A. MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Từ lâu, Kinh Dịch được coi là một kỳ thư đã tạo nên sự bí ẩn hàng thiên
niên kỷ “ là hiện tượng lạ trong lịch sử học thuật thế giới”. Kinh Dịch là bộ
sách tối cổ ra đời từ rất sớm, những thành tố tư tưởng sơ khai của nó đã xuất
hiện khi Socrate, Heraclit… ở Hy Lạp chưa được sinh ra, và Veda cùng
Upanisad ở Ấn Độ vẫn chưa hình thành.Ngay ở Trung Quốc, Kinh Thi và
Kinh Thư cũng không có nguồn gốc sâu xa bằng nó.
Mặc cho sự thăng trầm của lịch sử, có lúc khen lúc chê, lúc thịnh lúc suy;
Kinh Dịch vẫn là một sự bí ẩn kỳ vĩ, sừng sững thách đố trí tuệ của con người.
Nó trải qua khói lửa bạo tàn dưới thời Tần Thủy Hoàng nổi tiếng với thái độ
độc đoán cực đoan “ phân thư, khinh nho” ( đốt sách, chôn sống học trò), và
qua bão táp của thời kỳ “ Đại cách mạng văn hóa” ở Trung Quốc với phong
trào “ Phê Lâm, Phê Khổng”, để ngày nay giống như khi Kinh Dịch xuất hiện
đến giờ, gần như nó vẫn đang trong quá trình hình thành và phát triển, không
ngừng âm thầm cống hiến cho văn hoá Trung Quốc cũng như nhân loại.
Kinh Dịch không bao giờ bị quên lãng mà có sức cuốn hút mãnh liệt với
bất cứ học giả một thời đại nào muốn tìm hiểu về nền văn hóa phương Đông,
trong dòng chảy tìm về những nền văn minh cổ xưa. Điều đáng kinh ngạc là
Kinh Dịch không đơn thuần trình bày 64 quẻ bát quái, mà nó còn trình bày
một hệ thống triết học. Hệ thống triết học ấy đã tạo dựng nên một nền văn
minh Trung Hoa Cổ cực thịnh. Nền văn minh Cổ ấy vẫn tiếp tục tác động đến
xã hội Trung Hoa đương đại theo cái cách xuyên suốt không đứt đoạn. Một
nền văn minh cổ duy nhất của thế giới còn tồn tại cho đến ngày hôm nay.
Khi khoa học hiện đại bắt đầu nhìn lại quá khứ, những nhà khoa học trên
thế giới đã xem xét Kinh Dịch với tri thức của con người hiện đại và liên hệ
với những thành tựu hiện nay. Trong cuốn Kinh Dịch với vũ trụ quan Đông
phương (Giáo sư Nguyễn Hữu Lượng. Nxb TP. Hồ Chí Minh, 1992) phần
thay lời giới thiệu có tựa là “Tìm hiểu về Kinh Dịch” do ông Trần Nguyên
(viết theo De R. Wilhem. Yi King, với chú thích: đăng trong “Phụ san Khoa
học phổ thông” số 190, tháng 6 – 1992) đã viết : “Ngày nay người ta đã đem

thế giới về Chu Dịch. Hiện nay có hơn 3000 bộ sách chú giải về Kinh Dịch.
Ở Việt Nam qua các triều đại và các thời kì luôn có người nghiên cứu Dịch
và quan tâm đến Dịch. Từ thời Lý, Kinh Dịch đã đưa vào học hành và thi cử.
Nhà Nho phải am tường Nho Y Lý Số. Kinh Dịch là kinh điển quan trọng nhất
đối với Nho gia trong Tứ Thư Ngũ Kinh, nên gọi là Kinh. Nó đứng đầu trong
năm Kinh. Kinh Dịch còn gọi là bản Kinh, nó là tác phẩm thống nhất thiên
văn, địa lý, nhạc luật, binh pháp, luật làm thơ, thuật toán, tôn giáo vào làm
một Tuy nhiên ở Việt Nam như Nguyễn Hiến Lê đánh giá “ ở nước ta chưa
ai có thể gọi là nhà Dịch học được”. Song không vì thế mà phong trào nghiên
cứu Dịch lại đứt đoạn. Kinh Dịch là nguồn trí thức vô tận cả về đạo trời và
đạo người cho giới trí thức Việt Nam xưa.
Khác với việc nghiên cứu Dịch ở Trung Quốc, người Việt có cách hiểu và
tiếp cận riêng của mình khi tiếp thu Kinh Dịch. Phần lớn nội dung bói toán,
thuật số, từ ngữ, nguồn gốc của Kinh Dịch ít được chú ý, mà các nhà nghiên
cứu Dịch Việt Nam thường quan tâm đến nghĩa lý trong Kinh Dịch nhằm ứng
dụng về tư tưởng đạo đức hay dùng vào việc binh pháp. Chúng ta có thể nhắc
đến Nguyễn Trãi với “ Quân trung từ mệnh tập”; Nguyễn Bỉnh Khiêm với “
2
Trung Tân quán ngụ hứng ”, “ Trịnh Phùng sấm ký”; Đặng Thái Phương với “
Chu Dịch quốc âm diễn giải”. Chỉ nói riêng nhà bác học Lê Quý Đôn, người
sống ở thế kỷ 18, cũng đã để cả quyển I trong bộ “ Vân đài loại ngữ” của ông
để viết về “ lý khí” một lý thuyết xuất phát từ Dịch học…
Đến thời cận đại và hiện đại Việt Nam có nhà khoa bảng Hán học kiêm
chí sĩ Phan Bội Châu với “ Quốc văn Chu Dịch diễn giải” đã nói về Dịch như
sau: “ Trong các triết học Đông phương, vừa tinh vi vừa thiết thực, vừa thấu lý
vừa thiết dụng thời chẳng gì bằng Dịch học. Lòng u thời mẫn thế gốc ở một
tấm lòng từ bi thì Dịch chẳng khác gì Phật. Tùy thời thức thế đủ trăm đường
biến hóa thì Dịch có lẽ hay hơn Lão…Đã nghiên cứu Dịch học thời Phật học,
Lão học cũng có thể “ nhất dĩ quán chi””.
Với Ngô Tất Tố nhà văn và dịch giả “Kinh Dịch” lại cho rằng: “ Kinh Dịch

Ngoài ra còn có một số tác giả đang tranh cãi về nguồn gốc của Kinh Dịch
như tác giả Hoàng Tuấn trong tác phẩm “ Kinh Dịch và nguyên lý toán nhị
phân” cho rằng Kinh Dịch có nguồn gốc từ văn hóa Lạc Việt, hay như tác giả
Lê Gia và Nguyễn Thiếu Dũng trong “ Kinh Dịch di sản sáng tạo của người
Việt Nam” cũng cho Kinh Dịch có nguồn gốc từ Việt Nam.
Bên cạnh đó, một số học giả nghiên cứu Kinh Dịch đã đăng tải quan điểm
của mình trên một số tạp chí, luận văn như “ Một vài suy nghĩ của Bác Hồ
Với Chu Dịch” của Lê Văn Quán , hay “ Một số suy nghĩ về thế giới quan
trong Kinh Dịch ” của Giáo sư- Tiến sĩ Nguyễn Hùng Hậu, hoặc “ Vấn đề vũ
trụ quan trong tác phẩm Kinh Dịch” của Th.sĩ Nguyễn Tài Đông….
Như vậy, Kinh Dịch ở Việt Nam được nghiên cứu ở nhiều phương diện khác
nhau. Ngoài các nội dung không có gì mới thì một số công trình vẫn rất có giá
trị. Những công trình này đề cập ở các nội dung chủ yếu sau:
Thứ nhất là chú giải tác phẩm Kinh Dịch.
Thứ hai là đề cập vấn đề vũ trụ quan trong tác phẩm Kinh Dịch.
Thứ ba là đi sâu tìm hiểu nhân sinh quan trong tác phẩm Kinh Dịch.
Thứ tư là khả năng dự đoán trong tác phẩm Kinh Dịch.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
* Mục đích nghiên cứu
Luận văn nhằm góp phần tìm hiểu tư tưởng biện chứng được trình bày trong
tác phẩm Kinh Dịch cũng như những đóng góp và hạn chế của nó đối với các
học thuyết triết học cổ đại khác của Trung Quốc.
* Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện được mục đích trên, trong phạm vi của đề tài, chúng tôi tập
trung vào một số tư tưởng nổi bật:
- Tư tưởng về vận động, mối liên hệ và sự phát triển trong Kinh Dịch.
- Một số quy luật chủ yếu trong Kinh Dịch.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luận văn không phải là nói đến hệ thống
các tư tưởng khác nhau trong Kinh Dịch, mà chỉ dừng lại ở tư tưởng biện

2.1.1 Vận động của Âm- Dương.
2.1.2 Vận động trong Bát Quái.
2.2 Tư tưởng về mối liên hệ phổ biến.
5
2.2.1 Mối liên hệ của Âm- Dương.
2.2.2 Mối liên hệ trong Bát Quái.
2.3 Tư tưởng về sự phát triển.
2.3.1 Sự phát triển của Âm- Dương.
2.3.2 Sự phát triển trong Bát Quái.
Chương 3
MỘT SỐ QUY LUẬT CHỦ YẾU TRONG KINH DỊCH
3.1 Quy luật mâu thuẫn.
3.1.1 Một số cặp phạm trù mâu thuẫn cơ bản trong Kinh Dịch.
3.1.2 Hình thức, nội dung mâu thuẫn trong Kinh Dịch.
3.1.3 Ý nghĩa mâu thuẫn trong Kinh Dịch.
3.2 Quy luật phản phục.
C. PHẦN KẾT LUẬN
So với các học thuyết đương thời ở Trung Quốc nhất là so với Đạo giáo,
cách thể hiện tư tưởng biện chứng trong tác phẩm Kinh Dịch rõ ràng và khái
quát hơn. Những quan điểm của các nhà Dịch học về tư tưởng biện chứng có
nhiều điểm thành công nhất định, có nhiều điểm phù hợp với nhận thức triết
học hiện đại.
Ta có thể thấy rõ ràng nhiều học phái khác nhau ở các thời đại luôn sử dụng
các khái niệm học thuyết của Dịch làm cứu cánh cho học thuyết của mình
như âm- dương, càn- khôn, sinh – hóa, thời- thế, động- tĩnh, cùng- cực, trung-
hòa, nhân- chính…Đồng thời, họ chịu ảnh hưởng rất lớn của các quy luật
trong Dịch: luật biến hóa, luật âm dương, luật phản phục…Trong lịch sử triết
học Trung Quốc cổ đại, Kinh Dịch là số ít các tác phẩm hiếm hoi cho chúng ta
thấy bức tranh tổng thể thống nhất biện chứng về thế giới và con người. Với
các nhà làm Dịch, tư tưởng biện chứng là tư tưởng bao trùm toàn bộ tác phẩm.

thịnh thì âm suy (dương trưởng thì âm tiêu, âm trưởng thì dương tiêu); vạn vật
hết sinh rồi tử, hết tử rồi lại sinh, cứ như thế lần hồi với nhau. Không gì là
không thể biến thiên.
Tư tưởng biện chứng đó áp dụng vào nhân sinh quan đã có tác dụng rất to
lớn với tư duy Á Đông. Đó là tinh thần lạc quan, nghiêm túc, lành mạnh, bình
thản, ung dung “ dĩ bất biến ứng vạn biến” trước mọi việc sinh tử, được mất,
thịnh suy, bĩ thái, họa phúc …của cuộc đời. Điều này đã đem đến giá trị nhân
văn sâu sắc của Dịch mà không phải tác phẩm nào cũng làm được. Ngoài ra,
Kinh Dịch ngày nay còn có tính dự đoán chính xác ứng dụng cho mọi ngành,
mọi lĩnh vực với tính thực tiễn rất cao. Ai đã từng đọc Dịch với tinh thần khoa
học thì không ai là không say mê, đọc Dịch đến mức quên ăn quên ngủ, sách
không dời tay. Bản thân ngay cả Khổng Tử đọc sách Dịch đến ba lần đứt lề,
còn than rằng: “ Cho ta sống thêm mấy năm nữa để nghiên cứu Kinh Dịch thì
không lầm lỗi lớn” ( Luận ngữ, thiên nhì).
Đối với sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá hiện nay của nước ta, việc
nghiên cứu và ứng dụng Kinh Dịch có tác dụng rất to lớn trong việc phát huy
7
nguồn lực con người ( điều này Nhật Bản đã làm từ lâu và có tác dụng rất tích
cực). Đặc biệt là khả năng dự đoán to lớn của Kinh Dịch trong nhiều lĩnh vực,
giúp con người đề ra các quyết sách có lợi trong đường lối, chính sách phát
triển kinh tế, chính trị, văn hoá, giáo dục
8
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1) Nhiều tác giả:
Anamach-Những nền văn minh thế giới, Nxb Văn hoá thông tin, HN, 1997
Các Mác- Ăng ghen toàn tập, tập 20, Nxb Chính trị quốc gia, HN, 1997
Lịch sử Triết học, Nxb Chính trị quốc gia, HN, 1997
Triết học 3 tập, Nxb Chính trị quốc gia, HN, 1995
Giáo trình triết h ọc, Nxb Chính trị quốc gia, HN, 2005.
Từ điển Tiếng Việt, Nxb Từ điển Bách Khoa, HN, 2005

17) Nguyễn Ngọc Hải: Can chi thông luận, Nxb VHTT, 1998.
18) Nguyễn Hùng Hậu: Một số suy nghĩ về thế giới quan trong Kinh Dịch,
Tạp chí Triết học, số 3, 2000.
19) Thiệu Vĩ Hoa: Chu Dịch với dự đoán học, Nxb Văn hóa, 1992;
Dự đoán theo Tứ trụ, Nxb VVHT, 1996.
20) Bạch Huyết: Thiên Thời- Địa Lợi- Nhân Hòa, Nguyễn An và Nguyễn Văn
Mậu dịch, Nxb Văn hóa- Thông tin, HN, 1998.
21) Diêu Chu Hy: Vu thuật thần bí, Nxb VHTT, 1993.
22) Trần Trọng Kim, Nho Giáo 2 tập Sài Gòn, XB 1971.
23) N.Konrat: Phương Đông và phương Tây, Nxb Giáo dục1997
24) Phùng Hữu Lan: Đại cương triết học sử Trung Quốc, Nxb Thanh niên,
1599.
25) Nguyễn Hiến Lê: Khổng tử, Nxb Văn Học, 1991;
Kinh Dịch - Đạo của người quân tử, Nxb Văn học, 1994;
Sử Trung Quốc, Nxb VHTT, 1997;
Lão tử - Đạo Đức kinh, Nxb VHTT, 1998;
Trang tử Nam Hoa kinh, Nxb VHTT, 1998;
Mạnh tử, Nxb VHTT, 1998.
26) Will Durant – Nguyễn Hiến Lê dịch: Lịch sử văn minh Trung Hoa Nxb
VHTT, 1997.
27) V.Lênin, Mác Ăngghen- Chủ nghĩa Mác, Nxb Sự Thật, Matxitcova,
1973.
28) E. Lip: Nghệ thuật kiến trúc theo văn hóa Trung Hoa, Nxb VHTT, 1999.
29) Nguyễn Hữu Lương: Kinh Dịch với Vũ Trụ Quan Đông Phương, Nxb
TP.HCM, 1992.
30)Đàm Thành Mậu biên soạn: Hoàng đế nội kinh với suy đoán vận khí,
Nxb VHTT,1998.
31) Bùi Văn Nguyên: Kinh Dịch Phục Hy, Nxb Khoa học xã hội, 1997.
32) Nguyễn Tôn Nhan: Một trăm nhân vật nổi tiếng văn hóa Trung Quốc,
Nxb Văn học, 1998.