùc chuớ yóỳu cuớa mọỳi gheùp õinh taùn
5.2. Tờnh mọỳi gheùp õinh taùn
5.2.1. Caùc daỷng hoớng cuớa mọỳi gheùp vaỡ chố tióu tờnh toaùn
5.2.2. Tờnh mọỳi gheùp chừc chởu lổỷc ngang
5.2.3. Tờnh mọỳi gheùp chừc chởu mọ men uọỳn
5.2.4. Tờnh mọỳi gheùp chừc kờn
5.2.5. Hóỷ sọỳ bóửn cuớa mọỳi gheùp
5.2.6. Xaùc õởnh ổùng suỏỳt cho pheùp
Chổồng VI: Mọỳi gheùp ren
6.1. Nhổợng vỏỳn õóử chung
6.1.1. Giồùi thióỷu mọỳi gheùp ren
6.1.2. Caùc chi tióỳt maùy duỡng trong mọỳi gheùp ren
6.1.3. Kờch thổồùc chuớ yóỳu cuớa mọỳi gheùp ren
6.1.4. Ghi ky

64
65
66

67
67
69
70
71
71
73
73
74
74
76
77
79
80
80

81
81
82
84
84
85
85
85
87


10.2.3. Phảm vi sỉí dủng
10.3. Mäúi ghẹp hn
10.3.1. Ỉu âiãøm
10.3.2. Nhỉåüc âiãøm
10.3.3. Phảm vi sỉí
dủng
10.4. Mäúi ghẹp âäü däi
10.4.1. Ỉu âiãøm
10.4.2. Nhỉåüc âiãøm
10.4.3. Phảm vi sỉí dủng
10.5. Mäúi ghẹp then, then hoa, trủc âënh hçnh
90

91
91
92
93
94
94
95

98
98
101
101
103
103
105
105
106

11.1.6. ỈÏng sút trong âai
11.1.7. Sỉû trỉåüt trong bäü truưn âai
11.1.8. Âỉåìng cong trỉåüt v âỉåìng cong hiãûu sút
11.2.
Tênh bäü truưn âai
11.2.1. Cạc dảng hng ca bäü truưn âai v chè tiãu tênh toạn
11.2.2. Tênh bäü truưn âai theo ỉïng sút cọ êch
11.2.3. Tênh âai theo âäü bãưn láu
11.2.4. Tênh âai theo kh nàng kẹo
11.2.5. Trçnh tỉû thiãút kãú bäü truưn âai dẻt
11.2.6. Trçnh tỉû thiãút kãú bäü truưn âai thang
Chỉång XII: Bäü truưn bạnh ma sạt
12.1. Nhỉỵng váún âãư chung
12.1.1. Giåïi thiãûu bäü truưn bạnh ma sạt
12.1.2. Phán loải bäü truưn bạnh ma sạt
12.1.3. Thäng säú hçnh hc ch úu ca bäü truưn bạnh ma sạt
12.1.4. Sỉû trỉåüt trong bäü truưn bạnh ma sạt
12.1.5.
Thäng säú lm viãûc ch úu ca bäü truưn bạnh ma sạt
12.1.6. Lỉûc tạc dủng trong bäü truưn bạnh ma sạt
12.2. Tênh bäü truưn bạnh ma sạt
12.2.1. Cạc dảng hng v chè tiãu tênh toạn
12.2.2. Tênh bäü truưn bạnh ma sạt bàòng váût liãûu kim loải
12.2.3. Tênh bäü truưn bạnh ma sạt bàòng váût liãûu phi kim loải
Chỉång XIII: Bäü truưn bạnh ràng
13.1. Nhỉỵng váún âãư chung
13.1.1. Giåïi thiãûu bäü truưn bạnh ràng
111
111
112

138

139
139
13.1.2. Phán loải bäü truưn bạnh ràng
13.1.3. Thäng säú hçnh hc ch úu ca bäü truưn bạnh ràng trủ ràng
thàóng
13.1.4. Thäng säú hçnh hc ch úu ca bäü truưn bạnh ràng trủ ràng
nghiãng
13.1.5. Thäng säú hçnh hc ch úu ca bäü truưn bạnh ràng nọn ràng
thàóng
13.1.6. Thäng säú lm viãûc ch úu ca bäü truưn bạnh ràng
13.1.7. Âäü chênh xạc ca bäü truưn bạnh ràng
13.1.8. Ti trng v ỉïng sút trong bäü truưn bạnh ràng
13.1.9. Lỉûc tạc dủng lãn trủc v äø mang bäü truưn bạnh ràng
13.2. Tênh bäü truưn bạnh ràng
13.2.1. Ca
ïc dảng hng v chè tiãu tênh toạn bäü truưn bạnh ràng
13.2.2. Tênh bäü truưn bạnh ràng trủ ràng thàóng theo sỉïc bãưn tiãúp xục
13.2.3. Tênh bäü truưn bạnh ràng trủ ràng thàóng theo sỉïc bãưn ún
13.2.4. Tênh bäü truưn bạnh ràng trủ ràng nghiãng v ràng chỉỵ V
13.2.5. Tênh bäü truưn bạnh ràng nọn ràng thàóng
13.2.6. Kiãøm tra bäü truưn bạnh ràng theo ti trng quạ ti
13.2.7. Váût liãûu chãú tảo bạnh ràng v ỉïng sút cho phẹp
13.2.8. Trçnh tỉû thiãút kãú bäü truưn bạnh ràng
Chỉång XIV: Bäü truưn trủc vêt
14.1. Nhỉỵng váún âãư chung
14.1.1. Giåïi thiãûu bäü truưn trủc vêt
14.1.2.
Phán loải bäü truưn trủc vêt

160
163
164
165

167
167
169
170
172
172
173
174
174
175
175
177
178
179
180
180
14.2.7. Choỹn vỏỷt lióỷu vaỡ ổùng suỏỳt cho pheùp
14.2.8. Trỗnh tổỷ thióỳt kóỳ bọỹ truyóửn truỷc vờt
Chổồng XV: Bọỹ truyóửn xờch
15.1. Nhổợng vỏỳn õóử chung
15.1.1. Giồùi thióỷu bọỹ truyóửn xờch
15.1.2. Phỏn loaỷi bọỹ truyóửn xờch
15.1.3. Thọng sọỳ hỗnh hoỹc chuớ yóỳu cuớa bọỹ truyóửn xờch ọỳng con ln
15.1.4. Thọng sọỳ laỡm vióỷc chuớ yóỳu cuớa bọỹ truyóửn xờch
15.1.5. Lổỷc taùc duỷng trong bọỹ truyóửn xờch

181
182

184
184
185
186
188
188
189
189
190
192

193
193
194
196
197
197
197
198
199
199
200

201
201
202
202

18.2. Tờnh truỷc
18.2.1. Caùc daỷng hoớng cuớa truỷc vaỡ chố tióu tờnh toaùn
18.2.2. Kióứm tra truỷc theo chố tióu gỏửn õuùng
18.2.3. Thióỳt kóỳ truỷc theo chố tióu gỏửn õuùng
18.2.4. Kióứm tra truỷc theo chố tióu chờnh xaùc
18.2.5. Thióỳ
t kóỳ truỷc theo chố tióu chờnh xaùc
18.2.6. Kióứm tra truỷc theo taới troỹng quaù taới
Chổồng XIX: ỉ trổồỹt
19.1. Nhổợng vỏỳn õóử chung
19.1.1. Giồùi thióỷu vóử ọứ trổồỹt
19.1.2. Phỏn loaỷi ọứ trổồỹt
19.1.3. Caùc kờch thổồùc chuớ yóỳu cuớa ọứ trổồỹt
19.1.4. Caùc kióứu ma saùt trong ọứ trổồỹt
19.1.5. Taỷo ma saùt ổồùt trong ọứ trổồỹt bũng bọi trồn thuớy õọỹng
19.2. Tờnh ọứ trổồỹt
19.2.1. Caùc daỷng hoớng cuớa ọứ trổồỹt vaỡ chố tióu tờnh toaùn
204
204
204
204
204
205
205
205
205
205
205
206
206

Chỉång XX: ÄØ làn
20.1. Nhỉỵng váún âãư chung
20.1.1. Giåïi thiãûu äø làn
20.1.2. Phán loải äø làn
20.1.3. Kêch thỉåïc ch úu ca äø làn
20.1.4. Cạc loải äø làn thỉåìng dng
20.1.5. Âäü chênh xạc ca äø làn, cạch ghi k hiãûu äø làn
20.1.6. Phán bäú ti trng trãn cạc con làn v ỉïng sút tiãúp xục
20.1.7. Mäüt säú
âiãøm cáưn chụ khi chn äø làn
20.2. Tênh äø làn
20.2.1. Cạc dảng hng ca äø làn v chè tiãu tênh toạn
20.2.2. Tênh äø làn theo kh nàng ti âäüng
20.2.3. Tênh äø làn theo kh nàng ti ténh
20.3. So sạnh äø làn v äø trỉåüt
20.3.1. Ỉu âiãøm
20.3.2. Nhỉåüc âiãøm
20.3.3. Phảm vi sỉí dủng
Chỉång XXI: Khåïp näúi
21.1. Nhỉỵng váún âãư chung
21.1.1. Giåïi thiãûu khåïp näúi
21.1.2. Phán loải khåïp näúi
21.1.3. Thäng säú ch úu ca khåïp näúi
21.2. Tênh khåïp näúi
21.2.1. Phỉång phạp tênh chn khåïp näúi
21.2.2.
Tênh näúi trủc chäút ân häưi
21.2.3. Tênh ly håüp chäút an ton
Chỉång XXII: L xo
22.1. Nhỉỵng váún âãư chung

249
250
250
251
252

253
253
254
255
256
22.2.1. Taới troỹng vaỡ ổùng suỏỳt trong loỡ xo
22.2.2. Tờnh loỡ xo chởu keùo, neùn
22.2.3. Tờnh loỡ xo chởu xoừn
22.2.4. Trỗnh tổỷ thióỳt kóỳ loỡ xo

CU HOI N TP

Taỡi lióỷu tham khaớo
256
257
258
259

260
^ ]

1.1. Cạc váún âãư chung

1.1.1. Mạy, bäü pháûn mạy v chi tiãút mạy

a- Mạy

Trong âåìi säúng hng ngy, chụng ta gàûp ráút nhiãưu loải mạy khạc nhau. Vê dủ:
mạy bay, mạy cy, mạy båm, mạy khoan, mạy mi, xe mạy, ä tä, tu ha, cáưn trủc,
mạy phạt âiãûn, âäüng cå âiãûn, tay mạy, ngỉåìi mạy, mạy gàût âáûp liãn håüp, ... Mäùi
mạy thỉûc hiãûn mäüt chỉïc nàng nháút âënh, phủc vủ cho låüi êch ca ngỉåìi sỉí dủng.
Chổồng 1: aỷi cổồng vóử thióỳt kóỳ maùy vaỡ chi tióỳt maùy
Coù thóứ õởnh nghộa nhổ sau: Maùy laỡ cọng cuỷ lao õọỹngỷ phổùc taỷp thổỷc hióỷn mọỹt
chổùc nng nhỏỳt õởnh phuỷc vuỷ cho lồỹi ờch cuớa con ngổồỡi. Chuùng ta coù thóứ chia maùy thaỡnh 4 nhoùm:
- Nhoùm maùy cọng taùc. Mọựi maùy thổỷc hióỷn mọỹt cọng vióỷc nhỏỳt õởnh, thay thóỳ
lao õọỹng thuớ cọng cuớa con ngổồỡi, maùy hoaỷt õọỹng theo sổỷ õióửu khióứn cuớa
ngổồỡi sổớ duỷng. Vờ duỷ nhổ: maùy caỡy, maùy maỡi, ọ tọ, maùy bay, xe maùy.
- Nhoùm maùy tổỷ õọỹng. Bao gọửm nhổợng maùy cọng taùc, hoỹat õọỹng tổỷ õọỹng theo
mọỹt chổồng trỗnh coù sụn do con ngổồỡi õióửu chốnh. Vờ duỷ: dỏy chuyóửn õoùng
nừp chai bia tổỷ õọỹng, maùy tióỷn tổỷ õọỹng, ngổồỡi maùy, maùy phay CNC.
- Nhoùm maùy lión hồỹp. Mọựi maùy laỡ tỏỷp hồỹp cuớa vaỡi maùy cọng taùc, õóứ thổỷc hióỷn
hoaỡn chốnh mọỹt cọng vióỷ
c naỡo õoù. Vờ duỷ: maùy gỷt õỏỷp lión hồỹp, bao gọửm mọỹt

- Bọỹ phỏỷn cọng taùc 2, laỡ bọỹ phỏỷn thổỷc hióỷn chổùc nng quy õởnh cuớa maùy, caùc
maùy khaùc nhau seợ coù bọỹ phỏỷn cọng taùc khaùc nhau. Vờ duỷ: lổồợi caỡy trong maùy
caỡy, truỷc õaù maỡi trong maùy maỡi, truỷc chờnh vaỡ baỡn xe dao trong maùy tióỷn. Caùc
maùy khaùc nhau coù bọỹ phỏỷn cọng taùc khaùc nhau. ỏy cuợ
ng laỡ bọỹ phỏỷn khọng
thóứ thióỳu õổồỹc cuớa mọỹt maùy.

10
Chỉång 1: Âải cỉång vãư thiãút kãú mạy v chi tiãút mạy- Bäü pháûn truưn dáùn âäüng 3, l bäü pháûn näúi giỉỵa bäü pháûn phạt âäüng v bäü
pháûn cäng tạc. Bäü pháûn truưn dáùn âäüng cọ nhiãûm vủ thay âäøi täúc âäü chuøn
âäüng, biãøn âäøi quy lût chuøn âäüng, thay âäøi chiãưu chuøn âäüng hồûc âm
bo mäüt khong cạch nháút âënh giỉỵa bäü pháûn phạt âäüng v bäü pháûn cäng tạc.
Vê dủ: bäü truưn âai, bäü truưn xêch, häüp täúc âäü.
Trong mäüt säú loải mạy âån gin cọ thãø khäng cọ bäü pháûn truưn dáùn âäüng.

c

- Chi tiãút mạy

Khi chụng ta thạo råìi mäüt mạy, mäüt bäü pháûn mạy s nháûn âỉåüc nhỉỵng pháưn
tỉí nh ca mạy, vê dủ nhỉ: bu läng, âai äúc, bạnh ràng, trủc. Nãúu tiãúp tủc tạch råìi cạc
pháưn tỉí ny thç nọ khäng cn cäng dủng nỉỵa. Cạc pháưn tỉí nh ca mạy âỉåüc gi l
chi tiãút mạy.

Cọ thãø âënh nghéa nhỉ sau: Chi tiãút mạy l pháưn tỉí cå bn âáưu tiãn cáúu thnh
nãn mạy, cọ hçnh dảng v kêch thỉåïc xạc âënh, cọ cäng dủng nháút âënh trong mạy.


ọỹ chờnh xaùc cuớa saớn phỏứm gia cọng trón maùy cao,
Chi phờ sổớ duỷng maùy thỏỳp,
Kờch thổồùc, khọỳi lổồỹng cuớa maùy hồỹp lyù.
- Maùy coù khaớ nng laỡm vióỷc cao: maùy hoaỡn thaỡnh tọỳt chổùc nng õaợ õởnh trong õióửu
kióỷn laỡm vióỷc cuớa cồ sồớ saớn xuỏỳt, luọn luọn õuớ bóửn, õuớ cổùng, chởu õổồỹc nhióỷt õọỹ,
õọỹ ỏứm cuớa mọi trổồỡng, khọng bở rung õọỹng quaù mổùc.
- Maùy coù õọỹ tin cỏỷy cao: maùy luọn luọn hoỹat õọỹng tọỳt, õaớm baớo caùc chố tióu kyợ
thuỏỷt theo thióỳt kóỳ. Trong suọỳt thồỡi gian sổớ duỷng, maùy ờt bở hoớng hoùc, thồỡi gian
vaỡ chi phờ cho vióỷc sổớa chổợa thỏỳ
p.
- An toaỡn trong sổớ duỷng: khọng gỏy nguy hióứm cho ngổồỡi sổớ duỷng, cho caùc maùy,
bọỹ phỏỷn maùy khaùc, khi maùy laỡm vióỷc bỗnh thổồỡng vaỡ ngay caớ khi maùy coù sổỷ cọỳ
hoớng hoùc.
- Maùy coù tờnh cọng nghóỷ cao, thóứ hióỷn ồớ chọự:
Kóỳt cỏỳu cuớa maùy phaới phuỡ hồỹp vồùi õióửu kióỷn vaỡ quy mọ saớn xuỏỳt,
Kóỳt cỏỳu cuớa caùc chi tióỳt maùy õồn giaớn, hồỹp lyù,
Cỏỳp chờnh xaùc vaỡ cỏỳp õọỹ nhaùm choỹn õuùng mổùc,
Choỹn phổồng phaùp chóỳ taỷo phọi hồỹp lyù.
- Maùy coù tờnh kinh tóỳ cao, thóứ hióỷn ồớ chọự:
Cọng sổùc vaỡ phờ tọứn cho thióỳt kóỳ laỡ ờt nhỏỳ
t,
Vỏỷt lióỷu chóỳ taỷo caùc chi tióỳt maùy reớ tióửn, dóự cung cỏỳp,
Dóự gia cọng, chi phờ cho chóỳ taỷo laỡ ờt nhỏỳt,
Giaù thaỡnh cuớa maùy laỡ thỏỳp nhỏỳt.

1.1.3. Caùc bổồùc thióỳt kóỳ mọỹt maùy

Trổồùc khi bừt õỏửu thióỳt kóỳ mọỹt maùy, chuùng ta phaới nừm vổợng nhióỷm vuỷ thióỳt
kóỳ, cỏửn bióỳt caùc sọỳ lióỷu sau õỏy:


sỉí
dủng v sỉía chỉỵa mạy.

1.1.4. Cạc bỉåïc thiãút kãú mäüt chi tiãút mạy

Âãø thỉûc hiãûn bỉåïc thỉï 4 trong quy trçnh thiãút kãú mạy, chụng ta phi láưn lỉåüt
tênh toạn thiãút kãú tỉìng chi tiãút mạy. Trỉåïc khi thỉûc hiãûn thiãút kãú chi tiãút mạy, cáưn
phi biãút cạc säú liãûu liãn quan âãún chi tiãút mạy:
- Cạc ti trng tạc dủng lãn chi tiãút mạy: cỉåìng âäü, phỉång, chiãưu, âiãøm âàût
v âàûc tênh ca nọ.
- Tøi th ca chi tiãút mạy. Thäng thỉåìng tøi th ca chi tiãút mạy bàòng tøi
th ca mạy, cng cọ trỉåìng håüp chè bàòng mäüt pháưn tøi th ca mạy.
- Âiãưu kiãûn lm viãûc ca chi tiãút mạy.
- Cạc u cáưu vãư váût liãûu, khäúi lỉåü
ng, kêch thỉåïc.
- Kh nàng gia cäng ca cå såí cå khê s chãú tảo chi tiãút mạy.

Thiãút kãú mäüt chi tiãút mạy thỉåìng tiãún hnh qua 7 bỉåïc: 13
Chỉång 1: Âải cỉång vãư thiãút kãú mạy v chi tiãút mạy1. Láûp så âäư tênh toạn chi tiãút mạy -
så âäư họa kãút cáúu chi tiãút mạy.
2. Âàût cạc ti trng lãn så âäư tênh
toạn chi tiãút mạy (Hçnh 1-2).
F
r


- Ti trng tạc dủng lãn chi tiãút mạy ráút phỉïc tảp, khọ cọ thãø xạc âënh chênh xạc,
do âọ chụng ta chè xạc âënh cạc thnh pháưn ti trng chênh, cạc thnh pháưn phủ
âỉåüc kãø âãún bàòng hãû säú âiãưu chènh, gi l hãû säú ti trng.

- Cạc cäng thỉïc dng trong tênh toạn thiãút kãú chi tiãút mạy cọ 3 loải: cäng thỉïc
chênh xạc, cäng thỉïc gáưn âụng, v cäng thỉïc thỉûc nghiãûm.
+ Cäng thỉïc chênh xạc, âỉåüc xáy dỉûng trãn cå såí l thuút Toạn hc v Váût l
hc. Sỉí dủng cäng thỉïc chênh xạc, trong mi trỉåìng håüp ta ln nháûn âỉåüc kãút
qu âụng. Trong lénh vỉûc thiãút kãú chi tiãút mạy, cạc cäng thỉïc loải ny ráút êt.
+ Cäng thỉïc gáưn âụng, âỉåüc xáy dỉûng trãn cå såí phi âàût ra cạc gi thiãút. Vê du:û
gi thiãút váût liãûu âäưng cháút, âàóng hỉåïng, hồûc cỉïng tuût âäúi. Kãút qu tênh toạn,
khi sỉí dủng cạc cäng thỉïc gáưn âụng, âỉåüc coi l chênh xạ
c khi âiãưu kiãûn ca bi
toạn trng våïi cạc gi thiãút. Âiãưu kiãûn ca bi toạn thiãút kãú cng xa våïi cạc gi

14
Chỉång 1: Âải cỉång vãư thiãút kãú mạy v chi tiãút mạythiãút thç kãút qu tênh toạn cng khäng âạng tin cáûy. Trong cäng thỉïc gáưn âụng,
ngỉåìi ta âỉa vo cạc hãû säú âãø âiãưu chènh âäü chênh xạc ca kãút qu tênh, kãø âãún
sỉû sai lãûch giỉỵa âiãưu kiãûn thỉûc ca bi toạn v âiãưu kiãûn gi thiãút. Khi thiãút kãú,
chụng ta phi chn giạ trë håüp l cho cạc hãû säú. Loải cäng thỉïc ny ráút phäø biãún
trong lénh vỉûc thiãút kãú chi tiãút mạy.
+ Cäng thỉïc thỉûc nghiãûm, hồûc cäng thỉïc kinh nghiãûm âỉåüc xáy dỉûng trãn cå såí
thäúng kã nhỉỵng kãút qu thu âỉåüc tỉì thỉûc nghiãûm, hồûc tỉì kinh nghiãûm sỉí dủng
mạy mọc. Kãút qu tênh toạn thiãút kãú bàòng cäng thỉïc thỉûc nghiãû
m chè âỉåüc cháúp
nháûn, khi âiãưu kiãûn ca bi toạn trng våïi âiãưu kiãûn thê nghiãûm, hồûc trng våïi

15
Chỉång 1: Âải cỉång vãư thiãút kãú mạy v chi tiãút mạy
16
1.2. Ti trng v ỉïng sút

1.2.1. Ti trng tạc dủng lãn mạy v chi tiãút mạy

Ti trng tạc dủng lãn mạy v chi tiãút mạy bao gäưm lỉûc, mä men v ạp sút.
Ti trng l âải lỉåüng vẹc tå, âỉåüc xạc âënh båíi cạc thäng säú: cỉåìng âäü, phỉång,
chiãưu, âiãøm âàût v âàûc tênh ca ti trng. Trong âọ:
Lỉûc, âỉåüc k hiãûu bàòng chỉỵ F, âån vë âo l N, 1 N = 1 kg.m/s.
Mä men ún, k hiãûu l M, âån vë âo l Nmm.
Mä men xồõn, k hiãûu l T, âån vë âo l Nmm.
Ạp sút, k hiãûu l p, âån vë âo l MPa, 1 MPa = 1 N/mm
2
. Phán loải ti trng - chụng ta lm quen våïi mäüt säú tãn gi ca ti trng, v
âàûc âiãøm ca nọ:

- Ti trng khäng âäøi, l ti trng cọ phỉång, chiãưu, cỉåìng âäü khäng thay âäøi theo
thåi gian. Så âäư ca ti trng khäng âäøi biãøu diãùn trãn Hçnh 1-3.
t
b
M
Hçnh 1-3: Ti trng khäng âäøi

tiãút mạy chëu ti trng thay âäøi, chụ
ng ta phi sỉí dủng mäüt chãú âäü ti trng
Chỉång 1: Âải cỉång vãư thiãút kãú mạy v chi tiãút mạykhäng âäøi tỉång âỉång våïi chãú âäü ti thay âäøi vãư màût sỉïc bãưn v tøi th ca chi
tiãút mạy.
- Ti trng cäú âënh, l ti trng cọ âiãøm âàût khäng thay âäøi trong quạ trçnh chi tiãút
mạy lm viãûc.
- Ti trng di âäüng, l ti trng cọ âiãøm âàût di chuøn trãn chi tiãút mạy, khi mạy
lm viãûc.
- Ti trng danh nghéa, l ti trng tạc dủng lãn chi tiãút mạy theo l thuút.
- Ti trng tênh. Khi lm viãûc, chi tiãút mạy, hồûc mäüt pháưn no âọ ca chi tiãút mạy
phi chëu ti trng låïn hån ti trng danh nghéa. Ti trng tàng thãm cọ thãø do
rung âäü
ng, hồûc do ti trng táûp trung vo mäüt pháưn ca chi tiãút mạy. Chi tiãút
mạy phi âỉåüc tênh toạn thiãút kãú sao cho pháưn chëu ti låïn khäng bë thiãúu bãưn.
Nhỉ váûy ta phi tênh chi tiãút mạy theo ti trng låïn hån ti danh nghéa, ti trng
ny âỉåüc gi l ti trng tênh.

1.2.2. ỈÏng sút

ỈÏng sút l ỉïng lỉûc xút hiãûn trong cạc pháưn tỉí ca chi tiãút mạy, khi chi tiãút
mạy chëu ti trng.

ỈÏng sút l âải lỉåüng vẹc tå, nọ âỉåüc xạc âënh båíi phỉång, chiãưu, cỉåìng âäü.
ån vë âo ca ỉïng sút l MPa, 1 MPa = 1 N/mm
2
.
Â

+ ỈÏng sút càõt, k hiãûu l τ
c
. 17
Chổồng 1: aỷi cổồng vóử thióỳt kóỳ maùy vaỡ chi tióỳt maùy Ngoaỡi ra, ổùng suỏỳt coỡn õổồỹc phỏn thaỡnh ổùng suỏỳt khọng õọứi vaỡ ổùng suỏỳt thay
õọứi:

- ặẽng suỏỳt khọng õọứi hay coỡn goỹi laỡ ổùng suỏỳt tộnh, laỡ ổùng suỏỳt coù phổồng, chióửu,
cổồỡng õọỹ khọng thay õọứi theo thồỡi gian. Sồ õọử cuớa ổùng suỏỳt tộnh õổồỹc thóứ hióỷn
trón Hỗnh 1-5.
- ặẽng suỏỳt thay õọứi laỡ ổùng suỏỳt coù ờt nhỏỳt mọỹt õaỷi lổồỹng (phổồng, chióửu, cổồỡng õọỹ)
thay õọứi theo thồỡi gian. ặẽng suỏỳt coù thóứ thay õọứi bỏỳt kyỡ, hoỷc thay õọứi coù chu kyỡ.
Trong tờnh toaùn thióỳt kóỳ chi tióỳt maùy, chuùng ta thổồỡng gỷp loaỷi ổùng suỏỳt thay õọứi
coù chu kyỡ tuỏửn hoaỡn, hoỷc gỏửn nhổ laỡ tuỏửn hoaỡn. Sồ õọử cuớa ổùng suỏỳt thay õọứi
tuỏửn hoaỡn bióứn dióựn trón Hỗnh 1-6. Mọỹt chu trỗnh ổùng suỏỳt õổồỹc xaùc õởnh bồới caùc thọng sọỳ:

ặẽng suỏỳt lồùn nhỏỳt
max
,
ặẽng suỏỳt nhoớ nhỏỳt
min
,

min
= 0. Cn cổù vaỡo giaù trở cuớa hóỷ sọỳ chu kyỡ ổùng suỏỳt r, ngổồỡi ta chia ổùng suỏỳt thaỡnh
caùc loaỷi:
t




t

min

a

m

max
Hỗnh 1-6. Sồ õọử ổùng suỏỳt thay õọứi


1

Hỗnh 1-5. Sồ õọử ổùng suỏỳt tộnh+ ặẽng suỏỳt thay õọứi maỷch õọỹng, khi chu trỗnh ổùng suỏỳt coù r 0.
+ ặẽng suỏỳt thay õọứi õọỳi xổùng, khi chu trỗnh ổùng suỏỳt coù r < 0.

Hỗnh 1-8: Vóỳt
gỏựy do khọng
õuớ sổùc bóửn moới

Hỗnh 1-7: Vóỳt
gỏựy do khọng
õuớ sổùc bóửn tộnh Quaù trỗnh hoớng do moới xaớy ra tổỡ
tổỡ, theo trỗnh tổỷ nhổ sau:

- Sau mọỹt sọỳ chu kyỡ ổùng suỏỳt nhỏỳt
õởnh, taỷi nhổợng chọự coù tỏỷp trung
ổùng suỏỳt trón chi tióỳt maùy seợ suỏỳt
hióỷn caùc vóỳt nổùt nhoớ.
- Vóỳt nổùt naỡy phaùt trióứn lồùn dỏửn lón, laỡm giaớm dỏửn dióỷn tờch tióỳt dióỷn chởu taới cuớa
chi tióỳt maùy, do õoù laỡm tng giaù trở ổùng suỏỳt.
- Cho õóỳn khi chi tióỳt maùy khọng coỡn õuớ sổùc bóửn tộnh thỗ noù bở phaù hoớng.

Quan saùt vóỳt gỏựy thỏỳy roợ phỏửn chi tióỳt maùy bở hoớng do moới - bóử mỷt cuợ vaỡ
nhụn - vaỡ phỏửn chi tióỳt maùy bở hoớng do khọng õuớ sổùc bóửn tộnh - bóử mỷt mồùi vaỡ nhaùm
(Hỗnh 1-8). Chi tióỳt maùy seợ bở phaù hoớng do moới, khi maỡ ổùng suỏỳt sinh ra trong chi tióỳt
maùy (, ) lồùn hồn ổùng suỏỳt cho pheùp ([], []). Giaù trở ổùng suỏỳt cho pheùp õổồỹc choỹn
khọng nhổợng phuỷ thuọỹc vaỡo cồ tờnh cuớa vỏỷt lióỷu chóỳ taỷo chi tióỳt maùy, maỡ coỡn phuỷ

19

O
: laỡ sọỳ chu kyỡ cồ sồớ.

r
: giồùi haỷn moới cuớa vỏỷt lióỷu.
m : muợ cuớa õổồỡng cong moới.

N
: giồùi haỷn moới ngừn haỷn:

N
=K
N

r .
K
N
: hóỷ sọỳ tng giồùi haỷn moới
ngừn haỷn:
m
N
N
N
K
0
=
.

1.3.2. Nhổợng nhỏn tọỳ aớnh hổồớng õóỳn sổùc bóửn moới cuớa chi tióỳt maùy


moới cuớa chi tióỳt maùy. Lyù do: taỷi nhổợng chọự naỡy
coù tỏỷp trung ổùng suỏỳt, vóỳt nổùt sồùm xuỏỳt hióỷn vaỡ
phaùt trióứn khaù nhanh.

Trong tờnh toaùn, aớnh hổồớng cuớa kóỳt cỏỳu
õóỳn sổùc bóửn moới cuớa chi tióỳt maùy õổồỹc kóứ õóỳn bũng hóỷ sọỳ õióửu chốnh k

, k

, goỹi laỡ
hóỷ sọỳ tỏỷp trung ổùng suỏỳt.
Hỗnh 1-10: Nhổợng nồi coù tỏỷp
trung ổùng suỏỳt

k

=
r
/
rt
k

=
r
/
rt
.
Trong õoù
rt
,

,

, goỹi laỡ hóỷ sọỳ aớnh hổồớng cuớa kờch thổồùc tuyóỷt õọỳi.

Hóỷ sọỳ

vaỡ

õổồỹc xaùc õởnh bũng thổỷc nghióỷm, giaù trở cuớa noù coù thóứ tra trong
caùc sọứ tay Thióỳt kóỳ cồ khờ hoỷc saùch Baỡi tỏỷp Chi tióỳt maùy, theo kờch thổồùc vaỡ traỷng
thaùi chởu taới cuớa chi tióỳt maùy.



=
rd
/
r
,


=
rd
/
r
.

21