HIỂU LẠI VỀ KẾT CẤU NGHỆ THUẬT
BÀI THƠ MỜI TRẦU CỦA NỮ SỸ HỒ XUÂN HƯƠNG
LÊ VĂN TẤN
NCS. Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
____________________________________

1. Hồ Xuân Hương là một nhà thơ của phụ nữ, vì phụ nữ. Bà là một
hiện tượng thi ca độc đáo, hết sức đa dạng, phong phú và không kém phần
phức tạp. Về bà, về cuộc đời và con người bà cũng như thơ ca của bà đã tốn
nhiều giấy mực của nhiều nhà nghiên cứu, lý luận, phê bình và giảng dạy
văn học. Đến nay, có thể nói rằng, về hiện tượng, về nữ sỹ Hồ Xuân Hương
đã tạm thời có những đánh giá trên nhiều phương diện khá thống nhất, được
đông đảo bạn đọc chấp nhận. Song thơ ca vốn muôn đời là một ẩn số, vừa
mời gọi lại vừa thách thức đối với người thưởng thức, một khi muốn đi sâu
khám phá gần nhất, đúng nhất, trúng nhất thế giới nghệ thuật tác phẩm cũng
như tư tưởng nghệ thuật của thi phẩm. Vì lẽ đó, bản thân chúng tôi khi có
dịp học tập, giảng dạy và nghiên cứu về nữ thi sỹ và thi ca của bà đã luôn
trăn trở để cố gắng hiểu trúng được những gì mà nữ sỹ đã ký thác trong thi
phẩm. Lần này chúng tôi muốn chia sẻ điều ấy với đông đảo bạn đọc về bài
thơ Mời trầu, cụ thể là hiểu lại về kết cấu nghệ thuật của bài thơ này.
2. Tại sao chúng tôi lại đặt ra vấn đề hiểu lại về kết cấu nghệ thuật của
bài thơ Mời trầu? Trước hết, cần hiểu rằng: tác phẩm văn học là một hệ
thống chỉnh thể. Bản thân nó có khả năng sinh tồn như một sinh mệnh nghệ
thuật độc lập với nhà văn. Tức là tác phẩm văn học vốn là con đẻ của nhà
văn, là nơi nhà văn gửi gắm, ký thác những tư tưởng về thế giới và nhân
sinh, song khi nó ra đời nó lại có một vận mệnh, một cuộc sống riêng, không
còn phụ thuộc vào chủ quan của nhà văn nữa. Từ đây, tác phẩm văn học mở
ra nhiều kênh, nhiều hướng tiếp cận và giải mã khác nhau từ phía người
thưởng thức. Cố nhiên là dù có thưởng thức và giải mã như thế nào đi chăng
nữa thì sự giải mã ấy không thể đi quá xa hay xuyên tạc tư tưởng tác phẩm -
điều mà nhà văn đã ký thác ở đó. Tức là tác phẩm văn học có sự thống nhất

chúng tôi muốn bàn lại ở bài viết này.
Kết cấu tác phẩm văn học thực chất là sự tổ chức, sắp xếp và thống nhất,
cũng là quá trình xâm nhập, chi phối lẫn nhau của hai cấp độ là ngôn từ và
hình tượng. Tức là ngôn từ và hình tượng tham gia tạo kết cấu nghệ thuật
của tác phẩm văn học. Bài thơ Mời trầu từng được phân tích về mặt kết cấu
là:
Hai câu đầu:
Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi,
Này của Xuân Hương mới quệt rồi.
Đây là động tác Hồ Xuân Hương mời khách dùng trầu.
Hai câu kết:
Có phải duyên nhau thì thắm lại,
Đừng xanh như lá bạc như vôi.
Đây là Hồ Xuân Hương thể hiện, gửi gắm, ký thác khát vọng tình yêu và
hạnh phúc.
Có thể nói rằng, cách phân chia kết cấu hình thức nghệ thuật của Mời
trầu như vậy mới xem qua có vẻ ổn thoả. Cách hiểu kết cấu bài thơ như vậy
một thời gian khá dài chi phối cách giảng tác phẩm này trong nhà trường
2
phổ thông. Bản thân chúng tôi cũng đã từng giảng bài thơ này theo kết cấu
như thế.
Nhưng hình như có điều gì cần bàn lại ở chỗ này?
Phải đặt chỉnh thể thi phẩm vào hoàn cảnh ra đời của nó, tức là đặt vào
hoàn cảnh, vào không - thời gian mà nữ sỹ tiếp bạn thơ. Mời trầu như một
cuộc giao tiếp, chuyện trò (hẳn sẽ là có thơ đáp, hoặc ít nhất là ánh mắt, nụ
cười… của người khách được nữ sỹ ưu ái đặc biệt kia!). Đã là một cuộc giao
tiếp giữa chủ và khách thì chúng tôi trộm nghĩ rằng: nếu hai câu đầu đã là
mời trầu thì hai câu sau là gì? Đang mời khách dùng trầu mà lại nói với
khách về tình yêu, về khát vọng hạnh phúc thì có hồ đồ, có cứng quá không,
có vô duyên quá không vì ai thắm, ai xanh, ai bạc ở đây? Hẳn một người như

Đừng xanh như lá bạc như vôi.
Đây mới là việc thi sỹ mời trầu (mời khách ăn trầu).
Tại sao chúng tôi lại có suy nghĩ về kết cấu thi phẩm này như vậy?
Sau đây là lí giải của chúng tôi:
Hồ Xuân Hương là thi sĩ của sự tươi mới và tràn ngập khát khao. Bà
không chấp nhận cài gì cũ kĩ. Vì lẽ đó, để thể hiện mình là một người luôn
tôn trọng, kính trọng cũng là để thể hiện tấm chân tình của mình, khi khách
đến chơi nhà Hồ Xuân Hương không dùng một thứ trầu cũ (đã được làm sẵn)
để mời khách. (Hiểu thế này thì rõ ràng ở câu thứ hai ta nên dùng chữ mới
mà không phải là chữ đã: Này của Xuân Hương mới quệt rồi). Mới quệt cho
ta sự suy luận như vậy. Mới là vừa, vừa mới, một khoảng cách thời gian rất
ngắn, là vừa làm, vừa têm trầu xong. Hẳn là quả cau cũng vừa được bổ ra,
còn ở đó cái vị hăng nồng quyến rũ. Như vậy có nghĩa là, với Hồ Xuân
Hương, khi khách tới chơi nhà bà mới têm trầu, bổ cau (quả cau nếu bổ ra
mà để lâu chưa dùng sẽ chuyển màu thâm, rất xấu và ăn không ngon), không
phải là một sự chuẩn bị trước. Cả chủ và khách đều tươi mới, nguyên vẹn.
Hồ Xuân Hương là vậy chăng?
Sau khi têm trầu xong thì Hồ Xuân Hương mới mang nó để mời
khách (nếu mới chỉ là hai câu đầu mà khách đã dùng trầu - thực chất chưa có
trầu để dùng thì khách thực là đám phàm phu tục tử vậy!). Hơn thế, biết đâu,
không gian của hai câu đầu khá xa về khoảng cách chủ - khách vì có thể lúc
têm trầu Hồ Xuân Hương đang ở phía trong, khách tạm chờ ở ngoài?! Thế
nên chúng tôi hiểu hai câu kết của bài thơ mới đích thị là cái cách mà thi sỹ
của chúng ta mời khách dùng miếng trầu mới quệt. Hiểu thế này mới thấy
được cái lô gíc vận động của hình tượng người mời trầu. Lô gíc như thế là
hợp lý, không thừa, không thiếu, vừa đủ, chặt chẽ. Têm trầu xong thì mời
trầu. Lẽ hiển nhiên là vậy!
Nhưng chỗ này cũng cần phải hiểu linh hoạt là: có thể Hồ Xuân
Hương tay bưng cơi trầu ra mời khách và hai câu sau là lời chủ khi mời
khách (lời mời rất đặc biệt, rất Hồ Xuân Hương - chỗ này nhiều người đã chỉ