1
PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Nói tới những sáng tác làm nên tên tuổi Nguyễn Phan Hách, ngay lập
tức, người ta nói tới hương vị "Hoa sữa" ngọt ngào hoặc những ca từ da diết
trong "Làng quan họ quê tôi" mà dường như quên rằng nhà thơ ấy cũng
khá nặng lòng với văn xuôi. Gia tài văn xuôi của thi sĩ không hề ít ỏi: 7 tập
truyện ngắn, truyện vừa và 4 tiểu thuyết (Tan mây, Tam cung, Người đàn
bà buồn, Cuồng phong).
Đọc văn xuôi của Nguyễn Phan Hách, đặc biệt là Cuồng phong, tiểu
thuyết gần đây nhất, tựa như ta tìm thấy một cá tính khác trong con người,
một góc khác trong tâm hồn tác giả. Thơ trữ tình của ông ngọt ngào, mê đắm
bao nhiêu thì văn xuôi của ông dữ dội và bạo liệt bấy nhiêu. "Dữ dội như một
trận cuồng phong". Đọc tiểu thuyết của Nguyễn Phan Hách ta như thấy hiện
lên bức tranh lịch sử đất nước qua những chặng thời gian, giống như một
"biên niên sử" bằng hình tượng văn học về những năm tháng đã qua.
Ra mắt độc giả năm 2008, song có thể nói tiểu thuyết Cuồng phong
của Nguyễn Phan Hách vẫn nằm trong dòng chảy khuynh hướng sáng tác tiểu
thuyết sử thi hiện đại, một trong những tuyến vận động chủ đạo của văn học
Việt Nam kể từ sau 1945. Bên cạnh đó, dù chịu ảnh hưởng của khuynh hướng
sử thi, Cuồng phong cùng với Thời của thánh thần (Hoàng Minh Tường),
Dưới chín tầng trời (Dương Hướng) lại thấm đẫm bao nỗi niềm thế thái,
nhân tình thời hiện đại, mang đậm dấu ấn thế sự, đời tư. Vì lẽ đó, nghiên cứu
Cuồng phong từ phương diện nghệ thuật là một việc làm cần thiết để góp
phần đánh giá về năng lực cây bút văn xuôi Nguyễn Phan Hách, từ đó góp
phần tìm hiểu bước đi của tiểu thuyết đương đại Việt Nam.


nhận xét: "Tiểu thuyết Nguyễn Phan Hách dễ đọc, dễ cảm thụ, truyện tưởng
3
dễ như không mà sâu sắc. Cuốn Cuồng phong in ra có hiệu ứng tốt". Bài viết
mới chỉ đưa ra những nhận định, đánh giá chưa đưa dẫn chứng cụ thể.
Những bài viết, phỏng vấn đã được đăng trên các phương tiện đại chúng, đã
đưa ra những vấn đề gợi mở quan trọng cho tác giả luận văn tiếp tục đi sâu
nghiên cứu về tác phẩm. Tuy nhiên qua khảo sát, chúng tôi thấy những bài
viết nhìn chung nhỏ lẻ và mới dừng lại ở mức độ nhận xét đánh giá chung
chưa mang tính hệ thống.
Với đề tài "Nghệ thuật trong tiểu thuyết Cuồng phong của Nguyễn
Phan Hách" người viết luận văn với tư cách là người bước đầu nghiên cứu
khoa học, mong muốn góp thêm tiếng nói khẳng định giá trị của tác phẩm
cũng như năng lực của cây bút văn xuôi Nguyễn Phan Hách qua một số khía
cạnh hình thức nghệ thuật đáng chú ý trong tác phẩm.
2. Mục đích nghiên cứu
Với đề tài đã chọn, luận văn đánh giá giá trị đặc sắc của tác phẩm
Cuồng phong, khả năng của cây bút tiểu thuyết Nguyễn Phan Hách qua một
số đặc điểm nghệ thuật của tác phẩm.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Xác định một số đặc điểm nghệ thuật đáng chú ý được Nguyễn Phan Hách
thể hiện trong tác phẩm: cốt truyện, không gian nghệ thuật, nhân vật, khôn
ngữ, giọng điệu …
- Đánh giá thành công của tác phẩm cũng như năng lực của cây bút văn xuôi
Nguyễn Phan Hách.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng
Tìm hiểu một số đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết Cuồng phong
5
CHƯƠNG 1
KHÁI QUÁT CHUNG
1.1. Về tác giả Nguyễn Phan Hách
1.1.1. Vài nét về tác giả Nguyễn Phan Hách
Nguyễn Phan Hách sinh ngày 13/01/1944 tại Mão Điền, Thuận Thành,
Bắc Ninh. Xứ Kinh Bắc với câu ca dao đã đi vào lòng người:
"Một vùng phong cảnh trước sau
Bức tranh thiên cổ đượm màu nước non".
Với lễ hội chùa Dâu, chùa Lim, chùa Bút Tháp và nhất là với giai
điệu quan họ tha thiết, nồng nàn đã nuôi dưỡng tâm hồn con người qua bao
thế hệ. Sinh ra và lớn lên trong cái nôi văn hóa giầu đẹp của quê hương Kinh
Bắc, thơ văn Nguyễn Phan Hách cũng phần nào mang hơi thở của miền quê
quan họ. Hình ảnh quê hương cùng những giá trị văn hóa khác đã đi vào thơ
văn Nguyễn Phan Hách một cách tự nhiên, chân thực.
Không những thế, Nguyễn Phan Hách còn được hưởng “gen” văn
chương từ ông nội – một ông đồ nho có tiếng trong vùng, từng mở trường
"Lạc Giáo” ở Bắc Ninh. Trường Lạc Giáo thời kỳ đầu dạy chữ nho theo lối
khoa cử cũ sau đó chuyển sang dạy chữ quốc ngữ. Thầy đồ hay chữ, để lại
cho đời không chỉ nhiều thế hệ học trò thành đạt mà còn tặng cho con cháu
những vần thơ ý vị sâu xa "Thày rằng: chức cả quyền to. Càng giàu sang lắm
càng lo vào mình".
Nguyễn Phan Hách, có thể nói, đã nối tiếp được "tài" và "tâm" của
dòng họ, gia đình mình. Ông là người có tâm hồn nhạy cảm, yêu cái đẹp và
sớm đến với nghệ thuật. Thuở nhỏ, thi sĩ của "Hoa sữa" học ở trường làng,

sáng tác của Nguyễn Phan Hách đã có 04 tập thơ: Người quen của em (1981),
7
Hoa Sữa (2000), Ao thu thuyền lá (2000 – in chung), Vô tình (2007). Trong
đó, bài thơ “Người quen của em” và Nhìn sao” được giải thưởng của Báo Văn
nghệ năm 1969 và năm 1974. Không chỉ có sở trường về thơ, Nguyễn Phan
Hách còn gây ấn tượng với bạn đọc qua hàng loạt tác phẩm: truyện ngắn,
truyện vừa và tiểu thuyết; 07 tập truyện vừa, truyện ngắn: Vườn hoa cổng ô
(1974), Tổ chim sẻ (1978), Cây vĩ cầm cảm lạnh (1982), Quà tặng của thiên
nhiên (1985), Khớp ngựa ô (1988), Tình đùa (1989), Cô gái đầm sen (2004);
04 tiểu thuyết: Tan mây (1989), Mê cung tình ái (1990), Người đàn bà buồn
(1994), Cuồng phong (2008).
Hơn 60 năm cuộc đời, hơn 50 năm cầm bút, với tổng số 15 đầu sách
thơ và văn xuôi, Nguyễn Phan Hách đã khẳng định được năng lực và niềm
đam mê sáng tạo nghệ thuật của mình. Số lượng các nhà thơ đồng thời là nhà
văn thành công ở Việt Nam không phải là nhiều, Nguyễn Phan Hách nằm
trong số ít đáng quý đó. Đặc biệt, với tiểu thuyết Cuồng phong ra đời năm
2008. Nguyễn Phan Hách khiến độc giả, giới sáng tác và phê bình phải bất
ngờ. Cuồng phong (Nguyễn Phan Hách), Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh),
Dưới chín tầng trời (Dương Hướng) … có thể nói, đã bắt đầu tạo nên cơn
gió mới trong làng tiểu thuyết lặng lẽ đầu thế kỷ XXI của chúng ta. Đến nay,
tuy đã trải qua hơn nửa thế kỉ cầm bút nhưng tình yêu văn chương của
Nguyễn Phan Hách vẫn không hề thay đổi. Ông vẫn miệt mài sáng tác, không
ngừng trăn trở suy nghĩ về văn chương và cuộc sống.
1.1.3. Quan niệm trong sáng tác tiểu thuyết của Nguyễn Phan Hách
Nguyễn Phan Hách cho rằng: thể loại tiểu thuyết khó, giống như một
“trận đánh lớn” nếu người chỉ huy chưa đủ tầm thì đành chịu. Đó là cái khó
của những nhà văn viết tiểu thuyết. Nguyễn Phan Hách thừa nhận tiểu thuyết

hiện sinh động trong tác phẩm nghệ thuật thì theo thời gian, ngày càng trở nên
9
quý giá. Hậu thế sẽ biết ơn các nhà văn nếu như tác phẩm của họ miêu tả
được chân thực, sinh động, sâu sắc những gì thuộc về thế hệ trước, thuộc về
lịch sử nhưng vẫn có ý nghĩa lớn lao đối với thế hệ hôm nay và ngày mai.
1.2. Về tiểu thuyết Cuồng phong của Nguyễn Phan Hách
Nhiều người đánh giá Cuồng phong của Nguyễn Phan Hách tựa như
thấy được bức tranh rõ nét, chân thực, sinh động về lịch sử Việt Nam thế kỷ
XX. Một bức tranh lịch sử được tái hiện trong một không gian mang tính sử
thi và thông qua thân phận con người.
1.2.1. Mối quan hệ giữa hiện thực và sáng tạo trong tiểu thuyết viết về đề
tài lịch sử:
Văn học phản ánh hiện thực qua lăng kính sáng tạo của nhà văn. Vì thế,
M.Gorki đã có lần khẳng định “không có hư cấu thì không thể và cũng không
tồn tại được tính nghệ thuật”, có nghĩa là tưởng tượng và hư cấu là yếu tố
luôn luôn tồn tại trong quá trình sáng tác. Bên cạnh đó nghệ thuật là sự biểu
hiện tâm lý chủ quan của nghệ sĩ về các hiện tượng xã hội, đồng thời mà
không thể tách rời hiện thực. Bất kì một hình thức, thể loại văn học nào cũng
cần cái gốc cơ bản là hiện thực. Nhà văn có thể tích lũy những tri thức về hiện
thực cuộc sống ngay trong quá trình sáng tác hoặc trước đó, khi mới hình
thành ý đồ, cảm hứng. Sự tích lũy càng phong phú thì trường sáng tạo của nhà
văn càng được mở rộng. Cơ sở sáng tạo của nhà văn thường là những quan sát
của nhà văn về hiện thực, là những ấn tượng do những hiện tượng trong cuộc
sống, những sự kiện lịch sử – xã hội tạo nên. Lịch sử là bộ khung xương để
nhà văn tạo ra da thịt bằng trí tưởng tượng, sự hư cấu để tạo nên tác phẩm
hoàn thiện.
10

ăn, tiếng nói đến hành động, từ nét sinh hoạt đời thường đến đời sống tâm lý,
chiều sâu tâm hồn của họ sao cho người đọc khi thưởng thức tác phẩm như
đang được nhìn thấy họ đi đứng, nói năng trong lịch sử thì phải hư cấu hoàn
toàn để sao cho nhân vật “ăn khớp” với hoàn cảnh, sự kiện một cách hài hòa
tạo nên một thế giới nhân vật trong tác phẩm thống nhất để từ đó làm sáng lên
tư tưởng nghệ thuật của nhà văn.
Nhà tiểu thuyết dùng ngôn ngữ văn chương làm sống lại quá khứ trong
lòng hiện tại, để độc giả hôm nay và mai sau có thể tìm thấy sau những biến
cố thăng trầm của dân tộc là tình cảm của các cá nhân, số phận của các cá
nhân, thân phận nói chung của con người. Tiểu thuyết lấy đề tài cảm hứng
lịch sử từ quá khứ để soi chiếu thực tại và tương lai. Cảm hứng lịch sử không
làm cho hệ thống hình tượng trong tiểu thuyết xuất hiện đơn thuần trong tư
thế của những tượng đài lịch sử mà người viết tiểu thuyết phải biến những
tượng đài sẵn có ấy thành những con người với cá tính đa dạng, phức tạp như
chính họ trong cuộc sống. Nếu như những trang lịch sử chỉ ghi lại một phần,
một mặt nào đó của con người, sự kiện trong quá khứ thì tiểu thuyết có thể
làm được điều kì diệu hơn là mô tả những phần khuất lấp sau những bề mặt
ấy. Những chi tiết tưởng như rất đời thường và vụn vặt, có thể dễ dàng bắt
gặp trong thực tại cuộc sống lại chính là những sinh khí tạo hồn cho nhân vật.
Tóm lại, có thể hiểu cảm hứng lịch sử chính là ngọn nguồn say mê và
nung nấu tâm can nhà văn, nó thôi thúc và dẫn đường để nhà văn có thể làm
công việc tạo nên da thịt và sinh khí cho những xác ướp mà lịch sử cung cấp,
để lịch sử được tái hiện sinh động hơn, sâu sắc hơn trong những hình tượng
văn học. Trong tác phẩm, cảm hứng lịch sử lắng sâu trong ngôn ngữ, thấm
đượm trong bối cảnh không gian và hiện hữu trong từng nhân vật.
12

Hàm, Vũ Hùng). Thế hệ thứ tư: vẫn ở hai trận tuyến đối lập giữa Lữ - con trai
Nguyễn Đức Vĩnh và Nguyễn Đức Trung – con trai Nguyễn Đức Hàm (mở
rộng ra có Viết Thiều). Cuồng phong phản ánh chân thực, sinh động.
Chọn cách kết cấu “rọi đèn pha”, Cuồng phong được kể lấp loáng
nhưng sinh động như một cuốn phim sử thi hoành tráng. Những khoảng sáng
cận cảnh xen giữa những vùng mờ nhòe mênh mông của lịch sử được tái hiện
chân thực như cuộc sống qua những trường đoạn mang màu sắc điện ảnh,
“chuyển cảnh” nhanh. Và trên hết sự thật lịch sử được tôn trọng một cách
tuyệt đối.
Nguyễn Phan Hách không tránh né bất kì một vấn đề nào, kể cả những
vấn đề được xem là nhạy cảm: những hiện thực tăm tối và ánh sáng le lói của
các phong trào yêu nước đầu thế kỷ; những khoảng tối tiềm tàng ánh sáng của
những thân phận; những sai sót của thời cải cách ruộng đất; số phận của
những người bên kia chiến tuyến; những mầm mống manh nha của “cơ chế
thị trường” trước đổi mới. Tất cả những gì được xem là phức tạp hay nhạy
cảm đều được soi “rọi đèn pha” vào đó để miêu tả và lý giải một cách thấu
đáo.
Hơn 700 trang sách với đầy ắp sự kiện, nhiều kiến thức cuộc sống và tri
thức sách vở. Đọc Cuồng phong, ta thấy mê hoặc và lôi cuốn bởi một văn
phong trong sáng bay bổng. Giọng văn sinh động, thanh thoát, hóm hỉnh
nhiều đoạn khiến ta không khỏi bật cười (đoạn tả Phó Cối – Gái Nhỡ, đoạn tả
tù binh đi lao động ) Câu văn mạch lạc, khúc triết.
Cuồng phong mang dáng dấp tiểu thuyết lịch sử, phản ánh chiều dài
lịch sử dân tộc thế kỷ XX với những biến động có thể được xem là dữ dội
nhất trong lịch sử Việt Nam. Tác phẩm đã tái hiện lại cuộc đấu tranh chống
14
2.1. Cốt truyện
2.1.1. Kiểu cốt truyện
Như ta đã biết, nhà văn xây dựng cốt truyện là để phản ánh các quan hệ
và mâu thuẫn của đời sống. Cốt truyện chính là hệ thống sự kiện làm nòng cốt
cho sự diễn biến các mối quan hệ và sự phát triển của tính cách nhân vật trong
tác phẩm văn học tự sự. Trong tiểu thuyết, các chi tiết, sự kiện là cái làm nên
mạch truyện, duy trì sự phát triển của cốt truyện. “Khái niệm cốt truyện có
truyền thống lâu đời, bắt nguồn từ Arixtốt và được các nhà lý luận chủ nghĩa
cổ điểm minh định rõ”. Theo đó “cốt truyện đúng hơn là truyện, là tiến trình
các sự kiện xảy ra theo quy tắc nhân quả dấn đến một kết cục. Truyện nào
cũng có tính thống nhất, bắt đầu từ một trạng thái ổn định, thăng bằng, sau đó
xảy ra hỗn loạn, mâu thuẫn xung đột, cuối cùng trở lại thăng bằng” [52, Tr
127).
Cốt truyện trong tiểu thuyết Cuồng phong của Nguyễn Phan Hách là
kiểu cốt truyện đa tuyến với những hệ thống sự kiện phức tạp nhằm tái hiện
nhiều bình diện của đời sống ở những thời kỳ lịch sử khác nhau. Cốt truyện
đa tuyến giúp tái hiện những con đường diễn biến phức tạp của nhiều nhân
vật và hệ thống sự kiện trong cốt truyện có thể chia thành nhiều dòng, nhiều
truyện gắn liền với số phận của các nhân vật trung tâm, nhân vật chính của tác
phẩm. Cốt truyện đa tuyến được xem là cốt truyện thuộc loại cổ điển, phát
triển lô gíc, mọi biến cố, sự kiện trong tác phẩm đều gắn liền với nhân vật.
Cuồng phong có bối cảnh xã hội Việt Nam thế kỷ XX, một thế kỷ đầy
biến động của dân tộc. Nguyễn Phan Hách quan niệm những biến thiên dữ dội
bi hùng của đất nước, cơn cuồng phong của chiến tranh và thân phận con
16
người trong cơn bão táp đó là chất liệu vô giá của văn học. Những tiểu thuyết
kinh điển thế giới như: “Chiến tranh và hoà bình” của L.Tônxtôi, “Sông Đông

thứ nhất: Cả Cồ – anh hùng nông dân nghĩa sĩ dựng cờ khởi nghĩa được miêu
tả là người dũng mãnh, ngang ngược “bất bưởng” cùng đội quân là những kẻ
“ngỗ ngược”, “thích đánh nhau” đã góp phần to lớn vào công cuộc chống
phong kiến và bọn thực dân Pháp đầu thế kỷ XX. Thế hệ thứ hai: Nguyễn
Đức Nguyên với tư tưởng tiến bộ với mong muốn “canh tân đất nước” “mở
mang dân trí” làm cơ sở tiến tới giành độc lập cho đất nước. Từ thế hệ thứ ba:
Đức Vĩnh, Đức Hàm (mở rộng ra nhân vật Vũ Hùng) đến các con của hai anh
em đã có sự phân chia trận tuyến, Đức Hàm và Đức Vĩnh lúc này tồn tại hai
luồng tư tưởng khác nhau. Đức Vĩnh lựa chọn con đường theo địch để được
hưởng bổng lộc, làm quan. Đức Hàm, Vũ Hùng sống theo lý tưởng cách
mạng, chiến đấu vì Tổ quốc, không sợ hy sinh, gian khổ, với tấm gương sáng
là Cụ, Ông, Cha. Diễn biến của tất cả các sự kiện, biến cố của các nhân vật
đều lô gíc trong sự phát triển của cốt truyện.
Nhiều sự kiện, nhiều nhân vật nhưng mỗi nhân vật đều có thể tách ra
thành một câu chuyện với những tâm trạng, những số phận, những cảnh ngộ
nhiều hình vẻ. Kiểu cốt truyện đa tuyến với nhiều nhân vật chính có số phận
hạnh phúc, xen lẫn đau khổ dù dưới bất cứ chế độ xã hội nào. Các nhân vật
của Cuồng phong cũng có các số phận “quằn quại giữa cuộc đời” bởi họ là
những con người chân thực, có lý tưởng, dũng cảm kiên cường theo lý tưởng.
Thời gian lịch sử được tái tạo trong thế giới nghệ thuật Cuồng phong
bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ với những cuộc khởi nghĩa nông dân và kéo
suốt chiều dài lịch sử đất nước trong thế kỷ XX với những tuyến nhân vật đan
chéo nhau, những tâm trạng, những số phận, những cảnh ngộ nhiều hình vẻ.
2.1.2. Cách thức xây dựng
Chọn kết cấu “rọi đèn pha”, Cuồng phong được kể lấp loáng nhưng
sinh động như một cuốn phim sử thi hoành tráng. Các điểm sáng liên kết lại
18


của hai anh em Nguyễn Đức Vĩnh và Nguyễn Đức Hàm đã trở thành vấn đề
mang tính thời đại. Nguyễn Đức Vĩnh chọn con đường quan trường để hưởng
bổng lộc, lo cho gia đình. Anh chưa nhìn thấy điểm sáng của đấu tranh cách
mạng, chưa tin vào đội ngũ cách mạng cùng khả năng của họ. Vĩnh hoài nghi
trước chiến thắng của cách mạng. Ngược lại, Nguyễn Đức Hàm luôn sống có
lý tưởng, tin vào quần chúng cách mạng, sống và chiến đấu sát cánh cùng
quần chúng. Niềm tin với cách mạng ở anh là tuyệt đối. Quan niệm về cuộc
sống khác nhau, mục đính, lý tưởng sống khác nhau và mỗi người dường như
sinh ra trên đời đều được phân một sứ mệnh khác nhau nên nhân vật của
Nguyễn Phan Hách phải “làm tròn sứ mệnh của mình”. Việc chọn lối sống,
hướng đi khác nhau là điều không tránh khỏi ở hai anh em Vĩnh – Hàm.
Hay như Lan Viên, tiểu thư con quan huyện, xinh đẹp, có học. Nếu
sống trong xã hội cũ, những người như Viên sẽ luôn được ưu ái nhưng khi
cách mạng nổ ra, đặc biệt là cuộc cải cách ruộng đất đã biến những ưu, những
lợi thế của Viên thành thứ vũ khí dìm cô và những người như cô xuống bùn
đen. Đến hiền lành, sống tốt như Ba Nghè – Vũ Thị Ngần mà còn bị đấu tố, bị
bọn xấu “tố điêu” tố sai. Suốt đời không làm điều ác với ai, nhưng những
người được bà giúp trước kia để có miếng ăn nay quay ra nói bà bóc lột, áp
bức họ. Có kẻ còn coi cái đẹp, cái sang trọng của mẹ con Lan Viên là sự “bất
công giai cấp”.
Trong cuộc cải cách ruộng đất những năm giữa thế kỷ XX, cái đẹp,
giàu sang là có tội, là phải trả giá. Dẫu đã lường trước được những khủng
khiếp và sự lạ lùng “đầu xuống đất chân lên trời”, “trắng thành đen” của công
cuộc cải cách ruộng đất nhưng chính những người trong cuộc không nghĩ nó
lại khốc liệt đến như thế. Lý lịch nghèo giờ là quyền lực, dốt nát giờ có địa vị.
Đặt trong thế tương phản đối lập như vậy ta mới thấy được hết những bất
công sai lầm của một thời “ấu trĩ”. Sự tương phản đối lập được Nguyễn Phan
20

cảm quan của tác giả về chiến tranh, về số phận con người, xã hội Việt Nam
thế kỷ XX.
2.2.1. Không gian hoành tráng, dữ dội.
Như trên đã nói: Cuồng phong có bối cảnh là lịch sử hiện thực xã hội
Việt Nam thế kỷ XX với những biến thiên bão táp. Qua câu chuyện một gia
tộc bốn thế hệ (và những người liên quan) ta thấy lịch sử đất nước hiện lên
đau thương nhưng hào hùng.
Nguyễn Phan Hách đã dựng lên một không gian xã hội (không gian
công cộng) hoành tráng trong tác phẩm đối lập với không gian đời tư chật hẹp
trong tác phẩm phi sử thi.
Trong văn học lãng mạn Việt Nam trước 1945, môi trường sống của
nhân vật thường là chật hẹp, quẩn quanh trong tầng lớp, giai cấp mình. Nhưng
sau 1945, cuộc cách mạng tháng Tám vĩ đại như một cơn lốc mạnh đã kéo
con người ra khỏi cái “ao đời” phẳng lặng và tù túng để hướng tới một không
gian công cộng rộng lớn. Từ đó, con người được trưởng thành trong môi
trường tập thể, có số phận gắn bó với dân tộc và lịch sử. Trong cái không gian
xã hội rộng lớn ấy “không có và không thể có cái gì là thầm kín, nội tại,
không có gì là bí mật riêng tư, không có gì hướng vào bản thân, không có gì
đáng gọi là cô đơn cả. Con người ở đây mở ra mọi phía, nó hoàn toàn hiện ra
bề ngoài, trong con người đó không có gì là “dành riêng cho một mình mình”,
"không có gì là không chịu kiểm soát ở đây tất cả và toàn bộ là công cộng”
[7, Tr.146]. Nơi sinh hoạt chính của các nhân vật trong tiểu thuyết sử thi
không phải là trong gia đình mà là ngoài xã hội, môi trường sống của các
nhân vật trong sử thi là ở ngoài xã hội, ở đây các nhân vật mới khẳng định
được chỗ đứng của mình trong trời đất bao la.
22 đã cảm nhận được “một cuộc cách mạng sẽ đảo lộn tất cả rồi cũng sẽ xảy ra.
Anh viết báo, hoạt động xã hội, theo các chiến sĩ lên chiến khu, bám trụ Hà
Nội những ngày máu lửa. Không gian chiến trận, không gian xã hội rộng lớn
giúp tôi luyện ý chí Hàm.
Không gian xã hội rộng lớn có khả năng dung chứa toàn bộ cuộc sống
đa dạng của một dân tộc trong những thời khắc đáng nhớ của lịch sử. Không
gian xã hội hoành tráng trong Cuồng phong dường như đã dung chứa được
hiện thực lịch sử trong suốt thế kỷ XX của dân tộc ta, một thế kỷ đầy đau
thương mà không kém hào hùng.
Khái niệm “hoành tráng” trong không gian sử thi còn là tầm khái quát
sử thi, sự phong phú của hiện thực miêu tả và khả năng tích hợp nhiều loại
không gian khác nhau. Cuồng phong phản ánh hiện thực phong phú bao gồm
nhiều lĩnh vực khác nhau của cuộc sống: sinh hoạt văn hóa, lao động, chiến
đấu; những sự kiện lớn như liên kết toàn dân đánh giặc, cải cách ruộng đất
đến những chuyện nhỏ như nấu ăn, gặt lúa, đập thóc Tác phẩm tích hợp
nhiều loại không gian khác nhau: làng quê – chiến trường, địa bàn ta - địch,
nơi tự do – ngục tù Do tầm khái quát và sự phong phú của hiện thực phản
ánh, ta có thể nói không gian trong Cuồng phong có tính chất hoành tráng sử
thi đồng thời cũng chứa đựng những yếu tố thế sự, đời tư. Thông qua không
gian hoành tráng người ta thấy hiện lên chân dung số phận không chỉ một dân
tộc, không chỉ một dòng họ mà là chân dung số phận chung của con người.
Bên cạnh đó, nhắc đến chất sử thi, người ta nghĩ ngay đến các cuộc
chiến tranh dưới nhiều hình thức khác nhau. Không gian chiến trường điển
hình là nơi diễn ra những trận đánh có quy mô lớn giữa hai đội quân chính
quy. Các chiến trường Troie, Austerlits, Borodino, Sông Đông đều diễn ra
24

tăng ở vòng cung Cuốc đã thắng ở Stalingrat, đã đẩy lùi quân Đức quay cổ
chạy dài. Đồng minh Mỹ, Anh, Pháp đã đổ bộ Noocmăngđi, đã mở mặt trận
phía Tây làm gọng kìm thứ hai Đức vào con đường giẫy chết. ở mặt trận
phía Đông, quân Nhật đã thua ở Quan Đông, co cụm tuyệt vọng
Hàm sung sướng theo dõi cuộc đại chiến lớn nhất trong lịch sử loài
người đã vào chung cục.
"Ngày nối ngày, tin Đồng Minh thắng trận đem lại cho Hàm cảm giác
tin tưởng vào chính nghĩa trên cõi đời này. Lẽ nào bọn điên, bọn ngông
cuồng, bọn chà đạp lên chân lý sơ đẳng của loài người lại không bị trừng trị.
Thượng đế cần lấy lại công bằng cho con người. Bọn phát xít gây chiến phải
bị hủy diệt. Mutxôlini đã bị treo cổ. Hồng quân Liên Xô đã tiến vào Bec-lanh,
Hit-le tự sát. Nhật Bản đầu hàng vô điều kiện sau hai quả bom nguyên tử kinh
hoàng " [19, Tr.94-95]
Chiến trường trong Cuồng phong được miêu tả sinh động trên nhiều
phương diện và có thể cảm nhận không khí của nó qua cái nhìn của các nhân
vật. Không gian chiến trường không chỉ rộng lớn mà còn hết sức dữ dội ở cả
hai miền Nam – Bắc. “Ngày 19 tháng 8 ngày khởi nghĩa chính thức của Hà
Nội”. “Những chiến sĩ Việt Minh, lực lượng ngầm, bí mật trà trộn, bảo vệ
cuộc cướp diễn dàn của cuộc mít tinh”. Hình ảnh những người chiến sĩ từ
chiến trường Việt Bắc sau 9 năm toàn quốc kháng chiến nay về tiếp quản thủ
đô, “Bước chân bộ đội rầm rập ca khúc khải hoàn”. Ở Hà Nội, Việt Bắc,
không gian chiến trường chỉ được Nguyễn Phan Hách điểm qua thì ngược lại
ở Sài Gòn và các phòng tuyến lân cận lại được miêu tả cụ thể. Tổng tiến công
Mậu Thân 1968 chính là mũi dao thọc vào tim địch. “Vũ Hùng nhớ lại những
ngày ấy. Đại bản doanh của ông đóng trong một khu rừng cách Sài Gòn
không xa”. Từ những trận đánh nhỏ ở những vùng, những khu vực để rồi thừa