I-ĐẶT VẤN ĐỀ
Hiện nay, cả loài người đang bắt đầu một thế kỉ mới, một thế kỉ thừa hưởng những bước
tiến vũ bão và mạnh mẽ về khoa học công nghệ của những năm cuối thế kỉ trước đó, một
thế kỉ hứa hẹn sự nhảy vọt về công nghệ cao đặc biệt là công nghệ thông tin, công nghệ sinh
học, công nghệ vật liệu. Nhưng bên cạnh đó vẫn còn nguy cơ treo lơ lửng trước mắt mỗi
con người, mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, đó là nguy cơ tiềm tàng về một cuộc chiến tranh hiện
đại. Trong cuộc chiến này, với những thành tựu và khuynh hướng công nghệ hiện nay, cuộc
chiến tranh đó chủ yếu là sự tranh chấp giữa các bên tham chiến trong việc kiểm soát bầu
trời, ai làm chủ bầu trời người đó nắm ưu thế lớn. Và tất nhiên vai trò của lực lượng tên lửa
phòng không có điều khiển vốn đã quan trọng trong các cuộc chiến tranh trước đó thì nay
lại càng quan trọng hơn trong các cuộc chiến tranh hiện đại. Đặc biệt trong bối cảnh quốc tế
hiện nay, với một đất nước như nước ta việc phát triển tiên lửa phòng không chính là một
trong những chìa khoá phòng thủ đất nước, nó có tác dụng răn đe kẻ địch hiếu chiến để
tránh nổ ra chiến tranh quy mô lớn đồng thời bảo vệ đất nước trong trường hợp chiến tranh
là giải pháp không thể tránh khỏi.
Để đi
sâu hơn vào vấn đề, để thấy rõ được vai trò của tên lửa phòng không có điều khiển trong
chiến các cuộc chiến tranh hiện đại nhất là với những nước như nước ta, chúng ta cần xem
xét các khía cạnh sau:
Khả năng chiến tranh hiện đại:
Lịch
sử loài người đã chứng kiến vô vàn các cuộc chiến tranh với những quy mô và tính chất rất
khác nhau. Có thể thấy có những cuộc chiến chỉ là giữa hai bộ lạc nhỏ với nhau chỉ vì tranh
chấp nguồn lương thực, có những cuộc chiến là cuộc chiến xâm lược của một nước lớn
nhằm tăng phạm vi thống trị, có những cuộc chiến chỉ nhằm phục vụ ý đồ điên rồ của một
người đứng cầm đầu và có cả những cuộc chiến tranh giành giữa các thế lực trên phạm vi
toàn cầu như hai cuộc chiến tranh thế giới nổ ra vào thế kỉ trước. Và đã có những tổng kết
cho thấy rằng trong suốt lịch sử tồn tại của mình, loài người đã gây ra vô vàn các cuộc
chiến tranh để đến nỗi mà xét trong hai nghìn năm từ công nguyên đến hết thế kỉ hai mươi
loài người tính ra chỉ có vẻn vẹn tổng cộng trên dưới một năm không có chiến tranh. Cụ thể
hơn nữa đó là với nước ta, một đất nước có truyền thống lâu đời với hơn bốn ngàn năm

nóng
• Vũ khí
nhiệt hạch
Cả ba giai đoạn này đều gắn liền với sự phát triển của khoa học kỹ thuật. Giai đoạn vũ khí
lạnh kéo dài nhất với các loại vũ khí như giáo mác, cung tên,… Song giai đoạn này đã chấm
dứt khi người ta phát minh ra thuốc súng cùng với thành tựu của cách mạng công nghiệp,
chiến tranh chuyển sang giai đoạn vũ khí nóng với súng, pháo,… Khoa học tiến bộ rất
nhanh cùng với những thành tựu về vật lý vi mô như vật lý hạt nhân kết hợp với một số
thành tựu khác đã làm xuất hiện các loại vũ khí hạt nhân, một loại vũ khí huỷ diệt khủng
khiếp nhất mà loài người đang sở hữu…
Từ
cuối những năm 70 cả loài người lại cuốn vào cuộc cách mạng công nghệ cao và liền đó là
những cuộc chạy đua trong việc trang bị vũ khí công nghệ cao. Với các vũ khí áp dụng công
nghệ cao, chúng trở nên ngày càng nguy hiểm với độ chính xác, sức công phá, tầm xa ngày
càng cao. Đặc biệt có thể nói có sự phát triển vượt bậc trong lĩnh vực không quân. Từ khi
có không quân đầu thế kỉ 20 với những khinh khí cầu ném bom cho tới những máy bay
chiến đấu thê hệ đầu tiên, và hiện nay là những thế hệ máy bay chiến đấu, tên lửa chiến
lược, cùng nhiều phương tiện chiến tranh khác đã làm cho các cuộc chiến tranh thời nay
thay đổi hẳn về chất. Nếu như những năm trước kia việc sử dụng lục quân như một lực
lượng nòng cốt chiến lược với các vũ khí hạng nặng như xe tăng, pháo… thì ngày nay trong
các cuộc chiến tranh hiện đại diễn ra khốc liệt và căng thẳng hơn, nó không chỉ diễn ra trên
mặt đất mà còn diễn ra trên mặt đất, dưới mặt nước, trên bầu trời và thậm chí trong tương
lai gần có thể là cả ngoài vũ trụ… Ranh giới giữa hậu phương và tiền tuyến mờ dần bởi
chiến tranh nổ ra ở bất kì nơi nào, đâu đâu cũng là chiến tuyến. Các cuộc chiến hiện đại nổ
ra đặc biệt khốc liệt trên không mà trong đó các bên tham chiến lấy không quân làm nòng
cốt. Không quân khởi đầu cho cuộc chiến và bao trùm tới khi kết thúc cuộc chiến. Theo thời
gian không quân ngày càng thể hiện uy lực của nó với những thành tựu khoa học công nghệ
tiên tiến nhất. Với không quân các thế lực hiếu chiến trên thế giới sử dụng nó như là con át
chủ bài của chiến trường chiến tranh hiện đại. Với tiềm năng dồi dào vê kinh tế, kĩ thuật, họ
có thể chi phí rất nhiều cho chiến tranh với các phương tiện chiến tranh hiện đại, giảm tối

hết ta cần phải định nghĩa phòng không là gì? Phòng không là toàn bộ các biện pháp, hành
động nhằm quản lý, bảo vệ an toàn vùng trời của Tổ quốc, phát hiện những dấu hiệu tiến
công đường không của địch để kịp thời đánh trả và phòng tránh. Bảo vệ các mục tiêu quan
trọng, bảo đảm hoạt đông tác chiến của các lực lượng vũ trang và bảo toàn cho nhân dân.
(tập bài giảng giáo dục quốc phòng – Trường Đại học Bách khoa Hà nội – tập 4 – trang 1)
Như
vậy, nói một cách đơn giản phòng không chính là bảo vệ cho vùng trời Tổ quốc, chống lại
mọi xâm phạm đồng thời là đảm bảo cho Tổ quốc khỏi bị bất ngờ bởi các cuộc tập kích
bằng đường không của địch. Để làm được điều đó chúng ta bên cạnh con người chúng ta
còn cần có những phương tiện chông tấn công đường không để hình thành nên lực lượng
phòng không cho Tổ quốc mà trong đó tên lửa phòng không có điều khiển như là mũi nhọn
sắc bén, hiệu quả trong số các phương tiện phòng không. Tên lửa phòng không có điều
khiển có những ưu thế vượt trội so với các phương tiện phòng không khác như pháo, súng
phòng không, máy bay không quân bởi tầm cao, tầm xa, độ chính xác của nó hơn hẳn. Tên
lửa phòng không có điều khiển có thể vươn tới những tầng rất cao trên bầu trời nơi mà các
loại súng, pháo phòng không khác gần như “bó tay”. Và đặc biệt là các phương tiện tấn
công đường không chiến lược của đối phương lại rất hay có mặt ở những tầm cao này. Tên
lửa phòng không có điều khiển nếu như được cung cấp những tham số điều khiển chính
xác(không bị gây nhiễu) thì xác suất tiêu diệt mục tiêu trên không lên tới hơn 90%. Đây là
lực lượng đánh rất có hiệu quả. Thực tế đã chứng tỏ như vậy mà cụ thể là trong cuộc kháng
chiến chống Mỹ, khi mà Mỹ ném bom đánh phá miền Bắc, đã có những thời kì tên lửa của
chúng ta trung bình cỡ 1 đến 2 tên lửa hạ gục một máy bay Mỹ. Đó là chuyện của 30 năm
về trước. Càng về sau này khi mà xu thế của chiến tranh hiện đại nghiêng về không chiến
thì vai trò của tên lửa phòng không có điều khiển trong chiến tranh hiện đại ngày một quan
trọng. Sự tăng cường về vai trò của tên lửa phòng không có điều khiển được thấy rõ khi ta
phân tích hai cuộc chiến lớn gần đây: chiến tranh vùng Vịnh và chiến tranh Nam Tư. Trong
các cuộc chiến này khi mà lực lượng tên lửa phòng không có điều khiển không thể hiện
được uy lực mạnh mẽ của mình thì các lực lượng khác mất đi sự hiệp đồng hỗ trợ trên chiến
trường đông thời đó phía đối phương sẽ càng tỏ rõ sự lấn lướt, coi thường và chúng sẽ tăng
cường đánh phá, huỷ diệt để gây sức ép.Có thể nói tên lửa phòng không có điều khiển chính

Hệ thống điều khiển cũng được phân thành hai loại chính đó là hệ thông điều khiển từ xa
và hệ thống tự dẫn.
• Điều
khiển từ xa: người ta dùng bức xạ vô tuyến để nhận thông tin về mục tiêu. Việc xác định toạ
độ mục tiêu thuộc thành phần của đài radar
o Điều khiển bằng lệnh: tên lửa và đài điều khiển có liên lạc với nhau và tên lửa hoạt
động theo những lệnh được truyền từ đaì điều khiển lên.
o Định hướng từ xa: tên lửa chuyển động theo hướng phân giác của cánh sóng vô tuyến
hẹp phát từ đài ra đa
• Tự
dẫn
o Tự dẫn chủ động: Hệ thống có nguồn năng lượng chiếu xạ mục tiêu và máy thu năng
lượng phản xạ từ mục tiêu
o Tự dẫn bán chủ động: ở đây tên lửa có bộ phận thu các phản xạ từ mục tiêu do nguồn
từ bên ngoài phát vào tên lửa. Hệ thống này có ưu thế là giảm đáng kể trọng lượng tên lửa
vì không phải gắn máy phát vào tên lưả.
o Tự dẫn thụ động: hệ sử dụng năng lượng do mục tiêu phát xạ ra, máy thu được gắn
trên tên lửa để thu nguồn năng lượng này.
Tiếp theo đây ta xem xét đến cơ sở nghiên cứu khí động của tên lửa. Tên lửa bay trong
không gian mà cụ thể là trong môi trường hỗn hợp không khí với những đặc trưng và tính
chất tương đối phức tạp có thể gây ảnh hưởng tới tên lửa. Để có thể khảo sát và tính toán
được các chuyển động của tên lửa thì ta cần có một hệ toạ độ để xem xét.
o Hệ toạ độ đất: là hệ toạ độ đo tại mặt đất.
o Hệ toạ độ liên kết: hệ toạ độ gắn với tên lửa
o Hệ toạ độ cực: dựa trên các yếu tố góc tà, góc phương vị và cự ly mục tiêu.
Việc tính toán cho tên lửa bay đúng và tiêu diệt mục tiêu cần phải tính toán tới các lực tác
dụng lên tên lửa khi nó đang bay:
• Lực khí động học toàn phần: là tổng các lực khí động thành phần trên các cánh
• Lực cản mũi :
SqCQ

Chính thế tên lửa này dễ bị ra đa phát hiện. Loại không có cánh tốc độ và độ cao thấp hơn,
gọn nhẹ, chống rađa tuy nhiên dễ bị ảnh hưởng bởi các điều kiện về địa vật và thời tiết, và
khi bay ở tầm thấp rất có thể nó bị làm mồi cho các loại súng, pháo phòng không. Trong
điều kiện của ta hiện nay, với tiềm lực kinh tế và kĩ thuật còn kém nói chung chúng không
có đủ điều kiện để chế tạo ra những loại tên lửa mới nhưng chúng ta hoàn toàn có khả năng
cải tạo và sử dụng hiệu quả, hợp lý những loại sẵn cho cho mục đích của mình.
Với
các hệ thống điều khiển thì có nhiều loại khác nhau, chính thế mà việc lựa chọn và sử dụng
phù hợp những hệ thống này ở ta là một vấn đề lớn.
Với
các hệ thống tự dẫn thì đầu tự dẫn nằm trong tên lửa, đây chính là một cơ sở cho ta xây
dựng các hệ thống tên lửa tinh khôn có khả năng tự tìm mục tiêu. Tuy nhiên, các hệ thống
tự dẫn cũng có những nhược điểm căn bản. Thứ nhất là khi có thêm hệ thống tự dẫn gắn
trên tên lửa thì làm tăng khối lượng tên lửa, từ đó làm tăng sự khó khăn trong điều khiển,
thêm đó chính là sự tăng thêm sự phức tạp của tên lửa mặc dù có làm đơn giản đi hệ thống
điều khiển. Thứ hai là khi sử dụng hệ thống tự dẫn thì mỗi khi tên lửa phóng đi chúng ta
mất hoàn toàn khả năng kiểm soát đối với tên lửa, đối phương có thể tận dụng điểm này để
vô hiệu hoá hoặc đánh lừa tên lửa của ta bằng cách phát ra những tín hiệu đánh lừa bộ tự
dẫn trong tên lửa với mục đích kích nổ sớm hay làm sai lệch hướng đi của tên lửa. Như đã
nói, với chúng ta hiện thời chỉ có khả năng cải tiến và sử dụng hiệu quả, hợp lý. Với những
tổ hợp tên lửa phòng không có điều khiển bằng phương pháp tự dẫn ta có thể sử dụng trong
các tình huống chiến thuật sao cho đảm bảo hệ thống tự dẫn không bị đánh lừa và bị vô hiệu
hoá. Với chiến thuật hợp lý ta có thể chọn được thời điểm để phóng tên lửa với hiệu suất tối
đa. Một khả năng nữa hoàn toàn có thể thực hiện được đó là ta có thê cải tiến hệ thống tự
dẫn để chuyên hoá giữa các kiểu tự dẫn chủ động, thụ động, bán chủ động để tạo nên sự
linh hoạt trong việc sử dụng cùng một loại tổ hợp tên lửa. Cụ thể hơn như đối với hệ tự dẫn
chủ động, ta có thể vô hiệu hoá máy phát của tên lửa để biến nó thành hệ bán chủ động
thông qua cải tạo nhỏ về khả năng của bộ thu. Với sự linh hoạt này, ta sẽ gây khó khăn cho
kẻ địch trong việc tác chiến điện từ nhằm vô hiệu hoá phương tiện phòng không của chúng
ta. Ta cũng có thể cải tạo tổ hợp này theo hướng mạnh mẽ hơn theo cách sử dụng chính bộ