Y Học Hạt Nhân 2005 Hoa Súng SantéChơng 4:
Y học hạt nhân chẩn đoán

Cách đây gần 60 năm, các đồng vị phóng xạ (ĐVPX) đ đợc sử dụng cho mục
đích chẩn đoán và điều trị. Hiện nay các nghiệm pháp chẩn đoán bệnh bằng ĐVPX
đợc chia thành 3 nhóm chính:
- Các nghiệm pháp thăm dò chức năng.
- Ghi hình nhấp nháy các cơ quan, tổ chức hoặc toàn cơ thể.
- Các nghiệm pháp in vitro (không phải đa các ĐVPX vào cơ thể).
Nguyên tắc chung của chẩn đoán bệnh bằng đồng vị phóng xạ nh sau:
Để đánh giá hoạt động chức năng của một cơ quan, phủ tạng nào đó ta cần đa vào
một loại ĐVPX hoặc một hợp chất có gắn ĐVPX thích hợp, chúng sẽ tập trung đặc
hiệu tại cơ quan cần khảo sát. Theo dõi quá trình chuyển hoá, đờng đi của ĐVPX này
ta có thể đánh giá tình trạng chức năng của cơ quan, phủ tạng cần nghiên cứu qua việc
đo hoạt độ phóng xạ ở các cơ quan này nhờ các ống đếm đặt ngoài cơ thể tơng ứng
với cơ quan cần khảo sát. Ví dụ ngời ta cho bệnh nhân uống
131
I rồi sau những
khoảng thời gian nhất định đo hoạt độ phóng xạ ở vùng cổ bệnh nhân, từ đó có thể
đánh giá đợc tình trạng chức năng của tuyến giáp ...
Để ghi hình nhấp nháy (xạ hình) các cơ quan ngời ta phải đa các ĐVPX vào cơ
thể ngời bệnh. Xạ hình (Scintigraphy) là phơng pháp ghi hình ảnh sự phân bố của
phóng xạ ở bên trong các phủ tạng bằng cách đo hoạt độ phóng xạ của chúng từ bên
ngoài cơ thể. Phơng pháp xạ hình đợc tiến hành qua hai bớc:
- Đa dợc chất phóng xạ (DCPX) vào cơ thể và DCPX đó phải tập trung đợc ở những mô,

Mục tiêu:
1. Hiểu đợc nguyên tắc chung của chẩn đoán bệnh bằng đồng vị phóng xạ.
2. Nắm đợc một số phơng pháp đánh giá chức năng và ghi hình bằng đồng vị
phóng xạ đối với các cơ quan nh: tuyến giáp, thận, tiết niệu, no, tim mạch, phổi,
xơng.. 5. Ghi hình xơng
Đối với các bệnh thuộc hệ thống xơng khớp thì chụp X quang quy ớc, CT,
MRI rất có giá trị trong chẩn đoán. Bên cạnh những phơng pháp này, một phơng
pháp khác ra đời đ góp phần quan trọng cho công tác chẩn đoán, đặc biệt là phát hiện,
theo dõi, tiên lợng các tổn thơng ở xơng nh ung th xơng nguyên phát, di căn
xơng. Đó là phơng pháp ghi hình xơng (xạ hình xơng).
Lịch sử nghiên cứu ứng dụng các ĐVPX để ghi hình xơng đợc bắt đầu từ đầu
những năm 40 của thế kỷ 20. Năm 1942, Treadwell và cộng sự đ sử dụng phơng
pháp tự chụp phóng xạ bằng tia gamma của
85
Sr để nghiên cứu ung th xơng nguyên
phát. Năm 1958, Bauer đ nghiên cứu chuyển hóa canci bằng tia gamma của
85
Sr. Năm
1961 lần đầu tiên Flemming và cộng sự đ tiến hành ghi hình xơng bằng
85
Sr. Từ năm
1971, Subramanian, Castronovo và cộng sự đ giới thiệu hợp chất phosphat và
diphosphonate đánh dấu
99m
Tc để ghi hình xơng thì ứng dụng của ghi hình xơng
bằng đồng vị phóng xạ có một tầm quan trọng đặc biệt trong chẩn đoán bệnh của hệ
xơng khớp.

Hoa Súng Santé- Phát hiện các di căn vào xơng của các bệnh nhân ung th vú, tiền liệt tuyến ... trớc
khi thấy đợc trên phim X quang và để xác định mức độ lan rộng thực sự của di căn
xơng khi đ thấy tổn thơng xơng. Điều này đặc biệt ích lợi để hoạch định phơng
thức điều trị bằng bức xạ.
- Xác định vị trí để làm sinh thiết và có thể xác định mức độ lan rộng của các tổn
thơng phá huỷ xơng không ác tính trong cốt tuỷ viêm.
- Đợc chỉ định nh nghiệm pháp sàng lọc (Screening Test) để phát hiện di căn của
các loại ung th vú, phổi và vùng chậu trớc khi quyết định một chỉ định phẫu thuật
điều trị.
- Đánh giá các vùng khó xác định bằng X quang nh xơng bả vai, xơng ức...
- Phát hiện các di căn xơng tới các cơ quan khác (trừ các sarcoma xơng nguyên
phát).
Tuy nhiên ghi hình xơng bằng đồng vị phóng xạ vẫn tồn tại một hạn chế là
tơng đối không đặc hiệu. Một số tổn thơng trong bệnh Paget, gy xơng, viêm khớp
đều cho hình ghi dơng tính và trong nhiều trờng hợp không phân biệt đợc với tổn
thơng xơng ác tính...

5.5. Đánh giá kết quả:
Việc đánh giá kết quả trong ghi hình xơng dựa vào nguyên tắc tập trung hoạt độ
phóng xạ ở những vùng tổn thơng cao hơn so với các tổ chức xơng xung quanh.
Điều đó có nghĩa là những nơi tập trung hoạt độ phóng xạ không đối xứng hoặc tập
trung không đều trên cột sống hoặc các xơng dài đợc xem là hình ghi dơng tính.
Vùng tăng hoạt độ phóng xạ phù hợp với mức lan toả của tổn thơng.
Ghi hình xơng toàn thân với các dợc chất phóng xạ thích hợp có thể giúp ta phát
hiện các di căn ung th vào xơng. Thông thờng hay gặp ung th vú có di căn vào
xơng, chiếm khoảng 85% các trờng hợp, tiếp đến là ung th tiền liệt tuyến (khoảng
80% bệnh nhân), xếp hàng thứ 3 là ung th phổi (có khoảng 30 - 50% bệnh nhân).


Y Học Hạt Nhân 2005 Hoa Súng Santé


khá nhiều bệnh phổi, trong đó có hai phơng pháp thờng đợc sử dụng trong lâm
Hình 4.64: Hình ảnh xạ hình xơng ngời bình thờng
- Hình bên trái (A): trẻ em 3 tuổi.
-
Hình giữa (B): trẻ em 13 tuổi.

-
Hình bên phải (C): ngời bình thờng trởng thành.

A
B
C
Hình 4.63: Hình ảnh ung th
vú di căn xơng.
- Hàng trên (A, B): Ghi hình
trớc điều trị hoá chất.
- Hàng dới (C, D): Ghi hình
sau điều trị hoá chất. Có nhiều
ổ tập trung HTPX hơn trớc
điều trị.
Kết luận: Không đáp ứng điều
trị.

A
B
C D
Y Học Hạt Nhân 2005 Hoa Súng Santé

6.2. Dợc chất phóng xạ: có nhiều loại DCPX, thờng chia làm 2 loại sau:
- Loại dùng cho ghi hình tới máu phổi:
99m
Tc - MAA (macroaggregated albumin),
131
I - MASA (macroaggregate serum albumin)...
- Loại dùng cho ghi hình thông khí phổi: gồm một số loại khí ga phóng xạ nh
133
Xe,
127
Xe,
81m
Kr, và loại khí dung phóng xạ
99m
Tc - DTPA (Diethylene triamine
pentaacetate).
6.3. Chỉ định:
Ghi hình phổi thờng đợc chỉ định cho các bệnh nhân nghi có nghẽn mạch phổi,
tăng huyết áp phổi, u phổi và các trờng hợp khó thở, đau ngực không rõ nguyên
nhân... Cụ thể là:
6.3.1. Đối với xạ hình tới máu phổi, thờng đợc chỉ định cho các trờng hợp
sau:
a. Chẩn đoán nghẽn mạch phổi (embolism)
b. Chẩn đoán lu huyết phổi từng vùng trớc khi dự định phẫu thuật cắt bỏ một phần
phổi.
6.3.2. Đối với xạ hình thông khí phổi:
a. Chẩn đoán huyết khối phổi (embolism).
b. Đánh giá thông khí phổi từng vùng (regional ventilation)
6.4. Máy ghi hình phổi: Có thể ghi hình phổi tĩnh bằng máy Scanner hoặc ghi hình
động với Gamma Camera trờng nhìn rộng, SPECT, PET, SPECT - CT, PET - CT.