Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
Luận văn
Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến
quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành
nghề và tạo việc làm của lao động
nông thôn
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
1
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
Mục lục
Mục lục 2
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Thế kỷ XXI đã mở ra cho các nước trên thế giới cũng như Việt Nam
biết bao cơ hội và tạo ra những bước tiến không ngừng trên tất cả các lĩnh
vực từ kinh tế, chính trị đến xã hội. Quá trình đô thị hóa của nước ta gắn liền
với công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Đô thị hóa là quá trình chuyển đổi từ
xã hội nông thôn truyền thống sang xã hội hiện đại, nó làm thay đổi cả nông
thôn và thành thị trên nhiều bình diện.
Đô thị hóa nông thôn là một quá trình phát triển tất yếu của một quốc
gia, đặc biệt đối với nước ta là nước đang trong giai đoạn đầu của công cuộc
công nghiệp hóa đất nước. Tốc độ đô thị hóa trong thời gian tới còn diễn ra
nhanh hơn nữa. Đô thị hóa đã, đang và sẽ mang lại các mặt tích cực như thúc
đẩy phát triển kinh tế xã hội rõ rệt, đồng thời nó cũng nảy sinh những mặt
tiêu cực như thu hẹp đất đai canh tác nông nghiệp, gây nguy cơ ô nhiễm môi
trường, các vấn đề xã hội nảy sinh
Hiện nay, quá trình đô thị hoá đang diễn ra vô cùng sôi động trên khắp
mọi miền của đất nước. Trên mảnh đất Nam Sách – Hải Dương, đô thị hoá
vùng nông thôn đã và đang tác động tích cực sâu sắc đến mọi lĩnh vực của
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
2

giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những yếu tố ảnh hưởng đến sự chuyển dịch cơ
cấu ngành nghề và việc làm của lao động nông thôn nhưng đề tài chưa đi sâu
nghiên cứu thực trạng của vấn đề này.
Cuốn sách “ Việc làm ở nông thôn. Thực trạng và giải pháp” tác giả
Vũ Tiến Quang, Nhà xuất bản Nông nghiệp. Đề tài tập trung nghiên cứu về
cơ cấu việc làm ở nông thôn từ đó đưa ra các giải pháp giải quyết việc làm
cho người nông dân.
Nói tới vấn đề lao động việc làm trong bối cảnh đô thị hóa không thể
không kể đến công trình nghiên cứu của tác giả Lê Hải Thanh “Sự biến đổi
cơ cấu lao động – việc làm ở nông thôn ngoại thành tp Hồ Chí Minh hiện
nay”. Trong công trình này tác giả đã nghiên cứu về thực trạng biến đổi lao
động - việc làm của nông dân ngoại thành Tp Hồ Chí Minh tác giả cũng đưa
ra một số nguyên nhân ảnh hưởng đến quá trình này như đường lối, chính
sách Nhà nước của Tp Hồ Chí Minh. Đồng thời cũng dự báo về xu hướng
biến đổi trong thời gian tới. Nhưng đề tài chưa tập trung đi sâu để đưa ra các
giải pháp giải quyết những tác động tiêu cực của quá trình đô thị hóa.
Như vậy qua đây ta thấy sự biến đổi của lao động - việc làm nông
thôn trong quá trình đô thị hóa có ý nghĩa quan trọng hơn bao giờ hết. Vì
vậy để làm rõ quá trình đô thị hoá đang diễn ra và có tác động như thế nào
đến cuộc sống của người dân huyện Nam Sách nói riêng cũng như cả nước
nói chung, cũng như chỉ ra những biến đổi trên “diện mạo” của địa phương
nhóm nghiên cứu đã lựa chọn đề tài “Chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp của
lao động nông thôn dưới tác động của quá trình đô thị hóa”. Trên cơ sở kế
thừa những công trình, cuốn sách, bài viết và khắc phục những hạn chế đề
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
4
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
tài tập trung vào làm rõ thực trạng chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp của lao
động nông thôn từ đó đưa ra những khuyến nghị thiết thực giúp cho quá
trình đô thị hóa ở nông thôn đạt hiệu quả cao nhất.

• Góp phần làm sáng tỏ thực trạng chuyển đổi nghề nghiệp
của lao động nông thôn trong quá trình đô thị hóa.
• Tạo cơ sở khoa học cho việc hoạch định các chính sách
phát triển kinh tế xã hội ở nông thôn.
5. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu
Chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp của lao động nông thôn dưới tác động
của đô thị hóa.
5.2. Khách thể nghiên cứu
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
6
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
- Nông dân huyện Nam Sách – Hải Dương
- Cán bộ chính quyền địa phương
5.3. Phạm vi nghiên cứu
- Không gian: Huyện Nam Sách - Hải Dương
Thời gian: Từ tháng 1 năm 2010
6. Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp luận
Đề tài dựa trên cơ sở phương pháp luận của triết học Mác –Lênin bao
gồm chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Trong đó
nguyên lý khách quan lịch sử cụ thể được vận dụng một cách cụ thể. Theo
quan điểm này thì khi xem xét một vấn đề nào đó thì phải đặt trong hoàn
cảnh cụ thể và đặt trong mối liên hệ với các sự kiện xảy ra. Hơn nữa phải
nhìn các sự kiện hiện tượng xã hội một cách khách quan, luôn vận động biến
đổi chứ không phải bất biến.
Như vậy khi vận dụng vào đề tài: “Chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp
của lao động nông thôn dưới tác động của quá trình đô thị hóa”. Chúng ta
cần xem xét vấn đề này trong bối cảnh của quá trình đô thị hóa đang diễn ra.
Vận dụng phương pháp luận triết học đối tượng của đề tài được tiếp

thông tin sơ cấp nhưng chiếm một vị trí chủ đạo trong nghiên cứu bởi tính
ưu việt của nó. Đây là một trong những phương pháp được đề tài vận dụng
và triển khai theo quy trình phù hợp với chuyên ngành. Để có kết quả và
thông tin mang tính đại diện, khách quan, khoa học, chính xác nhóm nghiên
cứu đã tiến hành chọn ngẫu nhiên.
Nghiên cứu đề tài này nhóm nghiên cứu sử dụng 150 bảng hỏi với các
đối tượng hộ gia đình.
7. Giả thuyết nghiên cứu
• Cơ cấu nghề nghiệp của người lao động đang chuyển từ
ngành nghề nông nghiệp sang ngành nghề phi nông nghiệp.
• Sự chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp tác động mạnh mẽ đến
việc nâng cao chất lượng cuộc sống của người lao động
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
9
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài chuyển biến cơ
cấu nghề nghiệp của lao động nông thôn dưới tác
động của quá trình đô thị hóa.
1.1. Lý thuyết liên quan
1.1.1. Lý thuyết biến đổi xã hội
Mọi xã hội đều không ngừng biến đổi, sự ổn định chỉ là bề ngoài
mang tính tạm thời. Ở xã hội hiện đại sự biến đổi càng rõ rệt và nhanh hơn.
Ở nước ta trong những năm gần đây cùng với sự mở rộng giao lưu với các
quốc gia và vùng lãnh thổ của các nước khác nhau trên thế giới nền kinh tế
có những bước khởi sắc từng ngày. Hiện nay Đảng và Nhà nước đang đẩy
mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước với mục tiêu đến năm 2020
nước ta về cơ bản trở thành nước công nghiệp hiện đại cùng với những chính
sách đó là quá trình đô thị hóa được đẩy mạnh ở từng địa phương. Sự tác
động của quá trình đô thị hóa góp phần vào việc chuyển đổi nghề nghiệp của
lao động nông thôn. Có nhiều quan điểm chỉ cho rằng biến đổi xã hội chỉ là

Với đề tài này nhóm nghiên cứu chúng tôi dựa vào lý thuyết biến đổi
xã hội để xem xét chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp của lao động nông thôn
dưới tác động của quá trình đô thị hóa. Điều này cho thấy sự chuyển đổi là
khách quan tất yếu phù hợp với tình hình của thế giới và trong nước đó là sự
toàn cầu hóa hội nhập và sự đô thị hóa ở nước ta. Dưới tác động của quá
trình đô thị hóa đã làm cơ cấu kinh tế của nước ta thay đổi kéo theo đó là sự
thay đổi của cơ cấu nghề nghiệp của lao động nông thôn. Sự biến đổi đó đã
làm cho nước ta nói chung và huyện Nam Sách nói riêng phát triển những
tiền năng vốn có của mình. Qua đây ta thấy sự chuyển đổi cơ cấu nghề
nghiệp của lao động nông thôn tương ứng với loại biến đổi xã hội phát triển.
Khi xã hội phát triển thì đô thị hóa là tất yếu và cùng với quá trình đó là
nghề nghiệp lao động nông thôn cũng thay đổi.
1.2. Các khái niệm công cụ.
1.2.1. Khái niệm lao động
Về khái niệm lao động có rất nhiều khái niệm khác nhau về lao động.
Ănghen nhận định “Lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn
bộ đời sống loài người và như thế đến một mức mà trên một ý nghĩa nào đó
chúng ta phải nói đến lao động đã sáng tạo ra bản thân con người”.
Theo Mác: “ Lao động trước hết là một quá trình diễn ra đối với con
người và tự nhiên, một quá trình trong đó bằng hoạt động của mình con
người làm trung gian điều tiết và kiểm tra sự trao đổi chất giữa họ với tự
nhiên”.
Hồ Chí Minh coi lao động là vinh quang. Người cho rằng chức năng
lao động sản xuất là chức năng đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của một
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
12
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
cấu trúc xã hội. Trong đó thì người lao động đặt ở vị trung tâm là nguồn lực
quan trọng quyết định nhất cho yêu cầu của sản xuất.
Nhìn chung các quan điểm trên đều có sự đồng nhất lao động là hoạt

là làng mạc sống bằng sản xuất nông nghiệp, khác hẳn với thành thị. Nói
đúng hơn nông thôn là vùng địa lý cư trú gắn với thiên nhiên, khác hẳn
thành thị với dân cư chủ yếu là nông dân, ngành nghề chủ yếu là nông
nghiệp và có lối sống riêng, văn hóa riêng.
V. Staroverov – nhà xã hội học người Nga đã đưa ra một định nghĩa
khá khái quát về nông thôn, khi ông cho rằng: “Nông thôn với tư cách là
khách thể nghiên cứu của xã hội học về một phân hệ xã hội có lãnh thổ xác
định đã hình thành từ lâu trong lịch sử. Đặc trưng của phân hệ xã hội này là
sự thống nhất đặc biệt của môi trường nhân tạo với các điều kiện địa lý ưu
trội, kiểu loại tổ chức xã hội phân tán về mặt không gian” nông thôn phân
biệt với đô thi hóa bởi trình độ phát triển kinh tế xã hội thấp kém hơn về
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
14
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
mức độ phúc lợi xã hội, sinh hoạt. Điều này thể hiện rõ trong cơ cấu xã hội
và trong lối sống của cư dân nông thôn. Ở nông thôn loại hình hoạt động lao
động kém đa dạng ( so với đô thị) tính thuần nhất về xã hội và nghề nghiệp
cao hơn. Nông thôn là hệ thống độc lập tương đối ổn định là một tiểu hệ
thống không gian - xã hội. Các thành phần của nó đồng nhất với đô thị song
mặt khác lại tách biệt. Nông thôn và đô thị hợp lại thành chỉnh thế xã hội và
lãnh thổ của cơ cấu xã hội (Tô Duy Hợp - xã hội học nông thôn, tr.115)
Ngày nay xã hội nông thôn nước ta đã có những thay đổi đáng kể do
sự thay đổi của tình hình trong nước và thế giới. Đáng chú ý hơn cả là sự tác
động của quá trình đô thị hóa. Sự hình thành đô thị cũng là quá trình làm cho
xã hội nông thôn được khẳng định. Xã hội nông thôn Việt Nam hiện nay
mang một số đặc trưng sau:
+ Môi trường gần gũi với tự nhiên, gắn bó với ruộng đất và cảnh quan nơi
mình sinh sống.
+ Kinh tế nông thôn: nông nghiệp là cơ sở kinh tế chính của xã hội nông
thôn, sản xuất nhỏ với kỹ thuật lạc hậu. Hiện nay, kinh tế nông thôn nước ta

Là công việc chuyên làm, công việc đó được xác định bởi công lao
động trong xã hội, khi nói tới yếu tố chuyên làm người ta muốn nói tới hai
khía cạnh là tính lâu dài về mặt thời gian và tính chuyên trách. Còn khi nói
về điều kiện phân công lao động trong xã hội người ta muốn nhắc tới sự
đánh giá xã hội về công việc này.
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
16
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
Theo Từ điển Tiếng Việt: “Nghiệp là nghề làm ăn sinh sống hay đó là
cách viết tắt của sự nghiệp”.
Nếu như khái niệm nghề nhấn mạnh tới sự phân công lao động từ bên
ngoài thì khái niệm nghiệp nhấn mạnh tới ý thức chủ quan của chủ thể. Khi
nói tới nghề người ta chú ý đến hai yếu tố thời gian hành nghề và trình độ
chuyên môn nhưng chưa chú ý tới mục tiêu của sự hành nghề. Còn từ nghiệp
thì bao hàm ý thức mục tiêu của chủ thể, mà cụ thể là mục tiêu kiếm sống.
Vì vậy không phải từ nghề nào cũng trở thành “nghiệp”. “Nghề” chỉ trở
thành nghiệp khi nào nghề đó chỉ trở thành một phương tiện làm ăn kiếm
sống, sự hành nghề đó là mục tiêu kiếm sống.
Vì thế nghề nghiệp luôn gắn với sự phân công lao động trong xã hội.
Nói đến nghề nghiệp là người ta thường nói đến một trình độ chuyên môn
nhất định (thấp hay cao) được lĩnh hội thông qua hệ thống giáo dục đào tạo
hoặc do học hỏi qua kinh nghiệm của các thế hệ đi trước. Nó chính là một
phương thức hoạt động của con người nhằm thỏa mãn những nhu cầu vật
chất và tinh thần của mình.
1.2.4. Cơ cấu nghề nghiệp.
Cơ cấu nghề nghiệp: là tổng thể các mối quan hệ chủ yếu về chất
lượng và số lượng tương đối ổn định của các nghề nghiệp trong một hệ
thống kinh tế - xã hội và trong một khoảng thời gian nhất định.
Cơ cấu nghề nghiệp luôn gắn với sự phân công lao động xã hội, là sự
chuyên môn hóa theo ngành của các tập đoàn xã hội, thực hiện các chức

hướng vận động và phát triển giữa lực lượng lao động trong các hộ gia đình
đang làm việc trong các ngành nghề khác nhau. Có thể nói, nghiên cứu cơ
cấu hộ gia đình hiện nay cho ta thấy tính đa dạng và phong phú ngành nghề
trong một gia đình và trên cơ sở đó thấy được sự vận động biến đổi của nó
dưới tác động của đô thị hóa. Trong đề tài này cơ cấu nghề nghiệp của hộ
gia đình tập trung vào ba nhóm sau:
- Hộ thuần nông: bao gồm các hoạt động tong các nghề trồng trọt, chăn
nuôi.
- Hộ hỗn hợp: bao gồm những hộ đang hoạt động trong các ngành nghề
như nông nghiệp như nông nghiệp kết hợp với một số nghề nghiệp
khác.
- Hộ phi nông nghiệp bao gồm các hộ đang hoạt động trong các ngành
nghề ngoài nghề trồng trọt và chăn nuôi.
 Cơ cấu nghề nghiệp xét theo lao động
+ Lao động trong ngành nông nghiệp.
+ Lao động trong công nghiệp.
+ Lao động tiểu thủ công.
+ Lao động trong buôn bán – Dịch vụ.
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
19
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
+ Lao động làm trong cơ quan nhà nước như công chức…
1.2.5. Khái niệm đô thị hóa
Theo Từ điển Tiếng Việt “Đô thị hóa là quá trình tập trung dân cư
ngày càng cao vào các đô thị và làm nâng cao vai trò của thành thị đối với
sự phát triển của xã hội”
Theo bách khoa toàn thư “ Đô thị hóa là sự mở rộng của đô thị tính
theo tỷ lệ phần trăm giữa dân số đô thị hay diện tích đô thị trên tổng số dân
hay diện tích của một vùng hay một khu vực”. Nó cũng có thể tính theo tỷ lệ
gia tăng của hai yếu tố đó theo thời gian. Nếu tính theo cách thứ nhất thì nó

Trong quá chuyển đổi nghề nghiệp không chỉ đơn thuần chuyển từ
ngành nghề này sang ngành khác của người dân mà còn làm thay đổi cơ cấu
của trong từng ngành, giúp cho các ngành phù hợp với cơ chế hiện nay. Vì
như hiện nay nước ta đang tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đi đầu
là quá trình đô thị hóa. Quá trình này đang diễn ra mạnh mẽ ở vùng nông
thôn làm cho bộ mặt nông thôn đang có những bước thay đổi đáng kể. Đô
thị hóa ở nông thôn làm cho diện tích đất nông nghiệp ngày càng giảm thay
vào đó là các đô thị, khu công nghiệp, nhà máy, xí nghiệp mọc lên. Đòi hỏi
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
21
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
người nông dân muốn tồn tại thì phải có sự thay đổi sao cho phù hợp với
hoàn cảnh thực tiễn thì phải chuyển đổi nghề nghiệp như từ sản xuất nông
nghiệp sang phi nông nghiệp.
Qua đây ta thấy đô thị hóa đã tác động trực tiếp làm cho cơ cấu nghề
nghiệp ở nông thôn có sự chuyển đổi theo hướng giảm dần tỷ trọng lao động
trong ngành nông nghiệp và tăng dần tỷ trọng trong ngành công nghiệp, thủ
công nghiệp, xây dựng và dịch vụ.
Chương 2: Thực trạng chuyển đổi cơ cấu
nghề nghiệp của Huyện Nam Sách - Hải Dương.
2.1. Đặc điểm kinh tế - xã hội của địa bàn nghiên cứu
2.1.1. Tỉnh Hải Dương
Hải Dương là một tỉnh nằm ở vùng đồng bằng sông Hồng. Trung tâm
hành chính của tỉnh là Thành phố Hải Dương nằm cách thủ đô Hà Nội 57
km về phía đông, cách Thành phố Hải Phòng 45 km về phía tây. Phía tây
bắc giáp tỉnh Bắc Ninh, phía bắc giáp tỉnh Bắc Giang, phía đông bắc giáp
tỉnh Quảng Ninh, phía đông giáp thành phố Hải Phòng, phía nam giáp tỉnh
Thái Bình và phía tây giáp tỉnh Hưng Yên.
Hiện nay, tỉnh Hải Dương được Thủ tướng chính phủ cho phép thành
lập đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020 là 18 KCN tập trung với

Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
Năm 2008, giá trị sản xuất công nghiệp và xây dựng ước đạt hơn
1.346 tỷ đồng, tăng 52% so với năm 2007. Cũng năm này, tỉnh có 1.700
doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực, trong đó có hơn 900 doanh
nghiệp sản xuất công nghiệp. Tỉnh Hải Dương là một trong những trung tâm
về công nghiệp của Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
Với vị trí địa lý của tỉnh là có các đường quốc lộ 5, quốc lộ 191, quốc
lộ 183, quốc lộ 17 tạo điều kiện thuận lợi để giao lưu buông bán với các tỉnh
lân cận như: Hưng Yên, Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Giang, Thái Bình, Quảng
Ninh…và tạo điều kiện thu hút đầu tư trong và ngoài nước đến đây.
2.1.2. Huyện Nam Sách
Huyện Nam Sách phía bắc giáp huyện Chí Linh, phía đông giáp
huyện Kinh Môn và huyện Kim Thành, phía nam giáp thành phố Hải
Dương, phía tây giáp huyện Cẩm Giàng và huyện Gia Bình (tỉnh Bắc Ninh).
Huyện Nam Sách có 18 xã (An Bình, Đồng Lạc, Nam Hưng…) và 1 thị trấn
(Nam Sách)
Huyện Nam Sách có một vị trí địa lý rất quan trọng nằm ở trung tâm
của tâm giác kinh tế Hà Nội – Hải Phòng - Quảng Ninh với hệ thống giao
thông thuận lợi cho việc phát triển các ngành nghề rất đa dạng đặc biệt là
việc xây dựng các khu công nghiệp, các trang trại. Đây chính là tiền đề để
biến Nam Sách thành một trung tâm khu vực, điểm liên kết với các tỉnh,
thành phố như Hà Nội, Hải Phòng và Quảng Ninh. Nhờ điều kiện thuận lợi
về cơ sở hạ tầng, giao thông mà Nam Sách đang dần trở thành một huyện có
lợi thế thu hút vốn đầu tư lớn nhất so với các huyện trong toàn tỉnh.
- Đặc điểm kinh tế:
Phan Văn Hải Tạ Thị Khuyên Lớp XH10A
24
Đề tài khoa học 2010 Khoa Xã Hội Học
Chủ yếu là phát triển nông nghiệp trong những năm gần đây nông
nghiệp của huyện Nam Sách đã đưa khoa học công nghệ, đưa các giống cây