Luận văn
“Thực trạng và giải pháp thúc
đẩy quá trình cổ phần hoá ở
Việt Nam”.
LỜI NÓI ĐẦU
Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VI, VII, VIII và Hiến pháp 1992 đều khẳng
định: Nền kinh tế nước ta hiện nay là nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo cơ
chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Trong nền kinh tế nhiều thành đó, kinh tế quốc doanh được xác định giữ vai trò chủ
đạo.
Xuất phát từ thực trạng kinh doanh kém hiệu quả của hệ thống doanh nghiệp
Nhà nước và để kinh tế quốc doanh giữ được vai trò chủ đạo, cần phải đổi mới một
cách căn bản hoạt động của loại hình doan nghiệp này. Mục tiêu của quá trình đổi
mới doanh nghiệp Nhà nước là từng bước phát huy có hiệu quả vai trò của doanh
nghiệp Nhà nước như một công cụ vật chất quan trọng để Nhà nước chi phối điều
tiết sự phát triển của nền kinh tế theo định hướng đã vạch ra.
Cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước là một giải pháp quan trọng để đổi mới
quan hệ sở hữu trong doanh nghiệp Nhà nước. Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước
nhằm đa dạng hoá hình thức sở hữu, đổi mới phương thức quản lý nhà nước, tạo
động lực cho người lao động làm chủ doanh nghiệp. Mặt khác, cổ phần hoá là một
giải pháp quan trọng góp phần hình thành thị trường chứng khoán ở nước ta - một
công cụ quan trọng, thiết yếu cho sự vận hành của nền kinh tế thị trường.
Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước là một chủ trương đúng đắn của Đảng và
Nhà nước ta để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước nhưng đến
nay việc thực hiện còn chậm.
Xuất phát từ mục tiêu, lợi ích cũng như tình hình cổ phần hoá doanh nghiệp
nhà nước ở nước ta, với việc nghiên cứu thực trạng cổ phần hoá để tổng kết những
mặt được và những mặt còn tồn tại nhằm đưa ra những giải pháp đẩy nhanh hơn,
hoàn thiện hơn quá trình này là một việc làm có ý nghĩa rất quan trọng, cấp thiết
trong giai đoạn hiện nay. Do vậy em đã chọn đề tài “Thực trạng và giải pháp thúc
đẩy quá trình cổ phần hoá ở Việt Nam”.
* Công ty cổ phần là hình thức tổ chức kinh doanh huy động tập trung
được nhanh số vốn quy mô lớn và hiệu quả cao.
Bằng việc phát hành cổ phiếu và trái phiếu, công ty cổ phần có thể huy động
thu thú được những khoản tiền nhỏ bé, tản mạn nhàn rỗi trong xã hội, tập trung lại
thành những khoản vốn lớn đầu tư vào những ngành, lĩnh vực đòi hỏi lượng vốn lớn
và dài hạn, mà mỗi cá nhân hoặc doanh nghiệp không có khả năng tích luỹ được.
Đây là ưu điểm lớn nhất của công ty cổ phần, khác biệt so với các loại hình doanh
nghiệp khác bởi vì công ty cổ phần là loại hình doanh nghiệp duy nhất được phép
3
phát hành cả cổ phiếu và trái phiếu để huy động vốn. Thông qua việc mua cổ phiếu
và trái phiếu, các nhà đầu tư sẽ được nhận các cổ tức cao. Các cổ đông mua cổ phiếu
còn được quyền tham dự đại hội cổ đông, có quyền biểu quyết các quyết định
phương hướng hoạt động, quyết định việc phân chia lợi nhuận, bầu và bãi miễn các
thành viên của Hội đồng quản trị và nếu điều kiện và khả năng cho phép có thể được
đề cử vào ban lãnh đạo của công ty. Cũng chính vì những lợi ích trên mà việc mua
cổ phiếu hấp dẫn hơn gửi tiền vào quỹ tiết kiệm hoặc các ngân hàng.
* Công ty cổ phần tạo điều kiện thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng nhanh.
Vốn được tập trung từ nhiều người với khối lượng lớn không chỉ có điều kiện
thuận lợi đầu tư vào những ngành đòi hỏi vốn lớn, những ngành công nghiệp sử
dụng công nghệ cao mà còn thúc đẩy các doanh nghiệp phải ra sức hoàn thiện tổ
chức quản lý cho phù hợp với sản xuất kinh doanh kiểu mới, tạo được uy tín thật sự,
gây được tin tưởng đối với người góp vốn.
Xét về cơ cấu kinh tế, công ty cổ phần phát triển cũng sẽ làm biến đổi cơ cấu
ấy trên cơ sở sử dụng đồng vốn, khai thác tiềm năng lao động đất nước mang lại
hiệu quả kinh tế xã hội tốt nhất, phục vụ nhu cầu phát triển kinh tế xã hội năng động
nhất.
* Công ty cổ phần tạo ra một cơ chế phân tán rủi ro, nhằm hạn chế các
tác động tiêu cực về kinh tế xã hội, doanh nghiệp lâm vào tình trạng đình đốn
phá sản.
Công ty cổ phần hoạt động theo chế độ chịu trách nhiệm hữu hạn. Theo chế
lực kinh doanh có hiệu quả của các nhóm thành viên trong công ty: cổ đông, Hội
đồng quản trị và người quản lý (Ban giám đốc). Có thể nói công ty cổ phần là kiểu
tổ chức kinh doanh tiến bộ văn minh nhất, ưu việt nhất của xã hội nhân loại so với
các kiểu công ty khác. Và đây là loại hình công ty không thể thiếu đối với các nước
có nền kinh tế thị trường. ở Việt Nam, từ khi chuyển sang cơ chế thị trường đã hình
thành một mạng lưới các công ty cổ phần. Tuy số lượng chưa phải là nhiều song loại
hình doanh nghiệp này đã tỏ rõ tính hiệu quả của nó. Vì vậy, Đảng và Nhà nước ta
đã chủ trương phát triển mạnh hệ thống công ty cổ phần mà một trong các cách để
thực hiện việc đó là cổ phần hoá các doanh nghiệp nhà nước.
1.2. Cổ phần hoá.
5
* Khái niệm và thực chất của cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước.
Cổ phần hoá là một khái niệm còn khá mới mẻ ở nước ta. Về thực chất của cổ
phần hoá doanh nghiệp nhà nước có người cho rằng đó là việc tư nhân hoá doanh
nghiệp nhà nước. ý kiến này chỉ đúng với một số doanh nghiệp nhà nước nhất định.
Khi mà các doanh nghiệp ấy xét thấy quốc doanh làm không hiệu quả có thể cho tư
nhân mua lại và như vậy là tư nhân hoá doanh nghiệp nhà nước.
Nhưng ý kiến đó không đúng ở nhiều điểm:
• Lẫn lộn khái niệm cổ phần hoá với tư nhân hoá. Tư nhân hoá là biến một tài
sản vốn thuộc sở hữu công thành sở hữu tư, có thể diễn ra cả đối với doanh nghiệp
nhà nước và tập thể. Còn cổ phần hoá là đa sở hữu hoá tài sản, tức là chấp nhận
nhiều người cùng sở hữu tài sản - sở hữu hỗn hợp.
• Phương pháp tư nhân hoá là bán tài sản doanh nghiệp nhà nước cho tư nhân
hoặc thậm chí cho không tư nhân tài sản đó. Còn phương pháp cổ phần hoá là huy
động nhiều chủ thể đầu tư thuộc các thành phần khác nhau và cũng có thể là các chủ
thể trong một thành phần kinh tế cùng góp vốn để chuyển từ một chủ sở hữu sang đa
sở hữu. Khi đánh giá phần giá trị tài sản để cổ phần hoá có thể nhà nước cũng góp
cổ phần vào doanh nghiệp vốn của mình đã cổ phần hoá.
• Hình thức cổ phần hoá rất đa dạng:
- Bán cho các tư nhân khác nhau cùng góp cổ phần thành một công ty cổ phần.
có hiệu quả của các doanh nghiệp nhà nước trong bản thân sở hữu nhà nước với sự
điều tiết trực tiếp của nhà nước ở các doanh nghiệp này. Đó là:
+ Hệ thống kế hoạch và tài chính cứng nhắc không có tính chất thích ứng với
cơ chế thị trường vì được quản lý theo hệ thống chính sách từ trên xuống với nhiều
cấp trung gian. Nguồn tài chính được sử dụng hoàn toàn theo kế hoạch được duyệt
từ đầu năm, không có sự chuyển đổi linh hoạt nhằm sử dụng hợp lý nguồn vốn và
cũng không được chuyển sang cho năm sau. Điều này làm cho các kế hoạch tài
chính của doanh nghiệp không có động cơ tiết kiệm vì vậy không hợp lý hoá được
sản xuất và giá thành luôn luôn phải cộng nhiều chi phí so với các doanh nghiệp tư
nhân.
+ Tính tự chủ trong quản lý và hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh
nghiệp nhà nước bị hạn chế vì nhiều qui chế liên quan đến quyền sở hữu của nhà
nước, do đó gây ra những yếu tố làm cản trở đến hoạt động có hiệu quả của doanh
nghiệp. Chẳng hạn, việc bổ nhiệm lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước được quyết định
từ cơ quan cấp trên, nên sẽ xuất hiện xu hướng là các nhà quản lý cao cấp cố gắng
thiết lập các mối quan hệ thân thiện với cấp trên hoặc các nhà hoạt động chính trị và
7
tranh thủ tìm những doanh nghiệp ở những vị trí béo bở hơn là tìm cách nâng cao
hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp hoặc là vì nhà nước là chủ sở hữu các doanh
nghiệp nên các quyết định kinh doanh về đầu tư, giá cả thị trường cung ứng và tiêu
thụ... của doanh nghiệp lại do hệ thống phức tạp của chủ thể cấp trên điều tiết vừa
thiếu thống nhất vưà không rõ ràng về trách nhiệm với các quyết định của mình, gây
trở ngại tới hiệu quả công việc của các doanh nghiệp nhà nước.
+ Tình trạng độc quyền của các doanh nghiệp nhà nước trên thị trường được
pháp luật của nhà nước củng cố đã đánh mất những động lực nâng cao hiệu quả hoạt
động của các doanh nghiệp này, đưa đến tình trạng xã hội buộc phải chấp nhận tiêu
dùng các hàng hoá và dịch vụ cho chúng sản xuất ra với chất lượng ít được cải tiến
nhưng giá cả ngày càng tăng không hợp lý và nếu không tăng giá thì nhà nước phải
chịu những gánh nặng trợ cấp ngày càng lớn.
+ Các doanh nghiệp nhà nước được thành lập nhờ nguồn vốn của nhà nước,
bỏ ra nước ngoài hoặc xí nghiệp nhà nước của chế độ cũ. Hình thức này được áp
dụng rộng rãi trong những năm 50, 60 được tiếp tục trong những năm 70 và đỉnh
cao vào năm 1975, 1976.
Thứ ba, biến các xí nghiệp tư nhân của các nhà tư sản dân tộc thành các xí
nghiệp công tư hợp doanh và sau đó thành các xí nghiệp quốc doanh.
Cũng giống các nước theo nền kinh tế xã hội chủ nghĩa khác Việt Nam đã vận
dụng học thuyết Mác - Lênin để thực hiện chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, coi
chế độ công hữu là nền tảng kinh tế để xoá bỏ sự phân hoá giàu nghèo, bất công xã
hội do nền kinh tế thị trường và chế độ tư hữu gây ra, để xây dựng một chế độ công
hữu do nhân dân lao động làm chủ. Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội nước
ta đã nhấn mạnh vào nhiệm vụ và vai trò của kinh tế nhà nước, coi đó là hiện thân
của chế độ công hữu có sức mạnh toàn năng trong việc tổ chức mọi hoạt động kinh
tế của xã hội đồng thời phủ nhận vai trò của thị trường, của kinh tế tư nhân.
Vì vậy nền kinh tế quốc dân ở nước ta không phải là một nền sản xuất hàng
hoá mà là một nền kinh tế hiện vật và xã hội hoá được quản lý theo cơ chế kế hoạch
9
hoá tập trung quan liêu, bao cấp: Nhà nước XHCN vừa tập trung quyền lực chính trị
vừa là chủ sở hữu duy nhất và thống nhất đối với tuyệt đại đa số các tư liệu sản xuất
của xã hội. Và nhà nước vừa là người chỉ huy, vừa là người tổ chức thực hiện sản
xuất kinh doanh.
Ở nước ta, trong thời gian dài trước đại hội Đảng lần thứ VI (12 - 1986) doanh
nghiệp nhà nước đã hình thành và phát triển với một cơ cấu tương đối hoàn chỉnh, ở
tất cả các lĩnh vực, các ngành kinh tế quốc dân như hàng không, hàng hải, bưu điện,
đường sắt, nông nghiệp, lâm nghiệp, đánh cá đến các dịch vụ đơn giản. Doanh
nghiệp nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân và nắm 100% các
ngành then chốt như điện, khai khoáng, luyện kim, chế tạo máy công cụ, hoá chất,
nhiên liệu, xi măng, bưu điện viễn thông, giao thông đường sắt, đường thủy, ngoại
thương, ngân hàng, quốc phòng và an ninh. Trong công nghiệp sản xuất hàng tiêu
dùng nội địa và xuất khẩu, lực lượng doanh nghiệp nhà nước cũng chiếm tỉ trọng
tuyệt đối lớn hoặc phần lớn đối với các sản phẩm chủ yếu như: 100% hàng dệt kim,
Trong một thời kỳ dài chúng ta đã mắc sai lầm quá sùng bái kinh tế quốc
doanh, đã thành lập tràn lan các doanh nghiệp nhà nước. Trong cơ chế cũ các doanh
nghiệp nhà nước đã bộc lộ các yếu kém như đã trình bày ở phần trên.
Chuyển sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có
sự quản lý của nhà nước, hệ thống kinh tế quốc doanh vẫn được xác định vai trò chủ
đạo trong nền kinh tế quốc dân cần phải củng cố và phát triển nhất là trong ngành và
lĩnh vực then chốt, quan trọng, có tác dụng mở đường và tạo điều kiện cho các thành
phần kinh tế khác phát triển.
Doanh nghiệp nhà nước có vai trò chủ đạo theo nghĩa là công cụ điều tiết vĩ mô
nền kinh tế. Vai trò chủ đạo của nó gắn liền với vai trò quản lý của Nhà nước đối
với nền kinh tế thị trường. Đây là yêu cầu có tính quy luật chung của sự phát triển
kinh tế xã hội, vì bản thân nền kinh tế thị trường chứa đựng những khuyết tật mà
muốn khắc phục nhất thiết phải có sự quản lý của nhà nước.
Các doanh nghiệp nhà nước bao gồm các các doanh nghiệp hoạt động hoạt
động kinh doanh và các doanh nghiệp hoạt động công ích được củng cố và phát
triển trong các ngành và lĩnh vực then chốt, tạo cơ sở hạ tầng và tiền đề tốt cho sự
phát triển của toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Thông qua doanh nghiệp nhà nước, nhà
nước tạo ra nguồn dự trữ đủ mạnh để có thể can thiệp vào thị trường, thực hiện điều
chỉnh các cân đối cơ bản của nền kinh tế. Doanh nghiệp thực hiện việc đầu tư có
11
định hướng để khắc phục bản chất “vô chính phủ” của nền kinh tế thị trường, duy trì
môi trường cạnh tranh lành mạnh, chống xu hướng độc quyền của tập đoàn tư nhân,
đi đầu trong đổi mới công nghệ thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo xu hướng năng
suất - chất lượng - hiệu quả.
Như vậy, vai trò chủ đạo của doanh nghiệp nhà nước xuất phát từ yêu cầu
khách quan của nền kinh tế thị trường nước ta và được ghi thành chủ trương, chính
sách và pháp luật của nhà nước. Vai trò luật định này là yếu tố quan trọng chi phối
sự điều chỉnh pháp lý đối với tổ chức và hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Để
thực hiện được vai trò đó trước hết phải kiên quyết đổi mới hệ thống doanh nghiệp
này. Việc đổi mới phải được đặt trong sự phát triển tổng thể nền kinh tế quốc dân và
Hiện nay, phần lớn các doanh nghiệp nhà nước ta có quy mô nhỏ và hoạt động
kém hiệu quả.
Theo số liệu thống kê của Bộ Tài chính, tổng số vốn Nhà nước tại các doanh
nghiệp nhà nước là 70.184 tỷ đồng, bình quân một doanh nghiệp là 11,6 tỷ đồng
tương đương với vốn một doanh nghiệp loại nhỏ ở các nước như Thái Lan,
Inđônêxia, Malaysia.
Đến nay vẫn còn 46,1% doanh nghiệp nhà nước có số lao động dưới 100 người
và gần 50% doanh nghiệp nhà nước có mức vốn dưới 1 tỷ đồng, trong đó gần một
nửa số vốn dưới 500 triệu đồng. Các doanh nghiệp có số vốn lớn từ 100 tỷ trở lên
chỉ chiếm 1,5% tổng số doanh nghiệp. Số doanh nghiệp có từ 1000 lao động trở lên
chỉ chiếm 4% trong tổng số doanh nghiệp.
Vốn thực tế hoạt động của doanh nghiệp nhà nước chỉ bằng 80% vốn hiện có
do kinh doanh thua lỗ, công nợ khó đòi, tài sản mất mát, kém phẩm chất chưa được
xử lý. Riêng vốn lưu động có 14.239 tỷ đồng và chỉ có 50% được huy động vào kinh
doanh, 50% còn lại nằm ở lỗ, công nợ khó đòi.
Các doanh nghiệp nhà nước ở nước ta hiện nay, do quy mô nhỏ, vốn ít không
có khả năng đầu tư trang thiết bị hiện đại, mở rộng sản xuất kinh doanh nên yếu sức
cạnh tranh trên thị trường.
Trình độ kỹ thuật, công nghệ cũng ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả hoạt động
của hệ thống doanh nghiệp nhà nước. Trừ một số rất ít (18%) doanh nghiệp nhà
nước mới được đầu tư (sau năm 1986) còn chủ yếu được thành lập từ lâu có trình độ
kỹ thuật thấp, công nghệ lạc hậu. Giá trị còn lại của tài sản cố định trong doanh
nghiệp nhà nước là 61,4% so với nguyên giá.
13
Theo đánh giá của Bộ khoa học và công nghệ và môi trường: máy móc thiết bị
của doanh nghiệp nhà nước lạc hậu với thế giới từ 10 - 20 năm. Theo điều tra của
Tổng cục thống kê: thiết bị của doanh nghiệp nhà nước lạc hậu từ 2 - 3 thế hệ. Các
doanh nghiệp TW có tới 54,3% trình độ thủ công, 41% trình độ cơ khí và 3,7% trình
độ tự động. Doanh nghiệp địa phương còn lạc hậu hơn; chỉ có 2% trình độ tự động,
24% trình độ cơ khí và 74% trình độ thủ công.
Tỷ trọng tiêu hao vật chất trong tổng sản phẩm xã hội của khu vực kinh tế nhà
nước cao gấp 2 lần so với kinh tế tư nhân. Hệ số sinh lời của khu vực doanh nghiệp
nhà nước rất thấp. Hệ số sinh lời của vốn lưu động tính chung chỉ đạt 7%/năm trong
đó ngành giao thông vận tải 2%/năm, ngành công nghiệp khoảng 3%/năm, ngành
thương nghiệp đạta 22%/năm.
Các doanh nghiệp nhà nước hoạt động thu lỗ chiếm tỷ trọng lớn. Cụ thể ở thời
điểm 1997 chỉ có 76% hoạt động có lãi ở mức thấp, 22% doanh nghiệp bị thua lỗ,
bình quân mỗi doanh nghiệp lỗ 0,6 tỷ đồng/năm, 2% doanh nghiệp hoạt động không
thua lỗ, nhưng không có lãi. Các số liệu đó cho thấy việc làm ăn thua lỗ của các
doanh nghiệp nhà nước đã gây ra tổn thất lớn cho ngân sách nhà nước và là một
trong những nguyên nhân đưa đến việc bội chi ngân sách.
Từ năm 1989 đến nay, nền kinh tế đã thực sự bước sang hoạt động theo cơ chế
thị trường. Các chính sách kinh tế, tài chính đối với doanh nghiệp nhà nước đã được
thay đổi theo hướng tự do hoá giá cả, chi phí ngân sách nhà nước cho bù lỗ, bù giá,
bổ sung vốn lưu động cho khu vực này đã giảm đáng kể. Nhưng tư tưởng bao cấp
trong đầu tư vẫn còn nặng nề. Hàng năm 85% vốn tín dụng với lãi suất ưu đãi được
dành cho doanh nghiệp nhà nước vay. Hầu hết các doanh nghiệp nhà nước không
bảo toàn được nguồn vốn nhà nước đầu tư. Theo báo cáo của Tổng cục thống kê,
nhìn chung các doanh nghiệp nhà nước mới chỉ bảo toàn được vốn lưu động, còn
vốn cố định thì mới bảo toàn ở mức 50% so với chỉ số lạm phát. Hai ngành chiếm
giữ vốn lớn nhất là công nghiệp và thương nghiệp (72,52%) lại là ngành có tỷ lệ thất
thoát vốn lớn nhất (16,41% và 14,95%). Vấn đề nợ nần vòng vo mất khả năng thanh
toán còn diễn ra khá nghiêm trọng do tình trạng quản lý của nhà nước về tài chính
còn lỏng lẻo, từ đó nạn tham nhũng lãng phí diễn ra mức báo động.
Từ sự phân tích trên ta có thể rút ra kết luận về thực trạng của doanh nghiệp
nhà nước ở nước ta hiện nay.
- Số lượng các doanh nghiệp quá nhiều và bố trí không hợp lý.
- Quy mô của doanh nghiệp nhà nước còn nhỏ bé.
15
- Kỹ thuật và công nghệ ở các doanh nghiệp nhà nước còn lạc hậu.
16
Copyright: Tài liệu đại học ©