Lời mở đầu
Bối cảnh quốc tế trong những thập kỷ cuối của thế kỷ 20 đã có nhiều thay
đổi lớn lao. Sự cạnh tranh ngày càng trở nên gay gắt, việc toàn cầu hoá lĩnh vực tài
chính và sự liên kết của các thị trờng tài chính đợc tăng cờng. Các thị trờng riêng
biệt và các nền kinh tế quốc gia ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, cùng với cuộc cách
mạng khoa học và công nghệ đã trở thành những yếu tố đặc biệt quan trọng thúc
đẩy sự hợp tác và liên minh chiến lợc giữa các công ty, dẫn đến sự mở rộng và
phát triển mạnh mẽ của các tập đoàn kinh tế. Tập đoàn kinh tế trở thành biểu tợng
sức mạnh của một quốc gia, bảo vệ nền kinh tế trong nớc trớc sự thâm nhập của
các nền kinh tế khác.
Cũng nh nhiều nớc đang phát triển trên thế giới, Chính phủ Trung Quốc đã
nhận thức rõ đợc tầm quan trọng của việc hình thành và phát triển các tập đoàn
kinh tế nếu muốn cạnh tranh bình đẳng với các nớc phát triển hơn. Với đặc điểm
là nền kinh tế thị trờng xã hội chủ nghĩa, Trung Quốc đã chọn cho mình hớng đi là
thiết lập các tập đoàn kinh tế của nhà nớc một dạng đặc biệt của mô hình tập
đoàn kinh tế thông qua quá trình cải cách toàn diện doanh nghiệp nhà nớc. H-
ớng đi này tuy còn có những hạn chế cần khắc phục nhng bớc đầu đã đem lại
những kết quả khả quan.
Việt Nam đang từng bớc hội nhập kinh tế quốc tế, việc thành lập các tập
đoàn kinh tế ngày càng trở thành yêu cầu bức thiết và với lợi thế là một nớc đi sau
chúng ta có thể học hỏi đợc những kinh nghiệm trong quá trình thành lập và phát
triển các tập đoàn kinh tế từ nhiều nớc trên thế giới, đặc biệt là từ Trung Quốc
một đất nớc có rất nhiều điểm tơng đồng với nớc ta trên tất cả các lĩnh vực kinh tế,
chính trị, văn hoá, xã hội .Đây cũng là những nội dung chính đ ợc đề cập trong
luận văn này.
Luận văn bao gồm 3 chơng:
Chơng 1: Khái quát chung về cải cách DNNN ở Trung Quốc từ 1978
đến nay.
Chơng 2: Mô hình tập đoàn kinh tế của Trung Quốc.
Chơng 3: Những bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam trong hình
thành và phát triển các tập đoàn kinh tế nhà nớc.
Mác-Anghen đã cho ta biết: T bản công nghiệp không phải là loại hình tồn tại duy
nhất của t bản mà ở đó còn có t bản cho vay đó chính là do phân công lao động
tạo thành. T bản cho vay có đặc trng là quyền sở hữu t bản tách rời quyền sử dụng
t bản. Thực chất của việc cho vay là nhờng lại quyền sử dụng t bản cho ngời khác.
ở đây, cùng một t bản nhng đối với ngời đi vay thì nó là t bản hoạt động, chức
2
năng của nó là tạo ra lợi nhuận. Do đó, thực chất của lợi tức chỉ là một bộ phận
của giá trị thặng d mà nhà t bản đi vay phải trả cho nhà t bản cho vay.
Việc tách t bản tiền tệ ra khỏi t bản sản xuất thành t bản cho vay và phân
biệt quyền sở hữu với quyền sử dụng tiền tệ thông qua hệ thống tín dụng, ngân
hàng đã cho phép tạo lập môi trờng kinh doanh thuận lợi cho các chủ thể kinh
doanh hoạt động và từ đó tạo động lực mạnh mẽ phát triển nền kinh tế hàng hóa
theo cơ chế thị trờng.
Chính khả năng cho phép tách rời quyền sở hữu và quyền sử dụng của lý
luận Mácxít nêu trên đã và thực sự trở thành một trong những nguyên tắc, chìa
khoá quan trọng nhất để định hớng tiến hành cải cách DNNN ở Trung Quốc nói
riêng, chuyển đổi và phát triển nền kinh tế theo cơ chế thị trờng nói chung của
Trung Quốc.
* Về mô hình doanh nghiệp.
Nghiên cứu CNTB, Mác- Anghen đã khẳng định sự cần thiết khách quan
của hình thức tổ chức kinh tế phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lợng sản
xuất.
Các nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác đã sớm chỉ rõ vai trò và triển vọng to
lớn của loại hình sở hữu và công ty cổ phần với t cách là hình thức phát triển tột
cùng của chế độ t hữu, trong đó tính xã hội đã đạt tới mức cao nhất, và do đó, đây
là phơng thức kinh doanh chủ yếu của xã hội hiện đại Hình thức sở hữu này đã
thể hiện những tác động to lớn của nó đối với sự phát triển kinh tế. Vì :
+ Nó huy động tốt nhất các nguồn vốn xã hội.
+ Phân phối và lu chuyển vốn hữu hiệu tới những nơi có hiệu quả cao
+ Đặt quá trình sử dụng và lu chuyển vốn dới sự kiểm soát rộng rãi và công
tế công nghiệp; năm 1949 công nghiệp chỉ chiếm 15% GDP, nông nghiệp chiếm
85% GDP. Đến năm 1991, trị giá sản lợng công nghiệp lên tới 77%, nông nghiệp
là 22% GDP. Sự phát triển DNNN đã thu hút số lợng lao động lớn. Trong 40 năm
(1950-1990) số ngời làm trong DNNN từ 5,1 triệu tăng lên 43,64 triệu. DNNN là
nguồn cung cấp những sản phẩm chủ yếu cho nhu cầu trong nớc và xuất khẩu,
đồng thời là nguồn thu chủ yếu cho ngân sách nhà nớc Trung Quốc.
Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, các DNNN đã bộc lộ nhiều mặt yếu
kém. Ngay từ đầu, việc quyết định đầu t vào phát triển DNNN đã dựa vào ý chí
chủ quan chứ không đợc kiểm định và điều chỉnh bởi thị trờng, từ đó không đánh
giá đợc nhu cầu xã hội về các loại hàng hoá .Khi thành lập rồi thì doanh nghiệp
lại bị trói buộc trong cơ chế kinh tế kế hoạch hoá tập trung, chúng bị quản lý ở rất
nhiều tầng nấc từ Quốc vụ viện đến phờng xã. Lợi nhuận của doanh nghiệp làm ra
hầu hết phải nộp vào ngân sách nhà nớc theo kiểu tát cạn ao để bắt cá, giết gà
lấy trứng làm cho doanh nghiệp luôn bị thiếu vốn, không thể tái đầu t phát triển.
Phân phối theo chế độ bình quân và biên chế suốt đời đã lọt đợc qua cổng là là
ngời của doanh nghiệp, chỉ cần có đi làm là đợc hởng tiền lơng cố định, không kể
làm tốt hay làm xấu. Quyền sở hữu tài sản DNNN thuộc về nhà nớc, nhng quan hệ
về quyền tài sản không rõ ràng, chức năng của chính quyền và doanh nghiệp lẫn
lộn, mọi ngời đều có phần nhng không ai chịu trách nhiệm, quản lý lộn xộn, lãng
phí nghiêm trọng, hiệu quả kém.
Bảng 1
tình hình sản xuất tại các doanh nghiệp công nghiệp nhà nớc trung quốc
4
1975-1978
Chỉ tiêu
1957 1978
- Giá trị tổng(triệuNDT-giá 1970) 53.075 327.559
- Tài sản cố định(triệu NDT) 33.660 319.340
- Vốn lu động (triệu NDT giá hiện hành) 9.050 140.730
- Số CBCN bình quân hằng năm(nghìn ngời) 7.346 29.550
hình thức vay ngân hàng, mặt khác, Trung Quốc còn đẩy mạnh cải cách ở các lĩnh
vực khác nh: Mở rộng quyền lập kế hoạch sản xuất, quyền mua bán sản phẩm,
quyền định giá, quyền sử dụng vốn, quyền trả lơng, quyền sử dụng lao động xây
dựng một số đặc khu kinh tế nh Thâm Quyến, Chu Hải, Sán Dầu, Hạ Môn, đây là
những môi trờng để mở rộng quyền tự chủ cho DNNN.
Trong giai đoạn cải cách tiếp theo từ 1984 1992, Trung Quốc thực hiện
chủ trơng tăng cờng sức sống cho các DNNN bằng cách tích cực đẩy mạnh viêc
giao quyền cho các doanh nghiệp, tách quyền sở hữu khỏi quyền kinh doanh, phân
định rõ chức năng của chính quyền và doanh nghiệp, phát huy đúng chức năng
quản lý kinh tế của bộ máy chính quyền. Chính quyền các cấp không đợc trực tiếp
làm công việc kinh doanh. Các doanh nghiệp trở thành một thực thể tơng đối độc
lập: lãi ăn, lỗ chịu, có khả năng cạnh tranh, tự cải tạo để phát triển và có t cách
pháp nhân. Nhà nớc cũng giao trách nhiệm cho các doanh nghiệp qua các chế độ
khác nh khoán kinh doanh, chế độ nộp thuế
Từ năm 1992 đến nay, Trung Quốc đã đi sâu vào cải cách toàn diện DNNN,
nhằm thực hiện hàng loạt quyền lợi của DNNN đã đợc quy định trong Luật
doanh nghiệp công nghiệp thuộc sở hữu toàn dân của Cộng hoà Nhân dân Trung
Hoa. Những quyền lợi đó là thực hiện một cách triệt để việc tách bạch giữa quan
hệ nhà nớc với doanh nghiệp để nhà nớc tập trung vào chức năng quản lý vĩ mô,
còn chức năng kinh doanh thuộc về doanh nghiệp. Hơn nữa, việc tách bạch này
còn đợc thể chế hoá trong văn bản mang tính cỡng chế là Luật khiến cho cả cơ
quan nhà nớc, cơ quan kinh tế, tổ chức xã hội phải tuân theo, sức mạnh của nó
mang tính tổng hợp.
Việc Trung Quốc thực hiện tách quyền sở hữu và quyền kinh doanh của
DNNN một cách triệt để đã đem lại nhiều hệ quả nh: đa dạng hoá quyền sở hữu và
tiêu biểu là sự phát triển của chế độ cổ phần, di chuyển hợp lý và phối hợp tối u
các yếu tố sản xuất, thúc đẩy viêc tạo lập môi trờng kinh doanh ngoài quốc doanh
nhanh chóng đ a DNNN hoạt động trong cơ chế thị trờng. Trên cơ sở đó Trung
Quốc xúc tiến việc đi sâu cải cách nội bộ doanh nghiệp, thực hiện đầy đủ quyền
làm chủ của doanh nghiệp trên nhiều phơng diện.
tự chủ về lao động đợc mở rộng thêm. Doanh nghiệp có quyền tuyển chọn, sử
dụng công nhân viên chức theo kế hoạch lao động của nhà nớc, có quyền thởng
phạt dựa trên biểu hiện của các công nhân viên. Doanh nghiệp có quyền dựa vào
nguyên tắc tinh giảm và nâng cao hiệu quả kinh tế, dựa trên nhu cầu thực tế để sắp
xếp cơ cấu nhân sự và định mức biên chế của mình.
Tự chủ về lao động theo yêu cầu cải cách DNNN ở Trung Quốc cũng đã đặt
rõ yêu cầu làm chủ tiền lơng và phân phối thu nhập. Trong thời kỳ 1978 1984,
Trung Quốc đã áp dụng văn bản Quy định tạm thời về việc mở rộng tự chủ của
doanh nghiệp công nghiệp nhà nớc, trong đó quy định doanh nghiệp có quyền
dựa vào các chính sách hữu quan của nhà nớc để xác định các hình thức tiền lơng:
lơng theo thời gian, lơng theo sản phẩm, phân phối tiền thởng và sắp xếp phúc
lợi Giám đốc có quyền th ởng phạt đối với công nhân viên chức theo quy định
của nhà nớc.
7
Từ năm 1992 đến nay, dựa trên cơ sở Luật doanh nghiệp công nghiệp
thuộc sở hữu toàn dân của nớc Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, nhiều doanh
nghiệp thuộc các thành phố: Thiên Tân, Thợng Hải, Hắc Long Giang đã sôi nổi
kết hợp chặt chẽ đồng bộ quyền làm chủ lao động, tiền lơng, bảo hiểm, hợp đồng
lao động, cùng với những kinh nghiệm quản lý của các doanh nghiệp chung vốn n-
ớc ngoài, khiến cho viêc tự chủ của doanh nghiệp không ngừng đợc mở rộng.
* Tự chủ về kế hoạch và thị tròng:
Suốt 30 sau khi thành lập nớc Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, nền kinh tế
Trung Quốc vận hành theo cơ chế kế hoạch hoá và tập trung cao độ, với chiến lơc
u tiên phát triển công nghiệp nặng trong điều kiện khiên cỡng, nhà nớc phân bổ
các nguồn lực một cách chủ quan, thực hiện hệ thống quản lý ngành theo chiều
dọc và hệ thống hành chính theo chiều ngang ở địa phơng, chức năng của hai hệ
thống này không rõ ràng chồng chéo, gây ra tình trạng tranh giành quyền lực một
cách phi kinh tế, làm triệt tiêu động lực phát triển của nền kinh tế, cơ chế thị trờng
bị thủ tiêu. Do đó một trong các nội dung qua trọng của cải cách DNNN ở Trung
Quốc là từng bớc thực hiện tự chủ kế hoạch và thị trờng đối với các doanh nghiệp.
bằng tiền và cũng có thể góp bằng hiện vật, bằng quyền sở hữu công nghệ,quyền
sở hữu kỹ thuật, quyền sử dụng đất.
Công ty cổ phần hữu hạn: Hình thức công ty này hoạt động và tổ chức gần
giống với công ty trách nhiệm hữu hạn. Điểm khác nhau giữa hai loại công ty này
ở chỗ, trong các công ty cổ phần hữu hạn, toàn bộ vốn của công ty đợc chia thành
nhữmg cổ phần bằng nhau, có phát hành cổ phần, có loại có thể mang ra giao dịch
tại thị trờng chứng khoán, cổ đông có thể mua một hoặc nhiều cổ phần và trách
nhiệm của cổ đông cũng giới hạn trong số cổ phần đã mua. Đại hội cổ đông là cơ
quan quyền lực cao nhất của các doanh nghiệp cổ phần
Cho đến nay, Trung Quốc đã chuyển đổi đợc 10% số doanh nghiệp sang
hoạt động theo Luật công ty. Đây thực chất là một định hớng đúng đắn, đã phân
định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp với t cách là pháp nhân hoạt động kinh
doanh và của nhà nớc với t cách là nhà đầu t vốn vào kinh doanh; tách bạch rõ
chức năng quản lý nhà nớc và chức năng quản lý của chủ sở hữu. Đồng thời, làm
tăng thêm tính chủ động, năng động trong kinh doanh của doanh nghiệp, khắc
phục ỷ lại vào Nhà nớc.
* Cổ phần hoá:
Bắt đầu từ những năm 80 trở đi, Trung Quốc đã tiến hành thí điểm thực
hiện chế độ cổ phần. Hình thức thí điểm chế độ cổ phần ban đầu chủ yếu là trong
nội bộ công nhân viên chức của doanh nghiệp hoặc những pháp nhân định hớng
giữ cổ phần, sau này đợc mở rộng đối tợng ra để thu hút đầu t.
Quá trình thực hiện cổ phần hoá cũng là quả trình giải quyết vấn đề sở hữu
tài sản đối với các DNNN. Căn cứ vào tính chất ngành nghề và mức độ phân bổ sở
hữu cổ phần để quyết định tỷ lệ cổ phần của kinh tế nhà nớc. Đối với các ngành
sản xuất trụ cột và sản xuất cơ bản do nhà nớc nắm cổ phần khống chế, đồng thời
thu hút các thành phần ngoài quốc doanh tham cổ phần. Còn với các doanh nghiệp
thuộc ngành chế biến thông thờng có tính chất cạnh tranh trên thị trờng, có thể
phát hành cổ phiếu thu hút mọi thành phần xã hội tham gia đầu t, trong đó nhà nớc
có thể tham gia cổ phần khống chế hoặc cổ phần thông thờng. Với chế độ công ty
cổ phần, trong đó các công ty do nhà nớc nắm cổ phần khống chế có 3 hình thức:
nghiệp vừa và nhỏ làm ăn thua lỗ nhiều, với chủ trơng đa dạng hoá quyền sở hữu
DNNN, đổi mới các hình thức DNNN, Trung Quốc đã khuyến khích bán một phần
hoặc toàn bộ doanh nghiệp. Hiện nay Trung Quốc đã có chủ trơng bán cả một số
xí nghiệp lớn. Dựa theo luật phá sản của Trung Quốc, những doanh nghiệp phá sản
phải là những doanh nghiệp thua lỗ nghiêm trọng, mất khả năng thanh toán các
khoản nợ đến kỳ hạn, trình độ quản lý doanh nghiệp yếu kém. Nhng khi thực hiện
biện pháp phá sản Trung Quốc rất thận trọng vì nó động chạm đến cuộc sống của
10
công nhân viên chức và an toàn xã hội. Đến năm 1996, chỉ có 6.000 doanh nghiệp
đợc phá sản, so với thực tế thì con số này còn khá khiêm tốn.
* Xây dựng chế độ DNNN hiện đại:
Từ năm 1987, Uỷ ban cải cách thể chế nhà nớc Trung Quốc trong quy
hoạch trung hạn của cải cách thể chế kinh tế Trung Quốc (1988-1995) đã xác định
rõ việc xây dựng chế độ doanh nghiệp hiện đại đợc coi là nhiệm vụ trọng tâm của
công cuộc cải cách thể chế kinh tế ở Trung Quốc. Về bản chất chế độ doanh
nghiệp hiện đại ở Trung Quốc có các đặc trng sau:
+ Quan hệ về tài sản rõ ràng, tài sản nhà nớc trong doanh nghiệp thuộc về
nhà nớc, doanh nghiệp trở thành thực thể pháp nhân độc lập, đợc hởng quyền lợi
và nghĩa vụ dân sự.
+ Doanh nghiệp với toàn bộ tài sản của mình, có quyền tự chủ kinh doanh
theo pháp luật, tự chịu lỗ lãi, nộp thuế theo quy định, có trách nhiệm bảo toàn và
tăng giá trị tài sản trớc ngời bỏ vốn.
+ Ngời bỏ vốn, dựa trên mức vốn đầu t vào doanh nghiệp đợc hởng các
quyền lợi chính: quyền lựa chọn ngời quản lý, quyền thu lợi tức từ tài sản, ngời bỏ
vốn chịu trách nhiệm hữu hạn trong phần vốn của mình.
+ Nhà nớc đợc coi là ngời bỏ vốn, không đợc can thiệp vào hoạt động sản
xuất kinh doanh của doanh nghiệp và chỉ có thể quản lý gián tiếp doanh nghiệp
với t cách là một cổ đông. Doanh nghiệp tổ chức kinh doanh theo nhu cầu thị tr-
ờng, tồn tại và đào thải trong cạnh tranh
+ Xây dựng hệ thống lãnh đạo và chế độ tổ chức, quản lý doanh nghiệp
cổ phần hữu hạn. Hai hình thức công ty trên vừa phù hợp với hình thức tổ chức
kinh tế thị trờng hiện đại, vừa phù hợp với yêu cầu chuyển dịch từ DNNN hoạt
động trong nền kinh tế kế hoạch hoá sang nền kinh tế thị trờng XHCN ở Trung
Quốc.
Trong tiến trình cải cách, vấn đề lập pháp, xây dựng một hệ thống luật pháp
hoàn chỉnh tạo cơ sở cho sự phát triển kinh tế theo đúng định hớng luôn đợc
DNNN Trung Quốc quan tâm. Vì thế cho tới nay hệ thống pháp luật của Trung
Quốc vẫn không ngừng đợc hoàn thiện để phù hợp với hoạt động ngày càng đa
dạng và phức tạp của các DNNN, cũng nh các thành phần kinh tế khác trong nền
kinh tế thị trờng mang đặc sắc Trung Quốc.
12
* Phối hợp sử dụng đồng bộ các chính sách vĩ mô:
+ Về chính sách thuế:
Mục tiêu cơ bản của chính sách thuế là thông qua thể chế quản lý và cơ chế
vận hành thuế, thực hiện chuẩn mực quan hệ phân phối giữa nhà nớc và doanh
nghiệp, giữa trung ơng và địa phơng, tạo lập thể chế tài chính có lợi cho các doanh
nghiệp cạnh tranh một cách bình đẳng và tăng nguồn thu ngân sách một cách ổn
định.
Thực hiện mục tiêu này, từ năm 1983, chính phủ Trung Quốc chủ trơng
chuyển các khoản lợi nhuận sang thuế lợi tức, nghĩa là, số lợi nhuận sau khi trừ
thuế đợc chia thành hai phần: một phần xí nghiệp đợc giữ lại để phát triển sản
xuất, phần còn lại nộp theo tỷ lệ nhất định . Đến năm 1994, Trung Quốc có quy
định mới cho các doanh nghiệp thống nhất nộp 33% thuế lợi tức, trong 33% này,
30% mức thuế của toàn quốc, còn 3% là mức thuế của địa phơng, riêng doanh
nghiệp liên doanh chỉ nộp 24%. Bên cạnh đó, Quốc vụ viện đã chủ trơng xoá bỏ
thuế doanh thu và áp dụng hàng loạt thuế mới: thuế giá trị gia tăng, thuế xuất nhập
khẩu, thuế tài nguyên và thuế lợi tức. Trung Quốc cũng đã xúc tiến đổi mới cơ chế
quản lý thu thuế hiệu quả và hiện đại hơn theo hớng:
- Xây dựng phơng thức nộp thuế giản đơn, khoa học và từng bớc đa vào quy
pháp các biểu thuế.
một tỷ giá và phát triển thị trờng tín dụng, tiền tệ để giúp cho các doanh nghiệp
tiếp cận đợc với thị trờng vốn trong xã hội, thu hút đợc các nguồn vốn rộng rãi
thông qua các kênh nh phát hành cổ phiếu trái phiếu .phát triển thị tr ờng tín
dụng tiền tệ.
1.3. Những thành tựu chủ yếu của cải doanh nghiệp Nhà nớc ở
Trung Quốc từ 1978 đến nay.
1.3.1. Tăng sức cạnh tranh của DNNN, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.
Nhìn một cách tổng quát, từ khi Trung Quốc tiến hành cải cách DNNN, khu
vực kinh tế nhà nớc đã có những chuyển biến khá mạnh mẽ và góp phần ổn định
tích cực vào sự phát triển ổn định và nhanh chóng của nền kinh tế nói chung.
Về giảm số l ợng các DNNN : Qua hơn 20 năm tiến hành cải cách, số lợng
DNNN của Trung Quốc đã giảm xuống một cách đáng kể, cụ thể từ 348.000
DNNN trong đó có 4.400 DNNN cỡ lớn, với chính sách nắm lớn buông nhỏ,
Trung Quốc chỉ giữ lại một 1.000 doanh nghiệp 100% vốn nhà nớc, trong đó có
512 doanh nghiệp cỡ lớn làm trọng điểm. Trung Quốc quan niệm việc giảm tỷ
trọng DNNN không làm ảnh hởng đến tính chất XHCN, vai trò chủ đạo của kinh
tế nhà nớc, mà ngợc lại còn tạo điều kiện để nhà nớc tập trung đầu t vào các ngành
trọng điểm, từ đó sẽ làm tăng thêm vị trí kinh tế nhà nớc.
Về tăng giá trị sản l ợng: Chỉ tính riêng về công nghiệp, giá trị sản lợng
công nghiệp do khu vực DNNN tạo ra năm 1990 đạt 1306,38 tỷ NDT, đến năm
1995 đã tăng xấp xỉ 2,5 lần, đạt 3121,97 tỷ NDT.
Về tốc độ tăng tr ởng: Từ năm 1981 đến năm 1995, tốc độ tăng trởng bình
quân hàng năm của tổng giá trị sản lợng công nghiệp của Trung Quốc là 14,9%.
Trong đó công nghiệp nhà nớc đạt 7,8 %, công nghiệp tập thể là 19,9%, công
nghiệp cá thể là 85%, các loại hình công nghiệp khác là 50,5%. Nếu so sánh tốc
độ tăng trởng của khu vực kinh tế nhà nớc thì kém xa so với các thành phần kinh
14
tế khác nhng tỷ lệ tăng trởng bình quân hàng năm 7,8% vẫn đợc coi là đạt tốc độ
tăng trởng kinh tế cao. Năm 1996, GDP của Trung Quốc là 6.800 tỷ NDT, trong
đó kinh tế nhà nớc là 2.800 tỷ (chiếm 41% GDP); kinh tế tập thể là 2.400 tỷ NDT
nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động xã hội đang dần dần đợc hoàn thiện. Năm 1999,
mức thu phí bảo hiểm cả năm của Trung Quốc đã lên tới 139,3 tỷ NDT (bao gồm
cả cơ cấu doanh nghiệp có vốn đầu t nớc ngoài) tăng 10,2% so với năm trớc. Gánh
nặng nợ của DNNN từng bớc đợc giải quyết. Đối với các doanh nghiệp có cổ
phiếu trên thị trờng còn đợc bổ sung vốn thông qua huy động vốn tại thị trờng
chứng khoán. Tính đến tháng 5/1998 tại hai sở giao dịch chứng khoán Thợng Hải
15
và Thâm Quyến có 791 công ty tham gia giao dịch, tổng số giao dịch vợt 223,6 tỷ
NDT, số cổ phần đã lu thông là 74,4 tỷ cổ phần, có 105 doanh nghiệp phát hành
cổ phiếu ở đại lục để gọi vốn ở nớc ngoài, và 43 doanh nghiệp phát hành cổ phiếu
ở nớc ngoài để gọi vốn. Tổng số vốn huy động trên thị trờng cổ phiếu khoảng 316
tỷ NDT. Cải cách DNNN đã góp phần đảm bảo yêu cầu ổn định cuộc sống cơ bản
của công nhân viên. Năm 1999, nâng cao 30% tiền bảo hiểm thất nghiệp đảm bảo
mức sống tối thiểu của dân c thành thị, tiền lơng hu công nhân viên chức đợc cải
thiện và đã thanh toán dứt điểm tiền dỡng lão DNNN nợ giai dẳng của công nhân
viên DNNN. Tổng chi phí các loại trên là 54 tỷ NDT lấy từ ngân sách nhà nớc và
có hơn 84 triệu ngời đợc hởng các chế độ trên. Tái tạo việc làm trong xã hội đã có
bớc tiến mới. Riêng cuối năm 1998 và năm 1999 số công nhân viên rời DNNN là
5,64 triệu ngời, nhng lại thông qua con đờng tái tạo có việc làm là 4,92 triệu ngời.
1.3.2. Đa dạng hoá quyền sở hữu.
Quá trình cải cách từng bớc chuyển DNNN từ chế độ sở hữu độc quyền nhà
nớc sang đa dạng hoá quyền sở hữu, lấy chế độ công hữu làm chủ thể. Trung Quốc
đã xây dựng đợc một nền kinh tế nhiều thành phần, xoá bỏ sự độc quyền của nhà
nớc không phải bằng cách t nhân hoá nh Nga và các nớc Đông Âu mà là giảm số
lợng các xí nghiệp quốc doanh, tạo điều kiện cho khu vực ngoài quốc doanh phát
triển nhanh hơn khu vực quốc doanh. Việc giảm số lợng của xí nghiệp quốc doanh
không có nghĩa là từ bỏ vị trí chủ đạo của kinh tế quốc doanh. Trung Quốc đạt tốc
độ tăng trởng kinh tế cao trong khi vẫn duy trì vị trí chủ đạo của kinh tế quốc
doanh, các xí nghiệp quốc doanh vẫn là nguồn thu chủ yếu của ngân sách và
chiếm một tỷ trọng cao trong tổng sản phẩm công nghiệp.
chế độ doanh nghiệp hiện đại.
Hội nghị trung ơng Đảng cộng sản Trung Quốc lần thứ nhất khoá XV(ngày
16/9/1997) đã quyết định: Trong thời gian ba năm, thông qua cải cách, cải tổ, cải
tạo và tăng cờng quản lý, làm cho đại đa số doanh nghiệp nhà nớc lớn và vừa thoát
khỏi khó khăn, phấn đấu đến cuối thế kỉ này đại đa số doanh nghiệp loại lớn và
vừa bớc đầu xây dựng đợc chế độ doanh nghiệp hiện đại.
Từ năm 1994, Trung Quốc đã chọn ra 100 doanh nghiệp tiến hành thí điểm
xây dựng chế độ doanh nghiệp hiện đại. Qua thí điểm, bớc đầu đã dựng nên cơ cấu
quản lý pháp nhân tơng đối tuân thủ theo quy trình của doanh nghiệp hiện đại, đẩy
mạnh tiến trình đa dạng hoá chủ thể đầu t doanh nghiệp. Các doanh nghiệp thí
điểm nhìn chung đều tăng cờng thực lực, nâng cao sức sống, tìm ra một số biện
pháp hữu hiệu giải quyết đợc những khó khăn chủ yếu. Trong số 100 doanh
nghiệp thí điểm thì bình quân vốn vay trớc thí điểm là 67%, sau giảm xuống 65%,
tổng vốn tăng trởng trên 40%. Ngoài các doanh nghiệp nhà nớc chọn làm thí điểm
còn có 1.989 doanh nghiệp cải cách theo chế độ công ty, có 1080 doanh nghiệp
đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn, hoặc công ty cổ phần, hay công ty cổ phần
hữu hạn.
Có thể nói, thông qua quá trình cải cách, cải tổ, tăng cờng quản lý doanh
nghiệp, bớc đầu Trung Quốc đã xây dựng khung cơ bản về chế độ doanh nghiệp
hiện đại phù hợp với đặc điểm của Trung Quốc, đồng thời thông qua cải cách xây
dựng đợc chế độ trách nhiệm hữu hạn, doanh nghiệp hoạt động theo nguyên tắc tự
chủ kinh doanh, đa nguyên hoá chủ thể đầu t. Những doanh nghiệp xây dựng chế
độ doanh nghiệp hiện đại đã thực sự tăng cờng đợc thực lực, nâng cao sức sống,
thực hiện cạnh tranh theo cơ chế thị trờng.
17
Đặc biệt cần nhấn mạnh rằng, thành công trong cải cách DNNN còn ở chỗ
Trung Quốc đã tìm đúng mắt xích trong cải cách DNNN, đó chính là chủ trơng
nắm cái lớn, buông cái nhỏ. Nhà nớc đã thiết lập đợc những tập đoàn kinh tế
mạnh của nhà nớc trong những ngành nghề quan trọng, những lĩnh vực then chốt
của nền kinh tế quốc dân Đây là cơ sở để nhà nớc điều hành kinh tế vĩ mô, điều
thể đứng vững và từng bớc vơn ra đợc các thị trờng khu vực và thế giới.
- Các TĐKT sẽ khắc phục đợc khả năng hạn chế về vốn của từng công ty
riêng lẻ, việc các tập đoàn có công ty tài chính sẽ cho phép thống nhất trong tích
tụ và tập trung vốn; khi có nguồn vốn lớn các tập đoàn sẽ đầu t vào các dự án có
hiệu quả cao nhất, từ đó sẽ góp phần tăng nguồn thu và thúc đẩy nền kinh tế phát
triển.
- TĐKT có tác dụng rất lớn trong việc cung cấp trao đổi thông tin và những
kinh nghiệm quan trọng trong tổ chức nghiên cứu ứng dụng khoa học, công nghệ
vào sản xuất. Sự hợp tác về nghiên cứu ứng dụng khoa học công nghệ trong tập
19
đoàn còn cho phép các công ty thành viên có khả năng nhanh chóng đa các kết
quả nghiên cứu vào thực tiễn trên một quy mô rộng lớn hơn, nâng cao hiệu quả
của hoạt động nghiên cứu ứng dụng và thu hồi vốn nhanh. Nhờ đó các tập đoàn
giảm đợc hao mòn vô hình, sự thống nhất trong việc nhập các thiết bị sẽ tránh
trùng lắp và có thể chỉ cần một số loại thiết bị trong một dây chuyền, giảm chi phí
và tránh bị ép giá. Sự thống nhất trong tập đoàn sẽ góp phần thúc đẩy chuyển giao
công nghệ ra nớc ngoài cũng nh việc thay đổi cơ cấu sản xuất một cách hợp lý.
Nó là cầu nối để tiếp thu nhanh chóng các thành tựu khoa học trên thế giới, làm
thu hẹp khoảng cách về trình độ giữa các nớc chậm phát triển, thúc đẩy công
nghiệp hoá và hiện đại hoá các nền kinh tế.
- Việc hình thành các TĐKT sẽ làm thay đổi bộ mặt xã hội cho từng địa ph-
ơng hay một quốc gia, nó giải quyết đợc việc làm cho một phần dân c tại khu vực,
làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế và chuyên môn hoá các ngành nghề, thúc đẩy phát
triển các đặc khu kinh tế, các khu công nghiệp và làm tăng khả năng lớn mạnh của
nền kinh tế.
2.1.2. Quan điểm của chính phủ Trung Quốc về hình thành và phát triển
tập đoàn kinh tế.
Tập đoàn kinh tế Trung Quốc theo quan điểm của Trung Quốc là: Tổ chức
kinh tế có kết cấu tổ chức nhiều cấp, nó đáp ứng đòi hỏi của nền sản xuất hàng
hoá xã hội chủ nghĩa và của nền sản xuất xã hội hoá. Doanh nghiệp nòng cốt
chọn. Đồng thời các tập đoàn có thể nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh
nghiệp Trung Quốc so với các tập đoàn đa quốc gia khi tham gia vào tổ chức th-
ơng mại thế giới (WTO).
Nền kinh tế Trung Quốc là nền kinh tế thị trờng xã hội chủ nghĩa, với sự
hoạt động của nhiều thành phần kinh tế khác nhau trong đó thành phần kinh tế nhà
nớc giữ vai trò chủ đạo. Muốn làm đợc điều này phải có các doanh nghiệp nhà nớc
thực sự lớn mạnh, hoạt động theo mô hình tập đoàn kinh tế thay thế cho hình thức
tổ chức doanh nghiệp nhà nớc kém hiệu quả đã tồn tại trong một thời gian dài. Do
vậy cần phải xây dựng các tập đoàn kinh tế theo hớng đa sở hữu trong đó sở hữu
nhà nớc chiếm tỷ trọng lớn.
Việc hình thành và phát triển tập đoàn kinh tế là một vấn đề lớn ảnh hởng
đến trên nhiều phơng diện kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội do vậy Trung Quốc
chủ trơng tiến hành thực hiện từng bớc. Nhà nớc sẽ tiến hành thử nghiệm nhằm
xác định đợc mô hình quản lý hiệu quả đồng thời áp dụng và điều chỉnh linh hoạt
các chính sách qua từng thời kỳ nhằm tạo điều kiện cho các tập đoàn kinh tế phát
triển.
2.1.3. Những đặc điểm của tập đoàn kinh tế nhà nớc của Trung Quốc.
* Đặc điểm về cơ cấu tổ chức.
Đặc điểm đầu tiên và nổi bật nhất thể hiện ở chỗ các TĐKT ở Trung Quốc
là những cụm doanh nghiệp có mối quan hệ chặt chẽ đan xen giữa các doanh
nghiệp thành viên trong đó lấy chế độ công hữu về TLSX làm chủ thể. Các doanh
nghiệp nòng cốt, các doanh nghiệp ở cấp độ trực tiếp của tuyệt đại đa số các
TĐKT lấy chế độ sở hữu toàn dân hoặc sở hữu tập thể về TLSX làm chủ thể,
không giống nh các TĐKT ở các nớc t bản lấy chế độ sở hữu t nhân làm chủ thể.
21
Đặc điểm thứ hai, là các tập đoàn đợc tổ chức trên cơ sở tự nguyện , cùng
có lợi, cùng phát triển, không phải theo phơng thức cá lớn nuốt cá bé của các n-
ớc t bản.
Các TĐKT Trung Quốc ra đời trong điều kiện một mặt là, giữa các doanh
nghiệp có sự thống nhất về lợi ích căn bản, mặt khác trên thực tế thì tài sản của
các biện pháp hành chính, pháp luật và kinh tế để điều tiết giao dịch quyền sử
dụng tài sản, bảo vệ lợi ích của nhà nớc, ngăn chặn các hành vi làm tổn hại đến lợi
ích của nhà nớc.
22
* Đặc điểm về mô hình tổ chức.
Hình thức thứ nhất, là TĐKT tổng hợp nhiều cấp: Đây là loại TĐKT nắm
trong tay nhiều lĩnh vực: khoa học công nghệ, thơng mại, tài chính, dịch vụ và lấy
vốn làm nút liên kết chủ yếu. Chúng đợc tổ chức thành 4 cấp, thực hiện nhất thể
hoá kinh doanh bằng cách thôn tính, sáp nhập, xoá bỏ t cách pháp nhân của các
doanh nghiệp cũ lập ra TĐKT trong đó công ty có t cách pháp nhân làm nòng cốt
(tức là công ty mẹ) bằng cách nắm giữ cổ phần khống chế, thầu khoán, thuê các
doanh nghiệp có liên quan, doanh nghiệp nòng cốt sẽ nắm quyền lãnh đạo đối với
các doanh nghiệp này trong việc đa ra các quyết sách về nhân lực, vật lực, sản
xuất, cung ứng, tiêu thụ .biến chúng thành những doanh nghiệp ở cấp d ới trực
tiếp (tức là công ty con) của tập đoàn. Các doanh nghiệp này vẫn bảo lu t cách
pháp nhân của chúng, tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh một cách độc
lập tơng đối. Bằng cách tham dự cổ phần, doanh nghiệp nòng cốt biến những
doanh nghiệp có t cách pháp nhân này thành các doanh nghiệp ở cấp nửa trực tiếp
(tức là công ty cháu) của tập đoàn; thông qua việc ký kết hợp đồng với những
doanh nghiệp có quan hệ tơng đối chặt chẽ về nghiệp vụ doanh nghiệp ở cấp nòng
cốt, xây dựng quan hệ hiệp tác với các doanh nghiệp này biến chúng thành các
doanh nghiệp ở cấp lỏng lẻo (tức là công ty chắt của) tập đoàn.
Tóm lại: Loại TĐKT này phần nhiều là các tổ chức liên hiệp giữa các pháp
nhân doanh nghiệp, bản thân tập đoàn không phải là tổ chức pháp nhân. Nó giúp
điều chỉnh kết cấu tổ chức doanh nghiệp, bổ sung lợi thế cho nhau, sử dụng hiệu
quả, hợp lý các yếu tố sản xuất, kinh doanh đa dạng, cùng có lợi .
Hình thức thứ hai, là tập đoàn theo mô hình liên kết dây chuyền: Loại này
chủ yếu là tổ chức liên hiệp lỏng lẻo, lấy sản xuất làm nút liên kết. Chúng thờng
lấy một doanh nghiệp lớn làm nòng cốt của Tập đoàn, lấy sản phẩm nổi tiếng độc
đáo của Tập đoàn này làm đặc trng, áp dụng hình thức chuyên môn hoá, hiệp tác
Chiến lợc hoạt động tác nghiệp của các TĐKT Trung Quốc là đa dạng hoá,
sản xuất kinh doanh theo chiều sâu và tiến tới quốc tế hoá. Các TĐKT không chỉ
là những Tập đoàn xuyên vùng, xuyên ngành mà còn nhiều hình thức, nhiều chức
năng sản xuất, thơng mại, nghiên cứu khoa học, vận tải, tài chính, dịch vụ Nó
thể hiện khá rõ ở chỗ:
Một là, các doanh nghiệp thành viên đợc chuyên môn hoá, tổ chức quản lý
phân công sâu sắc với nhiều chi nhánh, nhiều cấp độ. Hai là, sản phẩm đa dạng
hoá, sản xuất hàng loạt, sản xuất các sản phẩm và dịch vụ liên quan xoay quanh
sản phẩm chuyên biệt có lợi thế. Ba là, biện pháp kinh doanh đa dạng với nhiều
hình thức phong phú nh: liên kết đầu t, đầu t 100% vốn, liên kết kinh doanh, kinh
doanh chặt chẽ, nửa chặt chẽ, lỏng lẻo
Xu hớng kinh doanh quốc tế hoá, xuyên quốc gia hoá cũng đợc các TĐKT ở
Trung Quốc chú trọng từ rất sớm. Năm 1988, đợc Quốc vụ viện chính thức phê
chuẩn, Tổng công ty xuất nhập khẩu công nghiệp hoá chất bắt đầu làm thử kinh
doanh quốc tế hoá, chuyển từ chuyên doanh xuất nhập khẩu sang kinh doanh đa
ngành đồng thời cũng là doanh nghiệp đầu tiên bớc lên vũ đài cạnh tranh quốc tế
. Tính đến cuối năm 1991, TĐKT Hoá chất Trung Quốc đã thành lập 54 chi
nhánh ở các nơi trên thế giới, đạt mức doanh thu 35 tỷ USD, đầu t ra nớc ngoài
200 triệu USD, có lợng tích luỹ kinh doanh quốc tế 12,3 tỷ USD, thu ngoại tệ cho
nhà nớc 11,6 tỷ USD, nộp ngân sách 10,8 tỷ NDT. Tổng đầu t vào mỏ sắt Slana ở
áo là 280 triệu đồng tiền áo, trong đó Tổng công ty xuất nhập khẩu luyện kim
24
Trung Quốc góp 40% vốn (đây là mức đầu t cao nhất Trung Quốc tại thời điểm đó
vào một hạng mục nớc ngoài). Những năm gần đây, với ảnh hởng mạnh mẽ của xu
hớng mở cửa, hội nhập, các TĐKT Trung Quốc đã nhanh chóng vơn ra thị trờng
quốc tế, ví dụ: Công ty gang thép Bắc Kinh đã mua 70% cổ phần của công ty công
trình Maxta (Mỹ) một xí nghiệp luyện kim nổi tiếng thế giới, tạo nên một u thế
mới trong cạnh tranh quốc tế; Công ty đầu t tín dụng quốc tế của Trung Quốc hợp
tác với ba công ty của Nhật Bản lập ra công ty thơng mại chung vốn tại Tokyo;
Ngân hàng Trung Quốc bắt tay với ngân hàng nớc ngoài lập ra Doanh nghiệp tài
25
Copyright: Tài liệu đại học ©