Sông Trà không có tuổi
Nắng Quảng Ngãi tôi về không mũ đội/ Trời tháng năm gió núi
Hạ Lào bay/ Thành phố ấy như người không có tuổi Mấy câu
thơ tả chân về Quảng Ngãi trước 1975 đến nay vẫn tạo nhiều cảm
xúc Quảng Ngãi không có tuổi vì có một dòng sông làm mê mẩn
bao tâm hồn thơ ca: sông Trà Khúc.
Thế kỷ 19, Cao Bá Quát trên đường vô miền Trung nhận ra sông Trà
như "lưỡi gươm đầm ánh bạc". Nửa đầu thế kỷ 20, Hàn Mặc Tử
những ngày ra thăm bạn đã nhận ra thế giới kỳ ảo khi chèo thuyền
"chơi giữa mùa trăng". Còn Bích Khê trên bến sông quê nhà đã thốt
lên: "Ô hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi, vàng rơi thu mênh
mông ".

Là tỉnh ở giữa khúc eo miền Trung, Quảng Ngãi chịu ảnh hưởng oi
bức của những luồng không khí hội tụ phía Tây (gió Lào) nhưng nhờ
có dòng sông Trà, tất cả đều hóa giải.

Từ thời các chúa Nguyễn, sông Trà đã được liệt vào hàng "đại giang".
Mặc dù không lớn lắm, như đặc điểm của hầu hết các dòng sông miền
Trung, nhưng sông Trà làm mát cả núi non, đồng bằng ven biển
Quảng Ngãi nhờ có nhiều nguồn, nhánh. Từ những vách núi phía
đông Trường Sơn, các con nước hợp lại thành hai nhánh là sông Trà
và sông Vệ để cùng đổ ra cửa Cổ Lũy. Người xưa thật là tinh túy khi
đặt cho Quảng Ngãi cái tên Cẩm Thành. Có dòng sông Trà, những đồi
gò đất đai hóa thạch, những bờ tre, bãi cát, đồng lúa quanh thành phố
không có tuổi cũng dần dà nên gấm nên hoa.

đường "xuất ngoại" là con cá bống. Họ cá bống có đến hàng chục loại
nhưng cá bống sông Trà nức tiếng vì thời phong kiến nó được chuyên
dùng để "tiến vua".

Lòng sông từ đoạn Tư Nghĩa trở xuống nhiều sạn, cát, tới gần cửa Cổ
Lũy con nước lại nhiễm mặn. Nên dù cùng ở trong dòng sông Trà, con
cá cũng có hình dáng khác nhau. Vùng nước chẻ hai, nhiễm bùn nên
cái vi, đuôi cá như dài hơn, da cá lại đen nên người dân gọi là cá bống
mú. Thịt nó bở nên không được chuộng. Chỉ từ đoạn bến Tam
Thương trở lên khỏi cầu Trà Khúc, nước hơi xiết, cá thường trườn
bám qua sạn, cát nên da con cá trắng, mình thon hơn, đó mới đích thị
là là cá bống sông Trà.

Ở phía tả ngạn, ven mé cầu có một xóm nhà nhỏ, cư dân chuyên sống
bằng nghề ngày chèo ghe ra xúc sạn, đêm đem những ống tre cột chì
ra cắm giữa sông. Bà con gọi đó là "ống trúm" để bắt cá bống. Cá bơi
ngược nước, lặn quanh cát sạn hồi lâu mệt mỏi sẽ chui vào miệng ống
tìm chỗ núp. Rạng sáng ngư dân chỉ việc chèo ghe hoặc lội ra trút ống
bắt cá. Mỗi ống nhiều nhất cũng chỉ mười con. Cá được bỏ vô rổ "mỏ
vịt" - một loại bình đan bằng tre trúc dùng đựng cá. Vào bờ, cá được
đổ ra từng nia nhỏ như cái mâm để sàng lọc lại lần nữa, chọn cá bống
để riêng, đem về kho nấu.

Chủ tiệm cơm Sông Trà trên đường Hùng Vương đoạn gần ngã tư
Quang Trung là một trong những đầu mối mua gom cá bống dưới
sông về chế biến.

Chỉ riêng việc kho cá để giữ được vị thơm nguyên chất lại để dành
được lâu cũng là chuyện để các bà nội trợ tranh luận nhau. Phụ nữ
Quảng Ngãi, ai cũng tự hào mình có bí quyết kho cá bống. Phải kho


Từ Thạch Trụ cách tỉnh lỵ 30km về phía nam trên đường quốc lộ 1
ngày xưa đã có đường lên Kontum. Cùng với Dung Quất, con đường
này đã được khôi phục lại, trở thành quốc lộ 24 qua Ba Tơ, Giá Vực
để vượt đèo Vi-Ô-Lắc (khen ai khéo đặt tên, nghe đã tượng hình) lên
Tây nguyên. Đường 24 qua địa phận Quảng Ngãi dài hơn 90km.
Đường vượt dốc, rồi quanh quẹo bên những vự c sâu. Người Quảng
Ngãi tính lầm lì, quyết chí nhưng ít nói. Nhiều nhà làm trang trại lên
đèo âm thầm trồng cây trầm hương giờ đã đến kỳ cấy trầm.

Chẳng bao lâu nữa Nhà máy lọc dầu Dung Quất xây dựng xong,
Quảng Ngãi sẽ trở thành điểm son của miền Trung.