TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

NGUYỄN THỊ KIM HƢỚNG

KẾT CẤU NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU
THUYẾT NHÂN VẬT CỦA THỜI ĐẠI
CHÚNG TA CỦA M.I.LERMONTOV
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học nƣớc ngoài

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
TS. LÊ THỊ THU HIỀN

HÀ NỘI, 2015


LỜI CẢM ƠN
Em xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ Lê Thị Thu Hiền - người đã tận tình giúp
đỡ, hướng dẫn em trong quá trình làm khóa luận này.
Em cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ Văn học Nước
ngoài, khoa Ngữ văn trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi
cho em trong quá trình học tập, nghiên cứu.
Hà Nội, ngày 15 tháng 05 năm 2015
Sinh viên

Nguyễn Thị Kim Hƣớng


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan những nội dung mà tôi đã trình bày trong khóa luận tốt

2.1.3. Tổ chức không gian..................................................................................................44
2.1.3.1. Không gian đan xen lồng ghép ............................................................................44
2.1.3.2. Không gian vận động ............................................................................................46
2.2. Thời gian nghệ thuật ...................................................................................................47
2.2.1. Thời gian hiện thực ..................................................................................................48
2.2.2. Thời gian tâm lí ........................................................................................................50
2.2.3. Tổ chức thời gian .....................................................................................................52
2.2.3.1. Thời gian vận động tuyến tính .............................................................................52
2.2.3.2. Thời gian vận động phi tuyến tính .......................................................................54
KẾT LUẬN .......................................................................................................................57
TÀI LIỆU THAM KHẢO


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Thế kỉ XIX được giới nghiên cứu phê bình đánh giá là “Thế kỉ vàng” của văn
học Nga. Với sự xuất hiện của thiên tài A.X. Puskin (1799 - 1837) thơ ca Nga lần
đầu tiên có dịp được đơm hoa kết trái nở rộ. Ông được coi là “một hiện tượng đặc
biệt và có thể là một hiện tượng duy nhất của tinh thần nga. Đó là người Nga trong
sự phát triển của mình, trong thực trạng mà anh ta chỉ có thể xuất hiện trong hai
trăm năm nữa” (N.V. Gôgôn).
Sau khi “mặt trời thi ca nga” lặn, M.I.Lermontov xuất hiện như người kế tục
xuất sắc sự nghiệp còn dang dở của người ca sĩ yêu tự do. Năm 1840, V.G.Bêlinxki
không giấu nổi niềm vui mừng nói: “Một tài hoa mới, mãnh liệt đã diễn ra trên đất
nước nga: Lecmôntôp” [2, 143]. Nhận xét về thơ ca của ông, nhà phê bình viết: “Quả
thực Lecmôntôp là nhà thơ của một thời đại hoàn toàn khác và thơ ca của anh là một
khâu hoàn toàn mới trong dây chuyền phát triển lịch sử của xã hội chúng ta” [2, 115].
Nhận xét về văn xuôi Lermontov, N.V.Gôgôn đánh giá: “Ở nước ta chưa có
ai lại viết văn xuôi chính xác, đẹp đẽ và ngát thơm như thế” [2, 142]. Nửa thế kỉ sau
Sêkhôp lại nói: “Tôi chưa thấy thứ ngôn ngữ nào hay hơn ngôn ngữ của

quan tâm chú ý của đông đảo giới nghiên cứu, phê bình trong nước, đặc biệt là
những cây bút cùng thời với nhà thơ như: V.Bêlinxki, A.Ghecxen, N.Secnưsepxki.
Trong đó đáng chú ý hơn cả là những bài viết của V. Bêlinxki đăng trên tạp chí Kí
sự Tổ quốc số 6 và số 7 năm 1840.
V.Bêlinxki đã nhận thấy ý đồ kế thừa và phát triển về “hình tượng con người
thừa” M.I.Lermontov so với A.X. Puskin trong tiểu thuyết này và khẳng định
“Pêtsôrin của Lermontov là Ônhêghin của thời đại chúng ta”. Nhà phê bình cũng đã
có những nhận xét xác đáng về nhân vật trung tâm. “Thật vậy, trong Pêtsôrin có hai
con người - con người thứ nhất hành động, con người thứ hai quan sát những hành
động của người kia và suy luận, hay nói cho đúng hơn, lên án những hành động ấy,
vì quả nhiên những hành động ấy rất đáng lên án. Những nguyên nhân của tình
trạng phân đôi này, của cuộc tranh luận bản thân, vốn rất sâu xa và chính nó cũng
bao hàm cả mối mâu thuẫn giữa cái bản chất sâu sắc và những hành động thảm hại
của cùng một con người” [2, 137].

2


Bên cạnh đó V.Bêlinxki còn đánh giá rất cao về kết cấu nghệ thuật của cuốn
tiểu thuyết và khởi nguồn việc phân tích vai trò chủ đạo của Pêtsôrin trong mối
quan hệ với các nhân vật khác. Nhìn chung, những bài viết của ông mới chỉ đề cập
đến nhiều nội dung chứ chưa nói nhiều đến hình thức nghệ thuật của tiểu thuyết.
Song đây cũng là những gợi ý quan trọng cho chúng tôi khi thực hiện đề tài này.
Các công trình nghiên cứu về Lermontov chủ yếu tập trung trong các cuốn
giáo trình văn học Nga được xuất bản trước đây.
Hoàng Xuân Nhị là một trong những người đầu tiên đưa tên tuổi của
Lermontov trở nên rộng rãi ở Việt Nam. Trong cuốn giáo trình Lịch sử văn học Nga
thế kỷ XIX, (1958), NXB Sự thật, Hà Nội, giáo sư đã nhấn mạnh vai trò của tư
tưởng chủ đề, ngôn ngữ, mối quan hệ giữa tác giả và nhân vật. Đây cũng là một
trong những gợi ý quan trọng giúp chúng tôi thực hiện đề tài “Kết cấu nghệ thuật”

định thêm tài năng và sự đóng góp quan trọng của M.I.Lermontov đối với văn học
hiện thực Nga nửa đầu thế kỉ XIX.
Đối tượng nghiên cứu của khóa luận chính kết cấu nghệ thuật của tiểu thuyết
Nhân vật của thời đại chúng ta của M.I. Lecmontov
Phạm vi nghiên cứu của khóa luận: Nghiên cứu tác phẩm Nhân vật của thời
đại chúng ta
Giới thuyết khái niệm: Bất cứ một thể loại nào, một tác phẩm nào cũng có
một kết cấu riêng. Kết cấu ra đời cùng một lúc với ý đồ nghệ thuật của tác phẩm, cụ
thể hóa cùng với sự phát triển của hình tượng. Kết cấu là một tiêu chí quan trọng để
đánh giá về “chất” của một tác phẩm văn học. Có rất nhiều cách định nghĩa khác
nhau về kết cấu trong các bộ giáo trình Lí luận văn học và Từ điển thuật ngữ văn
học. Sách Lí luận văn học do GS. Hà Minh Đức (chủ biên) viết: “Kết cấu là sự tạo
thành và liên kết các bộ phận trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các
yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách
quan theo chiều hướng tư tưởng nhất định” [3, 142-143 ].
Tác giả Lại Nguyên Ân trong cuốn 150 thuật ngữ văn học đưa ra: kết cấu là “sự
sắp xếp, phân bố các thành phần hình thức nghệ thuật: tức là sự cấu tạo tác phẩm tùy
theo nội dung và đề tài. Kết cấu gắn kết các yếu tố của hình thức và phối thuộc chúng
với tư tưởng. Các quy luật của kết cấu - là kết quả của nhận thức thẩm mỹ, phản ánh
những liên hệ bề sâu của thực tại. Kết cấu có tính nội dung độc lập; các phương thức và
thủ pháp kết cấu sẽ cải biến và đào sâu hàm nghĩa của cái được mô tả” [1, 167].

4


Trong Lý luận văn học do Phương Lựu chủ biên, các tác giả đã phân tích khái
niệm kết cấu trên ba điểm lớn: Thứ nhất: Kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh
động của tác phẩm. Kết cấu tác phẩm phục tùng đặc trưng nghệ thuật và nhiệm vụ cụ
thể mà nhà văn tự đặt ra cho mình. Kết cấu không bao giờ tách rời nội dung cuộc
sống và tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm. Thứ hai: Kết cấu là phương diện của khái

thuật trong tiểu thuyết Nhân vật của thời đại chúng ta” của M.I.Lermontov. Các
phương diện của kết cấu rất phong phú và đa dạng nhưng do điều kiện, trong đề tài
này chúng tôi chỉ đi vào nghiên cứu một số phương diện: kết cấu nhân vật, kết cấu
không gian và thời gian.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để tiến hành nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp
chính như: Phương pháp khảo sát văn bản, phương pháp phân tích, phương pháp so
sánh, phương pháp thống kê và một số phương pháp bổ trợ khác.
5. Bố cục khóa luận
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung khóa luận được triển khai trong 02
chương:
Chương 1: Tổ chức nhân vật trong tiểu thuyết Nhân vật của thời đại
chúng ta
Chương 2: Tổ chức không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu
thuyết Nhân vật của thời đại chúng ta
Phần cuối khóa luận là Thư mục Tài liệu tham khảo

6


CHƢƠNG 1: TỔ CHỨC NHÂN VẬT
TRONG TIỂU THUYẾT NHÂN VẬT CỦA THỜI ĐẠI CHÚNG TA
1.1. Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học
Về khái niệm “nhân vật” cũng có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau. Trong
cuốn Lý luận văn học do Phương Lựu (chủ biên) định nghĩa: “Nói đến nhân vật văn
học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm, bằng phương tiện
văn học. Đó là những nhân vật có tên như: Tấm, Cám, Thạch Sanh… Đó là những
nhân vật không tên như thằng bán tơ, một mụ nào trong truyện Kiều… Đó là những
con vật trong truyện cổ tích đồng thoại, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần
linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung và ý nghĩa con người… Khái niệm

nghĩa nào thật đầy đủ và chính xác về kiểu loại nhân vật này. Tuy nhiên tác giả của
các sách giáo trình Lịch sử văn học Nga, Lý luận văn học và các bài viết đăng trên
các tạp chí văn học của các nhà nghiên cứu phê bình trong và ngoài nước đã khái
quát được những nét cơ bản và đặc trưng điển hình về tâm lý, tính cách của hình
tượng nhân vật này. Họ đều thống nhất khi cho rằng “con người thừa” là khái niệm
để chỉ những con người có ý thức về bản thân và có lòng tự trọng rất cao nhưng đôi
khi vì quá tự tin kiêu hãnh về bản thân nên trở thành những con người vị kỉ. Họ có
tư tưởng lối sống tự do, bất tuân thủ sự ràng buộc của những nguyên tắc xã hội và
đạo lý của một cộng đồng giai cấp mà mình là một thành viên. Vì vậy hệ quả tất yếu
là họ phải chịu một bi kịch tinh thần đó là bi kịch của một kẻ “tự trách mình” ra
khỏi cộng đồng, bị cộng đồng ruồng bỏ dẫn đến những hành động phá phách vô bổ
và ngày càng lún sâu vào bi kịch ấy.
Với việc xây dựng hình tượng nhân vật Epghênhi Ônhêgin trong tiểu thuyết
cùng tên của mình thì Puskin là nhà văn Nga đầu tiên phác dựng lên bức chân dung
về “con người thừa” hay nói cách khác Epghênhi Ônhêgin- hình tượng con người
thừa lần đầu tiên xuất hiện trong văn học Nga nửa đầu thế kỉ XIX. Nối tiếp Puskin
các nhà văn như: Ghecxen, Rudin, Turgenev, Lermontov, Gônsarôp… thậm chí cả
những cây đại thụ như Sêkhôp và Gorki… đã kế thừa và phát triển đưa hình tượng
“con người thừa” trở thành hình tượng điển hình của văn học Nga nói riêng và văn
học thế giới nói chung.
Cũng giống như Puskin, sau một quá trình sáng tác thơ, Lermontov đến với
văn xuôi. Theo Bêlinxki thì Lermontov “ngay trong lĩnh vực văn xuôi cũng không hề
suy sút so với thơ của mình”. Lermontov chuyển sang địa hạt văn xuôi đúng vào lúc

8


văn xuôi Nga tiến lên chặng đường mới. Những năm 30 thế kỉ XIX thơ Nga không
giữ địa vị độc tôn nữa, truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết lịch sử xuất hiện nhiều.
May mắn đi sau Puskin, văn xuôi Lermontov ra đời tiếp theo “văn xuôi khởi đầu của

đội và trở thành một sĩ quan, trong anh luôn ẩn dấu một trái tim sôi nổi, khao khát
hành động, luôn cảm thấy: “trong tâm hồn mình những sức lực vô bờ”, giống như
người lính thủy bị ném lên bờ, đêm ngày thèm nhớ đại dương. Pêtsôrin muốn tìm
hiểu hết ý nghĩa của cuộc sống, muốn sử dụng tài năng và sức lực cống hiến tuổi trẻ
hữu ích cho đời.
Nhưng tựu chung lại thì Pêtsôrin vẫn là “con người thừa” điển hình trong xã
hội Nga nửa đầu thế kỉ XIX. Bởi lẽ tuy khao khát hành động nhưng lại không biết
hành động nhằm mục đích gì và hành động như thế nào. Anh đi chệch đường, hướng
nỗ lực của mình vào những việc tầm thường, vô ích, gây đau khổ cho bao người và
cho chính bản thân mình. Pêtsôrin lao vào những chuyện phiêu lưu mạo hiểm không
có phương hướng, lí tưởng rõ ràng, tháng ngày qua lý trí càng lạnh lùng, khắc nghiệt,
tâm hồn càng nguội lạnh, chai sạn, tài năng mai một, sức lực tàn tạ.
Pêtsôrin phê phán, đả kích kịch liệt sự háo danh đến mức ti tiện của giới quý
tộc “tâm hồn tôi đã bị giới quý tộc làm cho hư hỏng”, song chính chàng lại sẵn sàng
đánh đổi mạng sống của người khác để bảo vệ cái danh hão ấy. Chàng đã bắt
Grusnhitxki cải chính lại một sự thật hiển nhiên. Ônhêgin chấp nhận đấu súng với
Lenxki và không vượt qua được dư luận và giấu nỗi sợ đó trong đầu, Pêtsôrin ngang
nhiên công khai.
Trong tình yêu cũng giống như Ônhêgin, Pêtsôrin là chàng trai ưu tú trong
mắt các quý bà quý cô lịch thiệp. Chàng cũng từng yêu say đắm họ và được yêu lại.
Song Pêtsôrin lại sớm nhận ra thứ tình yêu “thời thượng” đó chỉ đủ để kích thích tự
ái, trí tưởng tượng còn lòng mình thì vẫn trống rỗng… Pêtsôrin luôn đóng vai trò
chủ động trong tình yêu, chàng có tâm hồn tinh tế và nhạy cảm để cảm nhận vẻ đẹp
của những người con gái mà chàng đã từng gặp. Trong cuộc đời Pêtsôrin có 3 người
con gái đi qua và để lại nhiều ấn tượng sâu đậm trong lòng chàng. Họ đều là những
người phụ nữ có phẩm chất tốt đẹp song không ai có thể là “bến trú” cho cuộc đời
Pêtsôrin bởi lẽ như chàng đã từng nói: “nhưng đối với tôi tiếng lấy vợ như có quyền
lực ma quái: cho dù tôi có yêu tha thiết một người đàn bà nào đi nữa, nhưng nếu cô
ta lại để lộ ra khiến tôi cảm thấy là tôi phải lấy cô ta thôi thì cũng xin vĩnh biệt ái


cóc Bela). Sự kiêu hãnh và ngạo mạn không có giới hạn đã khiến chàng đi lệch sang
một quỹ đạo khác đó là sự vô lương tâm.

11


Cũng chính vì kiêu hãnh, vì tính hiếu danh, Pêtsôrin đã biến Grusnhitxki
thành một kẻ ngốc nghếch trong tình yêu, lấy sự đau khổ của người khác làm “thức
ăn để duy trì sức mạnh tâm hồn mình”. Tình yêu đối với Pêtsôrin không phải là cái
gì khác mà chỉ là hành động “làm cho người khác yêu mình”, “trung thành với mình
và sợ mình”, là “dấu hiệu đầu tiên và thắng lợi vĩ đại nhất của quyền lực”. Hạnh
phúc là bạn đồng hành của lòng kiêu hãnh… Pêtsôrin quan niệm khi “tính kiêu
hãnh được thỏa mãn thì đó là niềm vui, hạnh phúc”.
Trước tình cảm chân thành, trong trắng nhưng không kém phần mãnh liệt
của Tachiana, Ônhêgin đã có những hành động cư xử vô cùng tế nhị, kín đáo, chân
thành và cao thượng khi khước từ tình yêu ấy vì vẫn chưa muốn “bán tự do” của
mình. Trong tình yêu với Mêri nói riêng và đối với tất cả những người con gái khác,
Pêtsôrin không làm được như vậy. Biết rõ là mình không có ý định quyến rũ, không
có ý định lấy vợ song vì thấy Mêri kiêu ngạo nên Pêtsôrin đã cố tình tạo ra vẻ chân
thành trong tình cảm của mình. Chiến thắng được lòng kiêu hãnh của Mêri bằng
lòng kiêu ngạo ở mức độ cao hơn, Pêtsôrin đã sung sướng kêu lên: “Ôi! Đó là thắng
lợi đầu tiên, thắng lợi căn bản”. Tuy có lúc Pêtsôrin đã xúc động và thú nhận tự hỏi
“tôi yêu nàng thật rồi sao?” nhưng ngay sau đó thói kiêu hãnh của “con người thừa”
lại lấn lướt đi “chuyện vớ vẩn”.
Thói kiêu căng, ngạo mạn đã làm cho Pêtsôrin trở thành con người ích kỉ, tàn
nhẫn. Chàng đã “không chịu trách nhiệm” về trò đùa tình cảm độc ác của mình đối
với Mêri. Pêtsôrin lạnh lùng dứt áo ra đi trước nỗi khổ đau và tuyệt vọng vô bờ bến
của một tiểu thư quý tộc kiêu sa.
Ngay cả với Vêra - người phụ nữ mà Pêtsôrin yêu hơn cả, đồng thời nàng
cũng là người đánh thức trong trái tim chàng một tình yêu không bờ bến “nỗi xúc

đáng cắt nghĩa cho mọi hành vi của nhân vật, có những điều kiện hoàn thành cụ thể
về địa vị xã hội, đời sống vật chất, tinh thần, không gian, thời gian… soi sáng nhân
vật, quy định sự phát triển của nhân vật và từng bước lôgic hóa tính cách của anh ta.
Cuộc sống sinh hoạt xa hoa, phù phiếm, ích kỷ, nhỏ nhen của giới quý tộc là hoàn
cảnh điển hình để tạo nên “con người thừa”. Đây là kiểu nhân vật đặc thù trong văn
học Nga trong những năm đầu thế kỉ. Tuy nhiên so với Epghênhi Ônhêgin, tính
cách của Pêtsôrin đã có sự phát triển, nhân vật không ngáp dài mà luôn có ý thức
hành động. Lermontov - người kế tục xuất sắc Puskin đã trung thành tuyệt đối với
chủ nghĩa hiện thực nghiêm ngặt. Nhà văn đã phản ánh lịch sử một cách sâu sắc và
13


chân thật nhất, Lecmontov đã can đảm nhìn thẳng vào hiện thực, không ru ngủ con
người bằng những chiếc “bánh ngọt” nữa mà thay vào đó là những “vị thuốc đắng”,
là sự thực cay nghiệt. Bởi lẽ thời đại mà Lecmontov sống đã cách xa thời đại mà
Puskin sống, xã hội Nga những năm 40 không còn vang vọng những âm hưởng của
cuộc khởi nghĩa tháng Chạp nữa; con người sống không bằng niềm tin mà bằng sự
hoài nghi, ích kỉ, lạnh lùng. Đây là thời kì thống trị của Sa Hoàng Nicôlai I và thời
kì của hàng ngàn cuộc khởi nghĩa đấu tranh của nông dân phản kháng lại chế độ
hiện hành bị nhấn chìm trong bể máu.
Hình tượng “con người thừa” không chỉ khép lại ở hai hình tượng điển hình
là Ônhêgin và Pêtsôrin mà còn được mở ra phát triển hơn nữa trong các tác phẩm
của các nhà văn khác như: Bentôp của Ghecxen, Rudin và một số nhân vật của
Turgenev, Ôblômôp của Gônsanôp, các nhân vật của Sêkhôp, Gorki…
1.2.2. Những ngƣời phụ nữ bi kịch: Bela, Mêri, Vêra
Mỗi nhân vật trong tác phẩm có một số phận, một cuộc đời riêng và được
xây dựng theo những cách khác nhau. Chúng tôi dựa vào những yếu tố đặc trưng
của nhân vật như số phận, chiều hướng con đường đời, môi trường, hoàn cảnh và
tính cách của nhân vật để phân chia xếp loại nhân vật. Theo tiêu chí ấy, có thể xếp
các nhân vật nữ chính trong tiểu thuyết Nhân vật của thời đại chúng ta vào kiểu loại

lúc này đã bị Bela lôi cuốn, anh tìm mọi cách khiến nàng được vui và hòng chiếm
được trái tim của nàng. Không ít lâu sau Bela đã mỉm cười âu yếm và gật đầu tỏ
lòng chấp thuận, họ sống với nhau khá hạnh phúc.
Bốn tháng trôi qua Bela sống rất hạnh phúc, được Pêtsôrin nâng niu và chiều
chuộng như một báu vật kì lạ, nhưng chẳng được bao lâu Pêtsôrin đã bỏ nàng vì mê
săn bắn đến khủng khiếp. Những ngày sau đó Pêtsôrin tỏ ra thờ ơ, lạnh nhạt với
Bela và chạy theo ham muốn, sở thích của mình. Nàng chỉ còn biết ngồi đó mà suy
nghĩ và than khóc đến gầy người, khi nhận ra Pêtsôrin không còn yêu mình nữa thì
cũng là lúc nàng buồn bã đau khổ đến tuyệt vọng, vì lúc này Bela đã yêu Pêtsôrin
hết thảy. Ngay cả khi đối mặt với cái chết, bất tỉnh trong cơn mê sảng nàng vẫn
không ngừng gọi tên Pêtsôrin. Còn gì đau đớn hơn khi bị chính người mình yêu bỏ
rơi, lẽ ra Bela xứng đáng được hưởng một cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn, thế nhưng
trớ trêu thay trái tim của nàng lại đặt nhầm chỗ cho một kẻ không bao giờ biết đến
tình yêu thực sự nên nàng đã phải đánh đổi cả mạng sống của mình trong thời gian
rất ngắn ngủi.

15


Giống như Bela, Mêri cũng rơi vào bi kịch tình yêu, đường đường là một tiểu
thư quý tộc đài các, kiêu sa: “Nàng có đôi mắt nhung, đúng, đúng là đôi mắt nhung.
Hai hàng mi trên và mi dưới dài đến nỗi ánh sáng mặt trời không thể chiếu vào tới
con ngươi. Tớ rất thích những đôi mắt không ánh ấy. Nó thật là dịu dàng. Người ta
có cảm tưởng nó đang mơn trớn mình” [8, 129]. Thế mà trong mối quan hệ với
Pêtsôrin Mêri lại trở thành một trò đùa tiêu khiển nhằm thỏa mãn tính kiêu căng và
ngạo mạn của Pêtsôrin. Khi nhận ra mình chỉ là con rối để người ta giật dây mua
vui thì Mêra không giấu nổi sự hổ thẹn, buồn bã dẫn đến suy nhược thần kinh: “Đôi
mắt to của nàng tràn ngập một nỗi buồn khôn tả, như đang tìm ở nơi tôi một cái gì
đó như hi vọng, đôi môi nhợt nhạt cố mỉm cười nhưng không cười được, đôi cánh
tay mềm mại khoanh trên đầu gối, trông gầy guộc và trong suốt…” [8, 260]. Lần

thấu suốt những nét xấu - đẹp ở tận những ngõ ngách sâu thẳm của tâm hồn.
1.2.3. Nhân vật sĩ quan quân đội: Macxim Macximich
Trong phần đầu tác phẩm, chân dung Pêtsôrin được vẽ lên từ kí ức của
Macxim Macximich - người sĩ quan già tốt bụng, chân thật đã từng hết lòng yêu
mến Pêtsôrin. Vị trí của Macxim Macximich trong kết cấu cốt truyện là như thế
nào? Đó là người tình cờ tác giả gặp trên đường đi, người kể cho tác giả nghe câu
chuyện về Pêtsôrin, chỉ cho tác giả trông thấy anh ta và trao cho tác giả cuốn nhật kí
của anh ta, sau khi thực hiện xong những nhiệm vụ đó, Macxim Macximich rời khỏi
những trang tiểu thuyết (Đúng ra ông còn xuất hiện một lần nữa trong phần cuối
chương “Người tin định mệnh”, nhưng ở đây, vai trò của ông không đáng kể lắm).
Macxim Macximich là một sĩ quan quân đội Nga hoàng, xuất thân từ tầng
lớp bình dân, trung thành phục vụ cho chính quyền Nga hoàng và vẫn giữ được
những nét chất phác, hồn hậu trong tính cách. Với vốn sống phong phú và tâm hồn
rộng mở, Macxim Macximich luôn có thể đặt mình vào địa vị của người khác để
hiểu hơn về hành vi của họ. Ông có thể hiểu niềm đam mê ngựa của chú bé Azamat
đến độ có thể đem cả chị gái đổi lấy con ngựa quý. Ông có thể hiểu tình yêu và mối
hận thù của anh chàng trộm cướp Kazbich khi bị mất cùng một lúc cả con ngựa quý
lẫn người đẹp Bela đã dẫn đến hành động báo thù tàn bạo. Ông có thể thông cảm
cho tâm hồn kiêu hãnh nhưng yếu đuối của nàng Bela dẫu chưa bao giờ ông được
gần gũi phụ nữ. Tâm hồn dễ hòa nhập của Macxim Macximich khiến cho tác giả người nghe chuyện của ông phải kinh ngạc: “tôi không biết đặc tính ấy của trí tuệ là

17


đáng chê hay đáng khen, nhưng nó chứng tỏ cái trí tuệ ấy cực kì mềm dẻo, và khối
óc biết tha thứ điều ác ở những nơi phải có, hay không thể tiêu diệt được nó”.
Xuất hiện ở đầu tác phẩm, Macxim Macximich hiện lên rõ nét thông qua lời
kể của người kể chuyện: “Người chủ bước theo sau, miệng ngậm chiếc tẩu nhỏ kiểu
Kabarđin bịt bạc. Ông ta mặc quần áo sĩ quan, không cầu vai và đội chiếc mũ lông
kiểu Tserkex. Nom ông trạc năm mươi; nước da ngăm ngăm chứng tỏ ông đã dạn

lấy làm sung sướng vì từ nay đã có người để nâng niu” [8, 57].
Có thể nói Lermontov đã phóng bút thành công khi xây dựng các tuyến nhân
vật phụ nói chung và nhân vật Macxim Macximich nói riêng, các nhân vật phụ làm
sáng rõ nhân vật chính. Kiểu nhân vật sĩ quan quân đội Nga hoàng Macxim
Macximich là một trong những nhân vật tiêu biểu và xuất hiện nhiều trong tiểu
thuyết hiện thực Nga thế kỉ XIX.
1.2.4. Ngƣời theo thuyết định mệnh: Vulich
Những người ở Trung Quốc xưa hay nói câu: “nhất ẩm nhất trác giai do tiền
định” nghĩa là ăn một miếng, uống một chén, không gì là không do quá khứ quyết
định trước…
Truyện Kiều, một áng văn chương bất hủ của người Việt, cụ Nguyễn Du đã
mở đầu cho thiên trường thi của mình bằng một cảm nhận hoài nghi cho sự tồn tại
của định mệnh:
“Trăm năm trong cõi người ta
Chữ Tài, chữ Mệnh khéo là ghét nhau”.
Trong suốt thiên trường thi tiểu thuyết đó, định mệnh như đeo đẳng, quyết
định số phận đắng cay của nàng Kiều. Nhân vật Thúy Kiều đã cố gắng vùng vẫy
nhưng rồi cũng không thoát khỏi định mệnh:
“Chém cha cái số đào hoa
Cởi ra rồi lại buộc vào như chơi”
Ngay cả Khổng Minh Gia Cát Lượng, một nhân tài kiệt xuất - người đã tạo nên
một cục diện lịch sử Trung Hoa thời Tam quốc - hình như cũng không thoát khỏi định
mệnh qua tiếng thở dài của Tư Mã Đức Tháo: “Khổng Minh tuy gặp chủ nhưng không
gặp thời. Thật tiếc lắm thay!”. Cuối đời, ông cũng phải ngậm ngùi nhìn ngôi sao định
mệnh của mình rơi ở gò Ngũ Trượng, để lại một sự nghiệp còn dang dở.
Không phải chỉ ở phương Đông, định mệnh còn là sự ám ảnh của con người
trên khắp thế giới, theo suốt dọc thời gian lịch sử loài người. Mỗi nền văn minh cổ

19


lạnh lùng luôn nở trên môi anh - tất cả những nét đó tuồng như tương hợp nhau tạo
20


cho anh cái vẻ một con người đặc biệt….”Ở anh có một niềm ham mê tột độ đó là
mê đánh bạc: “Chỉ có một đam mê mà anh không hề giấu giếm là đánh bạc. Bên
chiếc bàn xanh anh quên tất cả, và thường là thua; nhưng những lần thường xuyên
đen bạc ấy càng làm cho anh cay cú hơn. Người ta kể rằng có lần, trong cuộc hành
quân ban đem, anh ta đã ngồi ngay trên xe để cầm lái, canh bạc ấy anh đỏ lạ lùng.
Đột nhiên có súng nổ vang, báo động nổi lên, mọi người đều chồm dậy và đâm bổ
đến chỗ để súng. “Đặt cửa đi đã!” - Vulich vẫn ngồi yên lớn tiếng gọi một con bạc
cay cú nhất trong bọn “Cửa bảy!” - anh này vừa đáp vừa chạy ra ngoài. Mặc cho cảnh
nhốn nháo chạy tứ tung, Vulich vẫn trang xong bài và rút ra một con.” [8, 265]. Chỉ
vì nghe thấy một cuộc tranh luận về định mệnh cùng với hai mươi đồng tiền vàng
mà Vulich sẵn sàng đem mạng sống của mình ra làm trò chơi, để đặt cược, định
mệnh kì lạ đã khiến anh ta may mắn thoát khỏi cái chết khi khẩu súng được bóp cò,
điều này làm cho mọi người hết sức ngạc nhiên, và ngẫu nhiên Vulich có thể thuyết
phục được Pêtsôrin tin ở định mệnh, rằng con người sống chết có số, đã được quyết
định trước, thế nhưng chỉ nửa giờ sau định mệnh đã bắt anh ta phải chết. Pêtsôrin
cũng thử với vận mệnh bằng cách liều mình nhảy vào bắt tên tội phạm, và định
mệnh của anh là tiếp tục được sống chưa khép lại như Vulich.
Trong câu chuyện Người theo thuyết định mệnh nỗi chán đời đã lên đỉnh
điểm, đáng sợ hơn đó không còn chỉ là căn bệnh của riêng Pêtsôrin mà đã thành một
thứ dịch lây từ người này sang người khác (tiêu biểu là Vulich) và trở thành một
hiện tượng, một bi kịch tinh thần của thanh niên Nga những năm 30. Trong truyện
này Pêtsôrin không phải là nhân vật chính mà chỉ là người kể lại sự việc mình được
chứng kiến, tuy ở Pêtsôrin ta không tìm thấy một nét nào mới bổ sung cho bức chân
dung của “con người thời đại”, song lạ thay, ta càng hiểu anh thêm, ta càng nghĩ
nhiều hơn về anh và ta càng thấy buồn rầu và đau đớn.
Tiểu thuyết Nhân vật của thời đại chúng ta là đỉnh cao sáng tác của