Đại cương về bệnh quai bị

I. Đại cương
Quai bị là một bệnh nhiễm virus toàn thân cấp tính đặc trưng bởi sưng
tuyến mang tai và các tuyến nước bọt khác do một loại Paramyxo virus gây nên
Bệnh thườnh gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên, bệnh chỉ mắc một lần. Ngoài
biểu hiện viêm tuyến nước bọt còn có biểu hiện các nơi khác như viêm não màng
não, viêm tụy, viêm cơ tim,viêm tinh hoàn và các biến chứng quan trọng như
điếc vĩnh viễn, vô sinh, rối loạn nhân cách
Sự ra đời của vaccine quai bị năm 1967 làm giảm tỉ lệ mắc bệnh và biến
chứng
II.Bệnh nguyên
Virus quai bị thuộc loại Pramyxovirus, chỉ có duy nhất một type huyết
thanh được tìm thấy năm 1934 bởi Johnson và Goodpasture.
Virion có hình cầu hơi thô đường kính khoảng 85-300 micromet .
Nucleocapside có chứa chuổi RNA cuộn theo hình xoắn và được bao bọc
chung quanh bởi màng lipid gồm 3 lớp. Lớp ngoài cùng gắn với glycoprotein
mang tính hủy hoại receptor (neuraminidase), ngưng kết hồng cầu
(hemaglutinating) và kết dính tế bào. Protein ngưng kết hồng cầu gắng với
acidesialic trên tế bào đích khởi đầu quá trình nhiễm virus . Protein kết dính tế bào
liên kết mànglipid kép, làm cho virus lan tràn từ tế bào này sang tế bào khác
III.Dịch tể
Người là vật chủ duy nhất đươc biết trong thiên nhiên.Trước khi có vaccin
1967 Quai bị là một bệnh dịch toàn cầu, thường tập trung ở các tập thể như trại
lính, trại mồ côi, trường học v.v Tuy nhiên dịch có tể bùng phát ở cụm dân cư đả
được chủng ngùa, chứng cớ này cho thấy một số người không đươc bảo vệ bằng
vaccin.Ở Mỹ đỉnh cao được ghi nhận vào năm 1987là 12848 trường hợp (Redbook
1994. Infectious diseases).Ở Việt nam chưa có số liệu cụ thể được báo cáo. Sự tấn
công của virus quai bị lần thứ 2 gần như không tìm thấy.
- Mùa: Bệnh xảy ravào mùa đông xuân đặc biệt là tháng 4-5. Mặc dầu
người ta thấy rằng quai bị ít lây hơn sời và thủy đậu nhưng trong một vài khảo sát

Ông tuyến chứa đày tế bào hoại tử và neutrophiles
Những tổn thương tương tự cũng tìm thấy ở các cơ quan khác như tụy và
tinh hoàn
Trong bối cảnh viêm tinh hoàn quai bị người ta quan sát những vùng nhồi
máu và phản ứng viêm nặng nề, hầu hết những vùng này có hiện tượng tế bào biểu
mô sinh tinh bị hyaline hóa và xơ hóa
Khi não bị thâm nhiễm, thì viêm não màng não tiên phát vơi tiêu hủy tế bào
thần kinh hoặc thóa hóa myeline sau viêm não có thể xãy ra
VI.Lâm sàng
1/3 trường hợp nhiễm virus quai bị không triệu chứng
Các biểu hiện chính trong quai bị gồm :
Sưng tuyến mang tai 60%_70%
Sưng các tuyến nước bọt khác 10%
Hệ thông thần kinh trung ương:
VMN Tăng lympho không triệu chứng 50%
Viêm màng não không triệu chứng 10%
Viêm não 1/6000
Bệnh lý về hệ thần kinh khác 4% (phát hiện bằng test)
Viêm tinh hoàn,mào tinh hoàn 20% (ở nam sau dậy thì)
Viêm buồng trứng 5% (ở nữ sau dậy thì)
Viêm tuyến vú 7%-30% (ở nữ sau dậy thì)
Viêm tụy 5%
Viêm thận (có bất thường về chức năng thận thoáng qua)
>60% (hiếm khi tử vong)
Viêm cơ tim,viêm ngoại tâm mạc, có bất thường trên ECG
5-15% (hiếm khi tử vong)
Các biểu hiện khác:
Viêm khớp, viêm tuyến giáp, Viêm tuyến tiền liệt, viêm gan, Viêm kết
mạc, viêm kết mạc, Viêm mống mắt, giảm tiểu cầu, Gia tăng sẩy thai (chỉ 3 tháng
đầu của thai kỳ)

Tòan thân: Sốt cao 39-410C, ớn lạnh, nôn mủa, đau vùng bìu.
Thăm khám: Vùng da bìu đỏ, tinh hòan sưng lớn to gấp 3 -4 lần bình
thường, nóng cứng, các triệu chứng này biến mất sau 1 tuần .
85% trường hợp viêm tinh hòan là viêm mào tinh hòan
35% trường hợp teo tinh hòan và thường là 1 bên, nếu teo xảy ra ở 2 bên
có thể vô sinh hoặc có thể bất thường về tinh dịch.
Testosteron huyết tương tăng trong suốt giai đọan viêm tinh hòan cấp, trở
lại bình thường khi hồi phục
Nhồi máu phổi được ghi hnận có lẽ do viêm tắc tĩnh mạch tiền liệt tuyến
và đám rối chậu trong viêm tinh hòan.
2.2 Viêm màng não và viêm não:
Hệ thống TKTW và vị trí tổn thương ngoại tuyến thông thường nhất trong
quai bị . Ở Mỹ trước khi có vaccine quai bị có khỏang 10% viêm màng não vô
khuẩn trong quai bị . Hiện nay chỉ còn 1% . Các biểu hiện ở hệ thống TKTW
xảy ra 3-10 ngày sau sưng tuyến mang tai (có khi 2-3 tuần sau), bao gồm: cứng cổ,
nhức đầu, nôn mủa, ngủ gà. Các triệu này giảm dần sau 3-10 ngày và thường khỏi
hòan tòan.
Dịch não tủy có những biến đổi bất thường có thẻ kéo dài khỏang 1 tháng:
Protein bình thường hoặc tăng nhẹ
Glucose bình thường
Tế bào < 500/mm3, đa số là Lympho, có khỏang 20-25% trường hợp có
Neutrophile tăng
Viêm não quai bị ít xảy ra hơn, tần suất 1/6000, nam > nữ, xảy ra 7-10 ngày
sau sưng tuyến mang tuyến mang tai hoặc xảy ra cùng lúc, các triệu chứng đặc
thù: Dấu thần kinh khu trú, rối lọan tác phong, ý thức trì trệ.
Các biểu hiện ít gặp là viêm tủy cắt ngang, viêm dây thần kinh sọ não,
viêm đa dây thần kinh, hội chứng Guilain Barré, mù vỏ não (Corticalblindness) và
thất điều. Ơ trẻ em có thể gặp não úng thủy do tắc lỗ thông não thất sau quai bị.
2.3 Điếc và giảm thính lực ;
Đây làmột thể điếc thần kinh (senssorineural deafness) biến chứng của quai

3.Amylase máu: Tăng trong viêm tụy và viêm các tuyến nước bọt và
có khi tăng ở những bệnh nhân viêm não, màng não quai bị mà không có sưng
tuyến mang tai trên lâm sàng. Ngược với Amylase máu, Lipase huyết thanh chỉ
tăng trong viêm tụy kèm với tăng đường máu và đường niệu (+) có thể xảy ra
4.Dịch não tủy: Không có sự tương quan giữa số lượng tế bào đếm được và
múc độ trầm trọng của thương tổn hệ thần kinh.
BC: 0-200/mm3 giai đọan đầu, neutrophile chiếm ưu thế, về sau chủ yếu
là lympho.
5.Phân lập virus: Virus có thể phân lập được từ máu, chất tiết ở cổ họng, từ
ống Stensen, DNT, nước tiểu.
6.Phương pháp miễn dịch huỳnh quang: Phát hiện sự hiện diện của virus
của tế bào họng thanh quản sớm hơn trong vònh 2-3 ngày.
7.Huyết thanh chẩn đóan: Test ELISA khá đặc hiệu và được áp dụng rộng
rãi nhất, xác định sự đáp ứng của kháng thể đặc hiệu IgM, IgG.
Test cố định bổ thể: phát hiện kháng thể kháng V (virion) và kháng thể
kháng S ( kháng nguyên nucleocapside hòa tan ), để chẩn đóan gian đọan cấp của
bệnh, trong giai đoạn cấp cá kháng S mà không có kháng thể V, nếu sau 2-3 tuần
hiệu giá kháng thể tăng gấp 4 lần thì chẩn đóan chắc chắn. Kháng thể S tồn tại vài
tháng và kháng thể V tồn tại nhiều năm.
VIII. Chẩn đóan gían biệt:
1.Trường hợp có sưng tuyên mang tai ta cần gián biệt với viêm tuyyến
mang tai do nhiễm virus (coxaskie, virus cúm và phó cúm) hoặc vi khuẩn (có mủ
chảy ra ở lổ đổ của ống stenon), một đôi khi sưng tuyến nướuc bọt mang tai có thể
gặp ở người nghiện rượu,SDD, ure máu cao, đái đường, sỏi tuyế nước bọt gây tắc
(chẩn đóan: hỏi tiền sử và chụp XQ ) .
2.Viêm hạch bạch huyết góc hàm do bạch hầu:
Bệnh cảnh nhiễm trùng nhiễm độc nặng kèm giả mạc ở họng hoặc viêm
phản ứng do nhiễm trùng vùng hầu họng, răng.
3. Một số bệnh tòan thể khác như: Lao, hodgkin, lupus ban đỏ, viêm tuyến
mang tai kèm theo viêm tuyến lê và móng mắt (hội chứng Mickulizz) có thể bắt

kháng viêm không steroid không cho hiệu quả mong muốn.

X.Dự phòng:
1.Dự phòng tập thể:
Bằng các phương tiện truyền thông đại chúng, tuyên truyền cho cộng đồng
biết các dấu hiệu nghi ngờ quai bị, giáo dục cách phòng bệnh như
Cải thiện chế độ dinh dưỡng, tăng sức đề kháng của cơ thể trong mùa có thể
xãy ra dịch,hoặc trong vùng đang có dịch; nhất là phụ nữ có thai và người chưa có
miễn dịch với quai bị
Người mắc quai bị phải được cách ly tối thiểu 9 ngày khi lâm sàng có
triệu chứng sưng tuyến mang tai nhất là khi bệnh nhân ở trong các tập thể như nhà
trẻ, trường học, trại lính .v.v. Để phòng dịch bùng phát.
2.Tạo miễn dịch chủ động: Vaccine quai bị ra đời 1967 và có hiệu quả bảo
vệ >95% trường hợp có tiếp xúc với nguồn bệnh, tuy nhiên vaccine quai bị không
chứng minh có hiệu quả bảo vệ khi bệnh đã bộc phát.
Vaccine được làm từ virus quai bị sống giẩm độc lực được nuôi cấy trong
phôi gà. Vaccine được tiêm dưới da liều 0,5 ml có thể đơn độc hoặc kết hợp với
sởi và Rubella(MMR: Mump, Measle, Rubella) đối tượng chủng ngừa là trẻ >12
tháng trỏ đi . Trẻ em, thanh thiếu niên và người lớn đều có thể chủng ngừa quai bị
. Chỉ cần chủng ngừa 1 lần .Thận trọng đối với những nguời có dị ứng với trứng,
thịt gà hoặc lông gà . Không có chứng cớ nguy hại cho thai nhi, nhưng cũng nên
tránh chủng ngừa cho phụ nữ có thai. Chống chỉ địng chủng ngừa còn đặt ra cho
những người đang điều trị với thuốc giảm miễn dịch, đang mắc các bệnh cúm ác
tính.
3.Miễn dịch thụ động: Dùng globuline miễn dịch chống quai bị, thuốc làm
giảm tỉ lệ viêm tinh hòan nhưng không có tác dụng lên cơ quan khác.
Liều lượng 3-4,5 ml tiêm bắp cho đối tượng tiếp xúc với người bệnh mà
chưa có miễn dịch.