Xã hội học 1 - 1983
Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn
SƠ BỘ KHẢO CỨU MỘT LOẠI HÌNH
HOẠT ĐỘNG GIAO TIẾP
CỦA CÁC GIA ĐÌNH THÀNH PHỐ
(XÃ HỘI HỌC VĂN HÓA)
TRỊNH DUY LUÂN
Những năm gần đây, ngành xã hội học đã triển khai một loạt hoạt động nghiên
cứu cụ thể trên nhiều lĩnh vực của dời sống xã hội. Nhiều vấn đề đã có những
nghiên cứu chuyên sâu, song cũng còn những mảng vấn đề lớn thuộc nhiều lĩnh
vực chưa được tìm hiểu và khảo sát thấu đáo. Hoạt động giao tiếp của dân cư
là
một trong những mảng vấn đề như vậy.
Đề cập đến hoạt động giao tiếp, có thể gặp những câu hỏi khá rộng. Trong cuộc
sống hằng ngày người ta (các cá nhân, các nhóm xã hội) thường tiếp xúc với ai, với
cái gì, ở đâu và với mức độ như thế nào? Những đặc điểm chung nhất của các hoạt
động đó là gì và trong hệ thống các quan hệ xã hội
đang phát triển như ở ta hiện
nay thì có gì là tác nhân chi phối các hoạt động đó? trả lời cho các câu hỏi này, dù
ở mức độ cụ thể hay khái quát, đều phải có nhiều công trình nghiên cứu có quy mô
lớn và có tính khoa học cao. Mặc dầu còn có nhiều hạn chế, khó khăn, chúng tôi
cũng mạnh dạn tiến hành những thăm dò và thảo sát bước đầu.
Ở đây, chúng tôi đề cấp đến một bộ phận nhỏ các hoạt độ
ng giao tiếp này. Đó là
loại hình giao tiếp người - người mà, theo chúng tôi, là thuần túy trong cả nội dung
và hình thức của nó. Những hoạt động đó vốn có tính văn hóa truyền thông, nằm
trong những tập quán, thói quen, linh cảm của mọi người. Cụ thể hơn, đó là những
hoạt động đi lại thăm hỏi, tiếp khách mang tính chất xã giao, những cuộc gặp gỡ có
tính sinh hoạt thường ngày. Song phạm vi nghiên cứu lại chỉ
cho phép đúng tôi
khảo sát trên một nhóm không lớn, gồm khoa 50 gia đình cán bộ, công nhân viên

liên quan đến ba hoạt động giao tiếp này.
a) Quan hệ hàng xóm láng giềng.
Do nhiều nguyên nhân chi phối nh
ư: sự kế thừa các truyền thống, trình độ phát
triển kinh tế và trình độ đô thị hóa Ở chúng
Xã hội học 1 - 1983
Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn
TRỊNH DUY LUÂN 60

TỶ LỆ VÀ MỨC ĐỘ THAM GIA GIAO TIẾP
CỦA CÁC GIA ĐÌNH ĐƯỢC HỎI Ý KIẾN
Mức độ tham gia (%)
Đối tượng giao tiếp
Số gia
đình có
tham
gia
Tỷ lệ
(%)
Hầu
như
hằng
ngày
Tuần
vài lần
Tháng
vài lần
Vài lần
trong
năm

biến trong đời sống và trong quan niệm của dân cư thành phố. Người ta vẫn còn
cần đến nhau trong những lúc “tắt lửa tối đèn”, người ta vẫn thường nói “bán anh
Xã hội học 1 - 1983
Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn
Sơ bộ khảo cứu một loại hình 61

em xa, mua láng giềng gần”. Để có một bầu không khí tâm lý - xã hội tốt tại môi
trường ở hẹp thì mối quan hệ này giữ một vai trò khá quan trọng. Chỉ xét trên góc
độ môi trường xã hội của nơi ở, có thể nêu mấy dẫn liệu minh họa sau đây :
- Ở Hà Nội trong 5 năm gần đây có 11% số gia đình phải dọn đến nơi ở mới và
xô xát, mất đoàn kết với hàng xóm tại nơi
ở cũ.
- 12,9% Các gia đình khi nêu những yêu cầu về một nơi ở tốt đã đề cập đến việc
“ phải có những quan hệ hàng xóm láng giềng tốt”
(1)
. Ngay cả ở lứa tuổi thiếu niên,
36,6% các em được hỏi ý kiến đã muốn được sống trong một khu ở mà quan hệ
bạn bè cùng lứa và quan hệ của người lớn ở đó là “tốt”
(2)
.
Sự hình thành mối quan hệ giao tiếp láng giềng ở các gia đình là rất tự nhiên.
Nó là một bộ phận cấu thành quan trọng trong hệ thống các quan hệ giao tiếp của
dân cư. Ở bảng số liệu trên cho thấy : 95% số gia đình được hỏi ý kiến có tham gia
vào hoạt động giao tiếp này với những mức độ khác nhau. Song cũng cần thấy
rằng, tính chất của các quan hệ giao tiếp này là rất khác nhau, tùy theo khu ở
được
nghiên cứu là những đường phố buôn bán lớn ở trung tâm, những khu tập thể lớn,
những khu nhà ở các cơ quan hay những khu dân cư lao động hỗn hợp.
Việc không xem xét kỹ lưỡng mối quan hệ này có thể dẫn đến những hậu quả
tiêu cực. Các khu nhà ở kiểu “nhiều căn hộ chung nhau một khu phụ” được xây

ộc sống tập thể, việc giáo dục thanh thiếu niên hoặc việc tạo
ra một bầu không khí thân thiện, đoàn kết giữa các gia đình.
c) Quan hệ với cha mẹ (hay con cái) ở riêng
Hoạt động lui tới thăm hỏi và chăm sóc đối với cha mẹ (hoặc con cái) ở riêng là
kết quạ của việc gia đình mở rộng bị tách ra thành các gia đình hạt nhân. Đó là
biểu hiện của tình c
ảm gia đình ruột thịt của trách nhiệm giữa cha mẹ và con cái,
biểu hiện nhu cầu giúp đỡ, tương trợ lẫn nhau trong quan hệ gia đình, và hầu hết,
đó là quan hệ giữa các thế hệ. Tính ra trung bình mỗi gia đình hàng năm có khoảng
40 lần đi lại thăm hỏi hoặc tiếp đón tại nhà. So với các đối tượng giao tiếp khác thì
đây cũng là một con số khá lớn và là một nhu cầu khá thườ
ng xuyên.
Có một khía cạnh liên quan mật thiết với mối quan hệ giao tiếp này : đó là ý
muôn tổ chức nơi ăn chốn ở của hai thế hệ cha mẹ và con cái. Qua điều tra của
chúng tôi. có 84,5% các bậc cha mẹ được hỏi ý kiến muốn cho con mình sẽ ở riêng
ra sau khi lập gia đình. Trong khi đó chỉ có 48% nam nữ thanh niên được hỏi ý
kiến muốn ra ở riêng sau khi kết hôn. Như vậy là có một sự
khác biệt đáng kể
trong nguyện vọng tổ chức cuộc sông giữa hai thế hệ. Phải chăng tính tự lập của
lớp thanh niên ngày nay kém thua thế hệ cha anh của họ trước đây ? Phải chăng
giờ đây, các bậc cha mẹ cảm thấy mệt mỏi hơn về con cái ? Có những nhân tố gì
và “sức nặng” của chúng là như thế nào đang ảnh hưởng đến ý muốn của

Xã hội học 1 - 1983
Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn
Sơ bộ khảo cứu một loại hình 63

thế hệ trong việc tổ chức nơi ăn chốn ở ? Chưa thể trả lời cho các câu hỏi này
chừng nào chưa có đủ những tứ liệu có sức thuyết phục.
Song, trong sự phát triển gia đình hiện nay có một xu hướng là : các gia đình

Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn
TRỊNH DUY LUÂN 64

thị hóa, các gia đình cũng vượt ra khỏi các loại hình giao tiếp có tính truyền thống
trong phạm vi cộng đồng dân tộc, cộng đồng nơi ở để tham gia vào các loại hình
giao tiếp phát triển hơn trong phạm vị các cộng đồng nghề nghiệp, cộng đồng sở
thích, cộng đồng lối sống, phong cách sống, Tuy nhiên, tương quan giữa hai loại
hình giao tiếp này chưa thể định hình hoàn chỉnh trong điều kiện c
ủa xã hội quá
độ, nơi mà các quan hệ xã hội truyền thống và hiện đại đan bện chặt chẽ vào nhau.
5. Với tư cách là một thành tố của lối sống, hoạt động giao tiếp của các gia đình
nhất định phải mang các đặc trưng tầng lớp nghề nghiệp, độ tuổi, giới tính, cơ cấu
nhân khẩu,vv… Tuy nhiên, thử làm một phép so sánh giữa ba tầng lớp nghề nghiệ
p
- trí thức, công nhân và viên chức - trên một vài hoạt động giao tiếp thì thấy : tỷ lệ
chung số các gia đình có tham ra hầu như không có sự khác biệt nào đáng kể giữa
ba tầng lớp. Ở các gia đình trí thức là 83%, ở các gia đình công nhân 79%, gia đình
viên chức 83%.
Về giới tính, so sánh mức độ tham gia vào các giao tiếp trong ba trường hợp :
- Chỉ có nam giới (người chồng) tham gia :
- Chỉ có nữ giới (người vợ) tham gia :
- Cả v
ợ và chồng (hoặc cả gia đình) cùng tham gia ;
thì thấy : với các đối tượng như hàng xóm, bạn bè cùng cơ quan, bạn bè xưa cũ,
thầy cô giáo của các con, tỷ lệ chung của cả ba trường hợp đều xấp xỉ nhau ( từ 25
-30%), nghĩa là hầu như không có sự phân biệt, phân công gì trong hoạt động này.
Với các đối tượng còn lại thì tỷ lệ cao hơn hẳn nghiêng về trường hợp cả vợ và
chồng (ho
ặc cả gia đình) cùng tham gia vào giao liếp (trên 50% ).
Cũng có thể do đề tài nghiên cứu của chúng tôi quá rộng trong đó vấn đề các

các gia đình, làm giảm đi nhiều cả số lượng lẫn chất lượng các hoạt động giao tiếp,
cũng như hạn chế hiệu quả xã hội do các hoạt động này mang lại. Nó đã khiến cho
ở một số gia đình hình thành một tâm lý ng
ại giao tiếp hoặc tham gia không hào
hứng lắm, muốn khép kín cánh cửa giao liếp. Đây cũng thực sự là một điều đáng
quan tâm.
*
* *
Mục tiêu phát triển con người toàn diện của chế độ làm cho trật tự xã hội chủ
nghĩa đòi hỏi chúng ta phải thấu hiểu mọi hoạt động sống của con người - từ lao
động sản xuất đến nghỉ ngơi, giải trí, thỏ
a mãn những nhu cầu vật chất, tinh thần
và tình cảm của họ. Hoạt động giao tiếp mà chúng tôi mới đề cập tối một cách sơ
lược trên đây, vì vậy, cũng đòi hỏi phải được tìm hiểu kỹ lưỡng hơn nữa để cùng
với sự phát triển kinh tế, những điều kiện thuận lợi sẽ được tạo ra cho phép mỗi cá
nhân, môi gia đinh có thể phát triển các quan h
ệ giao tiếp phong phú của mình, trở
thành những nhân cách xã hội chủ nghĩa, phát triển toàn diện và hài hòa, và điều
quan trọng bậc nhất là xây dựng những quan hệ giữa người và người ngày càng tốt
đẹp trong xã hội ta.