Biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt
Nam qua hình tượng Phật Bà Quan Âm Trnh Th Dung Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn
Luận văn ThS. ngành: Tôn gia
́
o ho
̣
c; Mã số: 60 22 90
Người hướng dẫn: TS. Nguyê
̃
n Quốc Tuấn
Năm bảo vệ: 2010 Abstract. Hê
̣
thống ho
́
a m ột số vấn đề lý luận chung về Phật bà Quan Âm và Phật
giáo Việt Nam. Phân tích những biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam
qua hình tượng Phật bà Quan Âm trên các lĩnh vực tư tưởng, văn học va
̀
nghệ thuật.

Keywords. Tôn giáo học; Phật giáo; Yếu tố nữ; Việt Nam


Phật" và “Bà Phật”. Rõ nhất là trong hình tượng Quán Thế Âm Bồ tát, từ nguyên gốc Ấn Độ
đã trở thành Quan Âm Bồ tát, thành Phật bà Quan Âm, trong đó người Việt Nam lại còn tạo
thêm Phật bà cho riêng mình như Quan Âm Th Kính chẳng hạn.
Nghiên cứu đề tài “Biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua hình
tượng Phật bà Quan Âm” nhằm khẳng đnh nét đặc sắc, tiêu biểu và khác biệt của Phật giáo
Việt Nam với Phật giáo Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản , thấy được sự hội nhập của Phật giáo
với văn hóa dân tộc. Khẳng đnh “cái riêng” của Phật giáo Việt cũng chính là thể hiện “cái
riêng” của nền văn hóa Việt Nam. Đó cũng là một thành phần quan trọng trong tiến trình xây
dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo đúng tinh thần của Đảng Cộng sản
Việt Nam chủ trương: “Mọi hoạt động văn hóa, văn nghệ phải nhằm xây dựng và phát triển
nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”[17; 110].
2. Tình hình nghiên cứu
Phật giáo là một trong những tôn giáo lớn của thế giới và Việt Nam nên luôn thu hút
được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trong và ngoài nước. Có thể kể đến các công
trình khoa học trong nước tiêu biểu như: Nguyễn Lang với “Việt Nam Phật giáo sử luận” (2
tập); Thích Mật Thể với “Việt Nam Phật giáo sử lược”, Lê Mạnh Thát với “Lịch sử Phật
giáo Việt Nam” (mới chỉ xuất bản 3 tập); Viện Triết học với “Lịch sử Phật giáo Việt Nam”
do Nguyễn Tài Thư chủ biên, Nguyễn Duy Hinh với “Tư tưởng Phật giáo Việt Nam”; “Triết
học Phật giáo Việt Nam”; hay Viện Khoa học xã hội - Viện Nghiên cứu Tôn giáo với “Phật
giáo với văn hóa - xã hội Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa” do Nguyễn Hồng
Dương và Nguyễn Quốc Tuấn chủ biên…
Ngoài ra còn rất nhiều bài báo, tạp chí trên các tạp chí chuyên nghiên cứu về Phật học
như: Tạp chí Khuông Việt; Tạp chí Giác Ngộ, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, Tạp chí Nghiên
cứu Tôn giáo… đề cập đến học thuật Phật học, vai trò của Phật giáo trong đời sống xã hội
nhân loại nói chung, Việt Nam nói riêng.
Nghiên cứu về Phật giáo với văn hóa, xã hội Việt Nam có thể kể đến các bài báo tiêu
biểu như: “Vài suy nghĩ về sự hội nhập của Phật giáo vào nền văn hóa Việt Nam” của Minh
Chi trên tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4 năm 2004; Vũ Khiêu với “Triết học và nghệ thuật
Việt Nam trong quá trình tiếp thu tư tưởng Phật giáo” trên Tạp chí nghiên cứu Tôn giáo số
5-2006; Trần Văn Bình với “Tìm hiểu những đặc trưng của Phật giáo trong quá trình hội

yếu tố nữ. Khẳng đnh những giá tr văn hóa khác biệt của Phật giáo Việt Nam với các nước
trong khu vực và trên thế giới.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu: Để thực hiện mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ:
Thứ nhất: Luận văn phân tích một số vấn đề lý luận chung về Phật bà Quan Âm và
Phật giáo Việt Nam .
Thứ hai: Phân tích những biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua hình
tượng Phật bà Quan Âm trên các lĩnh vực tư tưởng, văn học, nghệ thuật.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam thông
qua hình tượng Phật bà Quan Âm.
4.2. Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu những biểu hiện của yếu tố nữ trong
Phật giáo Việt Nam qua hình tượng Phật bà Quan Âm trên một số lĩnh vực tiêu biểu như: tư
tưởng, văn học, nghệ thuật.
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở lý luận: Luận văn được xây dựng trên cơ sở vận dụng các nguyên lý, quan
điểm mác xít như: quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lch sử.
Luận văn kế thừa những kết quả của các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước
về Phật giáo và hình tượng Phật bà Quan Âm trong Phật giáo Việt Nam .
5.2. Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp chung của chủ nghĩa
duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lch sử, chủ yếu sử dụng phương pháp thống nhất
giữa lôgíc và lch sử, phân tích, tổng hợp, đối chiếu và so sánh.
6. Đóng góp của luận văn
Trên cơ sở phân tích tổng quan chung về Phật giáo, quá trình du nhập và đặc điểm của
Phật giáo Việt Nam, những biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam thông qua hình
tượng Phật bà Quan Âm trên một số lĩnh vực tiêu biểu như: tư tưởng, văn học, nghệ thuật.
Luận văn cũng chỉ ra một trong những đặc trưng tiêu biểu góp phần tạo nên sự khác biệt giữa
Phật giáo Việt Nam với Phật giáo thế giới.
7. Ý nghĩa của luận văn
Ý nghĩa lý luận: Luận văn góp phần vào việc tìm hiểu và phân tích những biểu hiện
của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam thông qua hình tượng Phật bà Quan Âm trên một số

[17]. Đảng Cộng sản Việt Nam (1996): Văn kiện Hội nghị lần thứ VIII, Nxb. CTQG, Hà
Nội.
[18]. Đảng Cộng sản Việt Nam (1999): Nghị quyết Hội nghị lần thứ VII, BCHTW khoá IX,
Nxb. CTQG, Hà Nội.
[19]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2006): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb.
CTQG, Hà Nội.
[20]. Thích Quảng Độ (1997): Nguyên thủy Phật giáo tư tưởng luận, Nxb. Tôn giáo, Hà
Nội.
[21]. Thích Viên Thành (1997): “Truyện Quan Âm Thi Tập”, Nxb. Tỉnh Hội Phật Giáo Hà
Tây.
[22]. Thích Viên Thành (1996): “Truyện Phật bà chùa hương” Nxb. Khoa học xã hội, Hà
Nội.
[23]. Nhất Hạnh (2004): Mẹ – biểu hiện của tình thương, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội
[24]. Dương Quảng Hàm (1968): Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển, Nxb. Bộ giáo dục- Trung
tâm học liệu, Sài Gòn.
[25]. Thích Trung Hậu - Lệ Như (2000): Ca dao tục ngữ Phật giáo Việt Nam , Nxb. Tôn
giáo, Hà Nội.
[26]. Thích Trung Hậu - Lệ Như (2004): Những truyện cổ Việt Nam mang màu sắc Phật
giáo, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội
[27]. Thích Thiện Hoa (1990): Phật học phổ thông, Nxb. Thành hội Phật Giáo TP.HCM.
[28]. Nguyễn Duy Hinh (2008): “Mối quan hệ giữa Phật giáo Việt Nam với Phật giáo Vân
Nam ở Trung Quốc”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1.
[29]. Nguyễn Duy Hinh (1999): Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Nxb. Khoa học xã hội, Hà
Nội.
[30]. Nguyễn Duy Hinh (2007): Triết học Phật giáo Việt Nam, Nxb. Khoa học xã hội, Hà
Nội.
[31]. Nguyễn Duy Hinh (2007): Một số bài về Tôn giáo học, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
[32]. Hiệp Hội Du Lch (1995): Đất nước mến yêu. Kiến thức phục vụ thuyết minh du lịch,
Nxb. TP. HCM.
[33]. Hợp tuyển thơ văn Việt Nam , (1976), Nxb. Văn học.

kỷ XIX), Nxb. TP. Hồ Chí Minh
[54]. Thích Thanh Từ (1972): Phật giáo trong mạch sống dân tộc, Nxb La Bối, Sài Gòn
[55]. Phạm Thái (1994): Sơ Kính Tân Trang (Hoàng Hữu Yên giới thiệu và chú thích), Nxb.
Giáo dục, Hà Nội
[56]. Lê Mạnh Thát (2001): Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, tập 1, Nxb. TP.HCM
[57]. Lê Mạnh Thát (1999): Lịch sử Phật giáo Việt Nam, tập 1( Từ khởi nguyên đến thời Lý
Nam Đế), Nxb Thuận hoá, Huế
[58]. Thái Nam Thắng: Ý nghĩa biểu trưng tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn
tay;
[59]. Doãn Kế Thiện (1995): Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội, Nxb. Hà Nội
[60]. Trúc Thiên (dch-1969): Tuệ Trung thượng sỹ ngữ lục, Nxb. Đại Học Vạn Hạnh, Sài
Gòn
[61]. Nguyễn Đăng Thục (1974): Phật giáo Việt Nam, Nxb. Mặt Đất, Sài Gòn.
[62]. Nguyễn Đăng Thục (1992): Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Tập 1-6, Nxb.TP.Hồ Chí
Minh.
[63]. Nguyễn Khắc Thuần (2002): Đại cương lịch sử văn hóa Việt Nam, tập 2, Nxb. Giáo
dục, Hà Nội
[64]. Nguyễn Khắc Thuần (2002): Đại cương lịch sử văn hóa Việt Nam, tập 3, Nxb. Giáo
dục, Hà Nội.
[65]. Nguyễn Tài Thư (Chủ biên -1993): Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Nxb. Khoa học xã hội,
Hà Nội.
[66]. Nguyễn Tài Thư (chủ biên -1998): Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb. Khoa học xã
hội, Hà Nội.
[67]. Thích Từ Thông (1995): Pháp Hoa Kinh, Nxb. Thao Hối Am, Gia Đnh, Sài Gòn.
[68]. Huỳnh Ngọc Trảng (1997): Tượng gốm Đồng Nai – Gia Định, Nxb. Đồng Nai.
[69]. Thiền uyển tập anh (1990), Nxb. Văn học, Hà Nội.
[70]. Tạp chí Từ Bi Âm (1931), Sự tích Phật A di Đà và bảy v Bồ tát, số 200-204.
[71]. Thi ca Việt Nam hiện đại (1968), Nxb. Khai Trí, Sài Gòn.
[72]. Tuyển tập văn bia Hà Nội (1978): Quyển I, II, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
[73]. Chu Quang Trứ (2001): Di sản văn hóa dân tộc trong tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt

[93]. Trang
[94]. Trang Web http:// www.thuvienhoasen.org/botatquantheam-00.htm
[95]. Trang Web
[96]. Trang Web
[97]. Trang http:// www.buddhismtoday.com/botatQuanAm.htm
[98]. Trang Web