Dùng quá liều, phối hợp các thuốc ức chế thần kinh:
Tai biến khó lường

Trong thuốc chữa bệnh tâm thần - thần kinh có các loại thuốc ức chế
thần kinh như thuốc an thần, gây ngủ, thuốc chống động kinh, thuốc chữa
tâm thần phân liệt. Tự ý tăng liều, phối hợp nhiều thuốc cùng lúc... chính là
nguyên nhân dẫn đến các tai biến nguy hiểm.
Tai biến do tăng liều
- Các thuốc ức chế thần kinh gây hạ huyết áp thế đứng (HHATĐ) với mức
khác nhau. Chẳng hạn thuốc tâm thần phân liệt (TTPL) như clopromazin,
levomepromazin) gây HHATĐ) rất mạnh ( nhất là lúc dùng liều cao) làm cho
người bệnh mỏi mệt; khi dùng cần phải nằm nghỉ, 3- 4 giờ sau mới có thể đứng
lên được.
- Một số thuốc TTPL nhóm cũ (chlopromazin, levomepromazin, sulpirid,
haloperidol, terflurin) hay nhóm mới (olazapin, quetiapin, resperdidon) có thể gây
hội chứng ngoại tháp (EPS= Extrapyramidal symtomps). Biểu hiện: rối loạn vân
động và phối hợp vận động, mất thăng bằng, đi lại khó khăn, dễ té ngã, va chạm
vào các phương tiện giao thông khác, bị tại nạn; cử động chậm, sờ vào vật gì cũng
lóng ngóng; nói không lưu loát, không thành câu, rời rạc từng tiếng một. EPS lệ
thuộc vào loại thuốc, liều dùng. Với chlopromazin, levomepromazin liều gây ra
EPS và liều có hiệu lực chữa bệnh gần bằng nhau, nên EPS xảy ra ngay trong quá
trình điều trị. Với olanzapin, risperidon, quetiatin, liều gây ra EPS cao hơn liều
điều trị nên EPS ít xuất hiện trong quá trình điều trị. Thuốc gây EPS thì sau đó
thường gây rối loạn vận động muộn (RLVĐM). Biểu hiện: cử động bất thường
thường xuyên ngoài ý muốn ở mặt, lưỡi, tứ chi và không chịu biến mất khi ngừng
thuốc.
Sau khi dò liều, thầy thuốc chỉ cho dùng liều vừa đủ, vừa có hiệu lực chữa
bệnh vừa giảm thiểu hay tránh EPS, RLVĐM, HHATĐ. Nếu tự ý tăng liều, sẽ bị
HHATĐ nặng, đưa đến trụy mạch, EPS sẽ dễ xảy ra hoặc nặng hơn, dễ xuất hiện
RLVĐM kèm theo.
- Hiệu lực chữa bệnh của các thuốc an thần, gây ngủ động kinh, TTPL là do

hơn, theo dõi lâm sàng, cận lâm sàng chặt chẽ). Khi phát hiện bất kỳ triệu chứng
có nguy cơ dẫn đến NMS (như sốt cao) thì phải ngừng thuốc. Nếu xảy ra NMS
phải cấp cứu ngay (cho thuốc giảm sốt, kiểm tra thường xuyên dấu hiệu sinh tồn,
cân bằng nước - điện giải, chức năng thận, có thể dùng thuốc giãn cơ).
- Các thuốc TTPL (terfurin, thioridazin, levomepromazin), thuốc chống
động kinh (valpromid, phenytoin, levetiracetam, lorazepam, chonazepam), thuốc
an thần (benzodiazepin) đôi khi làm giảm bạch cầu nhẹ, có thể gây mất mất bạch
cầu hạt nhưng rất hiếm gặp (ví dụ tần suất xảy ra ở các thuốc TTPL cũ chỉ
khoảng 0,04 - 0,05%); thường chỉ xảy ra khi dùng liều cao và/hoặc kéo dài hay khi
phối hợp với một thuốc có cùng tác dụng phụ này. Nhưng cũng có loại thuốc gây
giảm bạch cầu, mất bạch cầu hạt rất nặng (như clozapin, tần suất xảy ra là 1,3%, tỷ
lệ tử vong do tai biến này 32%). Để tránh, chỉ dùng liều vừa đủ và cần theo dõi
công thức máu (đối với loại dễ xảy NMS), tránh phối hợp, nếu cần phải phối hợp
thì tính lại liều, theo dõi lâm sàng, cận lâm sàng chặt chẽ.
- Việc phối hợp thuốc cũng có thể làm dễ xuất hiện hay nặng thêm EPS,
RLVĐM, HHATĐ) vì sự phối hợp sẽ hợp đồng làm tăng tác dụng phụ (giống như
dùng liều cao).
Người bệnh cần làm gì để tránh
các tai biến
- Khi bị mất ngủ, động kinh,
TTPL.. cần khám, dùng thuốc theo đơn,
không tự ý.
- Không vì lo sợ tác dụng phụ mà
giảm liều vì sẽ không đạt được yêu cầu
điều trị (như không cắt được cơn động kinh, không giảm trạng thái loạn thần);
không tự tăng liều và /hoặc kéo dài thời gian dùng vì sẽ làm xuất hiện hay nặng
thêm tác dụng phụ; không bỏ thuốc đột ngột (vì sẽ bị các "phản ứng nghịch
thường", hội chứng cai. Tất cả phải có ý kiến thầy thuốc.
- Khi đang dùng các thuốc an thần, gây ngủ, thuốc TTPL, thuốc động
kinh... nếu có mắc thêm một chứng có biểu hiện kích thích khác (như đau, lo âu,