Vài nét về lịch sử khoa học Bản đồ
SUNDAY, 8. APRIL 2007, 12:07:19
LỊCH SỬ KH BẢN ĐỒ.
Trên thế giới, ở nhiều nước đã hình thành môn lịch sử bản đồ học. Lịch sử Bản đồ học
nghiên cứu những yếu tố, các giai đoạn và quy luật phát triển cũng như sự hiểu biết và hoạt
động thực tiễn của loài người trong lĩnh vực này. Muốn hiểu đúng và giải thích được sự
phát triển của bản đồ học phải liên hệ chặt chẽ với những điều kiện xã hội cụ thể. Thực tế,
cứ mỗi khi xuất hiện những nhu cầu đòi hỏi mới của xã hội, sẽ tạo ra những bước phát
triển mới của ngành bản đồ, đồng thời cũng đặt ra những vấn đề mới về lý thuyết đối với
ngành. Tìm lời giải cho những vấn đề đó, cũng chính là giải quyết những nhiệm vụ thực
tiễn . Đó cũng chính là động lực làm cho môn khoa học này không ngững phát triển.
Bản đồ học thời kỳ cổ đại:
Trên thế giới, ở nhiều nước đã hình thành môn lịch sử bản đồ học. Lịch sử Bản đồ học
nghiên cứu những yếu tố, các giai đoạn và quy luật phát triển cũng như sự hiểu biết và hoạt
động thực tiễn của loài người trong lĩnh vực này. Muốn hiểu đúng và giải thích được sự
phát triển của bản đồ học phải liên hệ chặt chẽ với những điều kiện xã hội cụ thể. Thực tế,
cứ mỗi khi xuất hiện những nhu cầu đòi hỏi mới của xã hội, sẽ tạo ra những bước phát
triển mới của ngành bản đồ, đồng thời cũng đặt ra những vấn đề mới về lý thuyết đối với
ngành. Tìm lời giải cho những vấn đề đó, cũng chính là giải quyết những nhiệm vụ thực
tiễn . Đó cũng chính là động lực làm cho môn khoa học này không ngững phát triển.
Bản đồ học thời kỳ cổ đại:
Những hình vẽ biểu thị sơ đồ mặt đất(khắc trên vách đá, gỗ..) , phản ánh những khái niệm
của con người với thiên nhiên đã xuất hiện từ thời nguyên thuỷ, trước cả chữ viết. Những
hình đúc của thời kỳ đồ đồng(giữa thế kỷ 2 trước Công nguyên(TCN) được tìm thấy ở
miền bắc ITalia: đã biểu thị những khu vực canh tác, chăn nuôi, đường mòn, suối, kênh...
(Hình 1).Một loạt các hình vẽ bản đồ khác cũng được tìm thấy ở BaViLon, và các quốc gia
cổ đại phương Đông.
Khái niệm về biểu thị bản đồ trên mặt đất cong lên mặt phẳng thuộc công của các nhà bác
học Hy lạp cổ đại. Họ đã xác định được hình dạng thật của trái đất(hình cầu), tính được
kích thước của nó, và đã biết chia thành các đường kinh tuyến, vĩ tuyến và thiết lập lưới
chiếu đồ. Tác giả của công trình này là nhà bác học Eratoxphen(276-194)TCN). Trong giai

chất lượng trình bày.
Bản đồ học thời cận đại:
Do sự phát triển của nền sản xuất Tư bản chủ nghĩa, vào cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ
XVIII đã xuất hiện những học viện khoa học nghiên cứu khoa học bản đồ ở Pari(Pháp-
1666), Béc lin(Đức-1700),Pêtécbua(Nga-1724). Ngành bản dồ học của Nga cũng phát triển
rực rỡ vào thế kỷ XVI, do vua Pi tơ Đệ nhất chủ trương mở rộng quan hệ với các quốc gia
phát triển đương đại. (Hình 3-Bản đồ khu vực Mat xcơ va-(1619).
Đến thế kỷ XVII những thành tựu khoa học bản đồ mới thuộc về nhà trắc địa người Pháp
Xzareme Cassini: Ông đã đề ra phép tam giác đạc, xây dựng hệ thống điểm khống chế để
thiết lập bản đồ(theo kết quả tính toán thiên văn, địa lý và hình dạng, kích thước trái đất).
Phát minh này giúp tăng mức độ chính xác của bản đồ, cho phép thu nhỏ bản đồ về các tỉ
lệ mong muốn.
Đàu thế kỷ XIX, các cuộc chiến tranh giữa các nước tư bản bùng nổ, sự phát triển của Bản
đồ học cũng bắt đầu: những nhu cầu đòi hỏi về nâng cao chất lượng cũng như nội dung của
bản đồ được đề cập đến: đã xuất hiện phương pháp biểu thị dáng đất bằng đường bình độ.
Cũng trong Thế kỷ XIX, nhà toán học Gauss(người Đức) đã thiết lập phương pháp chiếu
đồ mới, tìm ra các điều kiện toán học trong các phép chiếu(giữ góc, giữ diện tích..).
Trong thế kỷ XX , cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các ngành khoa học khác: ảnh, sóng
điện tử, máy tính điện tử, quang học, tia la ze, nghiên cứu vũ trụ...ứng dụng những thành
tựu đó ngành bản đồ học đã phát triển hết sức mạnh mẽ, có những bước nhảy vọt, thay đổi
về chất.
Những năm đầu của thế kỷ XXI, Bản đồ học đã có chỗ đứng vững chắc, trong hầu hết các
lĩnh vực hoạt động của mọi quốc gia trên thế giới. Các công nghệ tiên tiến, sản phẩm
chung của trí tuệ nhân loại, đang được ứng dụng sâu rộng trong ngành bản đồ: Định vị vệ
tinh, bản đồ số, hệ thông tin địa lý toàn cầu....là những bằng chứng của sự thay đổi về chất
- một cuộc cách mạng của ngành bản đồ học. Song , cũng cần nhìn nhận, đánh giá một
cách khách quan: về cơ sở toán học của bản đồ chưa có gì mới, nhưng trong thiết lập bản
đồ, biểu thị, khai thác, ứng dụng chúng đã có những bước đại nhảy vọt.
Vài suy nghĩ của người viết:
Xem qua những nét khái quát về lịch sử khoa học bản đồ thê giới trên đây, hẳn mỗi bạn

quý giá ấy. Có thể chúng còn nằm im dấu mình đâu đó trong các thư viện cổ của các quốc
gia từng xâm chiếm, đô hộ nước ta?
Và hiện tại, tấm bản đồ việt Nam có thể coi là cổ nhất (xem dưới đây) cũng là tài liệu sao
từ phim vi ảnh tại một thư viện của Nhật: đó là tấm bản đồ thời Hồng Đức.(Hình 4) Bản đồ
thuộc Triều vua Lê Thánh Tông - soạn vào năm 1490).
Xem bản đồ, ta có thể nhận thấy một số đặc điểm sau:
- Nội dung đơn giản, không thể hiện theo tỉ lệ, không có các lưới toạ độ, không biểu thị
những khu dân cư, hệ thống đường sá.
- Hướng Tây lên trên(thay vì hướng Bắc như bản đồ cổ châu âu).
- Địa danh trên bản đồ ghi theo chủ ý riêng của tác giả, không theo quy luật nào.
- Nhấn mạn những kiến trúc đặc biệt: chùa, miếu, thành cổ, kiến trúc địa giới.
Xin cung cấp bản phô tô để bạn đọc tham khảo.
Bản dịch phần thuyết minh Bản đồ:
Nước An Nam Trung Đô và 13 thừa tuyên, có 53 phủ, 181 huyện, 49 châu.
Trung Đô: 1 phủ, 2 huyện.
Thừa tuyên Thanh Hoá: 6 phủ, 22 huyện, 4 châu.
Thừa tuyên Nghệ An: 9 phủ, 25 huyện, 2 châu.
Thừa tuyên Sơn Nam: 9 phủ, 36 huyện.
Thừa tuyên Sơn Tây: 6 phủ, 24 huyện.
Thừa tuyên Kinh-Bắc: 4 phủ, 20 huyện.
Thừa Tuyên Hải Dương: 4 phủ, 18 huyện.
Thừa tuyên Thái Nguyên: 3 phủ, 9 huyện, 6 châu.
Thừa tuyên Tuyên Quang: 1 phủ, 1 huyện, 5 châu.
Thừa tuyên Hưng Hoá: 3 phủ, 4 huyện, 17 châu.
Thừa Tuyên Lạng Sơn: 1 phủ, 7 châu.
Thừa Tuyên An Quảng: 1 phủ, 3 huyện, 4 châu.
Thừa Tuyên Thuận Hoá: 2 phủ, 8 huyện, 4 châu.
Thừa tuyên Quảng Nam: 3 phủ, 9 huyện.
Hồng Đức năm thứ 21(1490- Canh Tuất), tháng 4, ngày mùng 6.
Bản dịch các chữ Ghi chú trên bản đồ Hình 5)