Tổng quan về hoạt động thần kinh cao
cấp và tư duy
Bài từ Tủ sách Khoa học VLOS.
Một câu hỏi được đặt ra từ tiêu đề của bài này là phải chăng có nhiều loại hoạt động của
hệ thần kinh? Câu trả lời là có hai loại hoạt động của hệ thần kinh: Hoạt động cao cấp và
hoạt động thấp cấp. Họat động thần kinh thấp cấp được tất cả hoặc hầu hết các loài động
vật có hệ thần kinh thực hiện, còn hoạt động thần kinh cao cấp chỉ được thực hiện trong
hệ thần kinh của một số loài động vật có mức tiến hóa cao thực hiện. Hoạt động thấp cấp
đã được nhà Bác học Páp lốp nghiên cứu từ đầu thế kỷ XX với nội dung cơ bản là nghiên
cứu về các phản xạ và các trạng thái của hệ thần kinh. Hai phương thức phản xạ và hai
trạng thái của hệ thần kinh được Páp lốp tìm ra là phản xạ không điều kiện và phản xạ có
điều kiện, trạng thái hưng phấn và trạng thái ức chế.Các phương thức hoạt động và trạng
thái này đều có trong mọi loài động vật bao gồm cả con người, nhưng nó không thể diễn
giải được những hoạt động khác của hệ thần kinh như sự suy nghĩ, tưởng tượng, sự hình
thành các giấc mơ, sự thông minh hay đần độn, sự khéo léo hay vụng về, các hoạt động
thần kinh chỉ có ở loài động vật này, ở cá thể này mà không có ở loài động vật khác hay
cá thể khácv.v…và đặc biệt là sự phức tạp trong hoạt động thần kinh của con người.
Những điều này là các bí ẩn cần được giải đáp. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về các
lĩnh vực này, trong đó nổi tiếng là công trình nghiên cứu về hiện tượng phân tâm của
Freud. Bằng sự quan sát tinh tường và nhạy cảm, Freud đã khám phá được rất nhiều hiện
tượng hoạt động thần kinh của bộ não người. Nhưng do sự phát triển khoa học chưa cao
của thời kỳ đó mà những giải thích về các hiện tượng đó của Freud còn mang nhiều tính
suy diễn chủ quan. Với lợi thế của sự phát triển khoa học và công nghệ cuối thể ký XX,
đã có nhiều công trình nghiên cứu về bộ não người nhờ sự trợ giúp của các phương tiện
kỹ thuật hiện đại. Nhưng các nghiên cứu đó chủ yếu đi tìm sự giải thích về từng hiện
tượng cụ thể do đó thiếu đi tính hệ thống. Hoạt động của hệ thần kinh mặc dù có nhiều sự
khác biệt nhưng chúng có tính hệ thống. Đây là điều cần được nhận thức đúng. Sự nghiên
cứu về hoạt động của các hệ thần kinh tiến hóa cao cần có sự xem xét toàn diện về mọi
biểu hiện của chúng như các hành vi, giấc mơ, các trạng thái mà chúng gây ra cho cơ thể
đến cấu trúc giải phẫu hoặc quan sát bằng các thiết bị khoa học…Khối lượng kết quả
nghiên cứu về hoạt động thần kinh sẽ rất lớn do tính phức tạp của nó. Trong loạt bài

Hệ thần kinh là một bộ máy phức tạp trong cơ thể. Tuỳ theo mức độ tiến hoá mà nó thực
hiện các hoạt động để thực hiện chức năng của nó trong cơ thể. Các hoạt động của hệ
thần kinh bao gồm:
•
Tiếp nhận kích thích thần kinh.Tiếp nhận kích thích thần kinh được tất cả các tế
bào thần kinh trong hệ thần kinh thực hiện. Nhưng chức năng này hiện tại chỉ xét
đến việc tiếp nhận các kích thích thần kinh đến từ ngoài hệ thần kinh, có nghĩa là
các kích thích do hệ thần kinh phát ra và tự tiếp nhận không được coi là chức
năng hay hoạt động chức năng của hệ thần kinh trong cơ thể. Để có cái nhìn toàn
diện về hoạt động thần kinh cần xác định rằng bất kỳ kích thích nào tác động lên
bất kỳ tế bào nào trong hệ thần kinh và làm cho chúng chuyển hoá chức năng
hoặc hoạt động đều đợc coi là các kích thích thần kinh.Các kích thích này bao
gồm các kích thích cơ học, lý học hay hoá học, chúng được các bộ phận tiếp nhận
kích thích thần kinh ( các cơ quan cảm giác) tiếp nhận. Nhưng cũng có các kích
thích được các tế bào thần kinh khác trong hệ thần kinh tiếp nhận. Các kích thích
dạng này do các hợp chất hoá học do máu đưa đến hệ thần kinh hoặc các tia
phóng xạ, sóng điện từ xâm nhập vào hệ thần kinh. Các kích thích dạng này
thường không rõ ràng và tạo nên sự mơ hồ trong hoạt động thần kinh.
•
Ghi nhớ. Ghi nhớ là sự chuyển hoá tế bào thần kinh để ghi lại các kích thích thần
kinh. Hệ thần kinh có hai hệ thống tế bào ghi nhớ là hệ thống ghi nhớ bản năng và
hệ thống ghi nhớ mới. Hệ thống ghi nhớ bản năng được hình thành theo quy định
của hệ thống di truyền nhằm điều khiển các hoạt động mang tính bản năng của cơ
thể, hệ thống ghi nhớ mới là hệ thống ghi lại các kích thích thần kinh do hệ thần
kinh tiếp nhận trong quá trình hình thành và phát triển của hệ thần kinh, bao gồm
cả những kích thích do hệ thần kinh tạo ra và tự tiếp nhận.
•
Tái hiện ghi nhớ. Tái hiện ghi nhớ là sự kích hoạt các tế bào thần kinh đã chuyển
hóa ghi nhớ về sự tác động của các kích thích thần kinh lên chúng. Để kích hoạt
các tế bào này cần có các kích thích thần kinh phù hợp với khả năng tiếp nhận của

có liên quan và các thông tin có thể thuộc về đối tượng ( hay quá trình bổ xung
thông tin từ sự ghi nhớ đối tượng khác) là sự nhận thức sáng tạo. Sự nhận thức
sáng tạo giúp hệ thần kinh nhận thức được đối tượng khi đối tượng không thể trực
tiếp cung cấp đủ thông tin, còn nhận thức hướng đối tượng cần có đủ thông tin
được cung cấp trực tiếp. Nhận thức sáng tạo hiểu về đối tượng bằng thông tin về
đối tượng khác, còn nhận thức hướng đối tượng hiểu về đối tượng bằng chính các
thông tin của đối tượng, do đó nhận thức sáng tạo có thể hiểu (hoặc nắm được vấn
đề ) ngay lần đầu tiên tiếp xúc với đối tượng với lượng thông tin hạn chế, còn
nhận thức hướng đối tượng chỉ hiểu được đối tượng sau khi đã thu thập được
thông tin đạt đến mức độ nào đó tuỳ thuộc vào mức độ phức tạp của đối tượng (
gọi là mức độ hiểu biết về đối tượng). Quá trình nhận thức diễn ra đồng thời hoặc
sau khi kết thúc quá trình tiếp nhận thông tin
•
Điều khiển hoạt động của cơ thể. Đây là chức năng chính của phần lớn các hệ
thần kinh. Hoạt động điều khiển cơ thể được hệ thần kinh thực hiện bằng cách tạo
ra các kích thích thần kinh hoặc các hợp chất hoá học tác động lên các bộ phận,
các cơ quan cần điều khiển để kích hoạt chúng hoạt động. Thông thường, giai
đoạn điều khiển hoạt động cơ thể là giai đoạn cuối của một quá trình hoạt động
thần kinh nào đó.
•
Tư duy. Tư duy là một hoạt động cao cấp của hệ thần kinh. Chức năng của hoạt
động tư duy là giúp hệ thần kinh nhận thức được thế giới xung quanh và định
hướng hoạt động sinh tồn và phát triển.
Các phương thức hoạt động của hệ thần
kinh
Phương thức hoạt động thần kinh là cách mà hệ thần kinh thực hiện các hoạt động của
nó. Điều này có nghĩa là một hoạt động thần kinh có thể được hệ thần kinh thực hiện
bằng một hoặc nhiều cách ( một hoặc nhiều phương thức)khác nhau. Các phương thức
hoạt động tạo ra các môi trường sinh học hay môi trường vật chất ( gọi là các môi trường
thần kinh) cho các hoạt động thần kinh và do đó chúng tạo nên các hiệu quả khác nhau

phản ứng thần kinh, các kích thích thần kinh được truyền dẫn theo các sợi thần kinh và
các tế bào thần kinh chỉ được kích hoạt bởi năng lượng từ kích thích thần kinh di chuyển
trong các sợi thần kinh này. Các sợi thần kinh này có thể được hình thành trước hoặc sau
quá trình chuyển hoá tế bào.Vì vậy các quá trình hoạt động thần kinh diễn ra nhanh và có
tính ổn định cao khi các tế bào thần kinh khó bị kích hoạt bởi các kích thích thần kinh
khác (Phổ tiếp nhận kích thích thần kinh hẹp). Hoạt động sáng tạo hình thành khi một tế
bào ghi nhớ mới được hình thành từ tác động của nhiều kích thích thần kinh, trong đó có
ít nhất hai kích thích đến từ hai tế bào ghi nhớ mới và kích thích thần kinh do nó tạo ra
tham gia vào sự chuyển hoá của ít nhất hai tế bào thần kinh để sau đó nó kích hoạt được
các tế bào này hoạt động. Trong môi trường hoạt động sáng tạo, các kích thích thần kinh
cũng được dẫn truyền trong các sợi thần kinh, nhưng không hoàn toàn giống với sự
truyền dẫn theo một đường cố định trong phản ứng thần kinh, chúng có thể được đổi
hướng. Sự đổi hướng này là nguồn gốc của sự sáng tạo, các hành vi sai lạc và sự biến
dạng của các giấc mơ. Các liên kết thần kinh trong hoạt động sáng tạo là liên kết phức
hợp. Các tế bào ghi nhớ mới trong hoạt động trí tuệ cũng được hình thành như trong hoạt
động sáng tạo nhưng số lượng các kích thích thần kinh nhiều hơn và đặc biệt là sự xuất
hiện các liên kết ảo giữa các tế bào thần kinh, phổ tiếp nhận kích thích thần kinh của các
tế bào ghi nhớ mới là rộng hoặc rất rộng để nó có thể được kích hoạt bởi các kích thích
thần kinh không tham gia chuyển hoá chúng và chúng có khả năng kích hoạt ngược lại
các tế bào thần kinh đã làm chuyển hoá chúng. Vì vậy các kích thích thần kinh di chuyển
trong môi trường hoạt động trí tuệ có thể đi theo bất kỳ con đường nào được hình thành
bất chợt. Sự chuyển hoá để ghi nhớ của các tế bào thần kinh là gần giống nhau, cơ sở để
tạo nên sự khác nhau giữa các phương thức hoạt động thần kinh là các liên kết thần kinh
và phổ tiếp nhận kích thích thần kinh của các tế bào thần kinh.
Ảnh hưởng và tác dụng của các môi
trường thần kinh tới các hoạt động thần
kinh
Các hoạt động thần kinh diễn ra trong các môi trường thần kinh. Nếu hoạt động diễn ra
trong các môi trường cấp thấp thì chúng được gọi là các hoạt động cấp thấp, còn hoạt
động trong môi trường cấp cao thì được gọi là hoạt động cao cấp. Như vậy cùng một hoạt