DẤU ẤN MỸ THUẬT LÀNG TRONG DI TÍCH ĐỀN
VUA ĐINH VUA LÊ
Điều thú vị và cũng hết sức phức tạp đối với việc tìm hiểu và nghiên cứu mỹ thuật
Việt Nam là mối quan hệ giữa dân gian và bác học được dung hợp và nhuần
nhuyễn trong văn hóa làng. Nhân kỷ niệm 1000 năm nhà Lý lên ngôi ở Hoa Lư, bài
viết xin trở lại nơi chôn rau cắt rốn một trong những vương triều vĩ đại nhất trong
lịch sử dân tộc.
1. Một cái nhìn cận cảnh về văn hóa làng qua bia ký ở hai ngôi đền vua Đinh vua
Lê là việc khảo sát các dữ liệu lịch sử, văn hóa, xã hộ và tín ngưỡng được ghi lại
trên 7 chiếc bia đá hiện tồn. Trong cuốn Địa chí văn hóa dân gian Ninh Bình (
Trương Đình Tưởng chủ biên) hay cuốn Ninh Bình một vùng sơn thủy hữu tình
(Lã Đăng Bật) có nêu lên một vài chiếc bia đá ở hai ngôi đền này. Tiếc là phần
dịch và chú thích văn bia chỉ tập trung vào nội dung ca ngợi công đức của các bậc
tiên đế, những chi tiết về năm tháng dựng bia, người soạn bia, người viết chữ,
người đục bia, người công đức đôi khi lại bị bỏ qua.
Đền vua Đinh và vua Lê là thuộc về hai xã Trường Yên thượng và Trường Yên hạ.
Đây là một trong vài ngôi đền to nhất Việt Nam còn sót lại tới hôm nay. Trên văn
bia, người xưa chỉ gọi là miếu, như “ Tiền triều Đinh Tiên Hoàng đế miếu bia ký
công đức tịnh minh”. Quy mô kiến trúc mà ta thấy hiện nay to lớn hơn nhiều thời
kỳ sơ khai ban đầu. Qua các các triều đại, hai ông vua được phong tặng nhiều mỹ
hiệu. Vốn ngôi đền có từ thời Lý, sau khi Lý Công Uẩn dời đô về Thăng Long.
Dân chúng xưa sống bên ngoài thành Hoa Lư nhân cơ đó vào sinh sống trong
thành. Rồi trên nền cung điện cũ xây cất lên ngôi đền thờ chung cho cả vua Đinh

diện của những tên đất tên người của hai làng Trường Yên thượng hạ và các làng
xã ở miền quê khác sẽ thấy ở phần sau.
Chiếc bia thứ tư là bia ở đền vua Đinh khắc năm Chính Hòa thứ 17 ( 1696) cũng là
một tiến sỹ họ Nguyễn, từng giữ chức Hàn lâm đã về hưu. Người viết chữ Hán là
Trần Đạo tự Truy Lưu hiệu Từ Tế Chân Nhân, trụ trì chùa Kim Cương ( Kim
Cương là ngôi chùa cổ đã mất chỉ còn dấu tích trên núi Thiên Long). Một ông quan
đã về hưu, một vị nhân sĩ đã xuất gia soạn và viết ra cho thấy việc trùng tu thời
Chính Hòa này là tâm nguyện của dân xã Trường Yên hơn là do sự thôi thúc của
vương triều.
Chiếc bia cuối cùng thời Thiệu Trị thứ ba thì người soạn là một viên quan có tên
Trần Chương soạn, được một ông đồ trong xã có tên là Nguyễn Thì Huệ viết.
1.3 Tên tuổi quê quán những người thợ qua bia ký
Trên 82 chiếc bia ở Văn Miếu, chúng ta đã đôi lần nhìn thấy dòng chữ ghi tên họ
những người thợ đá. Ví dụ trên tấm bia Đề danh tiến sỹ năm Giáp Thìn niên hiệu
Bảo Thái thứ năm (1724) có lưu hàng chữ “ thạch công Gia Lâm huyện Kiêu Kỵ
xã Phạm Thụ ích”. Bia ở Văn Miếu là hạng bia đá cung đình nên sự xuất hiện hàng
chữ này cũng là chuyện lạ. Còn bia đá ở đền hai vua Đinh Lê ở đây, dẫu sao nó
cũng là những chiếc bia đá đặt ở làng. Chúng ta sớm thấy sự xuất hiện tên tuổi, quê
quán những người thợ. Bia Trùng tu tạo tác thánh tượng Lê Đại Hành hoàng đế bi
ký tịnh minh có ghi tượng làm tại Thạch Thành, Thanh Hóa. Bia Tiền Đinh Tiên
Hoàng đế tăng tu điện miếu công đức bi ký”đời Chính Hòa cho biết người thợ đá
tài hoa tên là Lê Nhân Phú quê ở xã An Hoạch, huyện Đông Sơn Thanh Hóa. Bia
Tiền triều Đinh Tiên Hoàng đế miếu công đức bi ký có ghi lưu lại tên người thợ đá
Nguyễn Như Lâm, một người thợ mộc họ Hoàng ( chữ mờ không rõ tên). Việc lưu
lại danh tính của những người thợ đá có lẽ chỉ phụ thuộc vào người viết chứ không
phụ thuộc vào người soạn. Cho nên, nhờ ngòi bút của nguời xuất gia tu hành hay
một nhân sỹ của làng mà chúng ta được biết họ tên của những người thợ tài hoa.
Những người thợ từ một làng quê này tới làm tượng, đúc chuông xây đền cho một
làng khác, có lẽ vì vậy cái “làng” trong mỹ thuật ở đền vua Đinh - vua Lê là rất rõ.
2. Độ khúc xạ của địa văn hóa làng

giông mùa Hạ. Mặt sập loang loáng nước, tưởng như con rồng đang vẫy đạp để
bay lên chí tầng mây. Nhưng tại sao ở sập rồng ở ta thì có mà các bệ rồng đá ở
Trung Hoa không có cảnh tưởng này? Không phải ở Bắc Kinh, Nam Kinh hay
Khúc Phủ không có những cơn giông mùa Hạ, mà cốt yếu ở đây là cảm thức địa
văn hóa khác nhau. Các bệ rồng Trung Hoa được đặt ở vị trí nghiêng, dốc theo lối
đi nên không đọng được nước mưa. Hai sập đá có chạm hình rồng trên mặt sập tạo
hình tuy có khác nhau về phong cách tạo hình và niên đại nhưng đều giống nhau
trong cách tạo đường diềm bao bốn bên để không cho nước mưa thoát ra nên hễ có
mưa là rồng gặp nước thỏa ước mong vùng vẫy.
Trường An Thượng và Trường An Hạ là hai xã thờ có đền thờ hai ông vua đầu tiên
của nền tự chủ Đại Việt. Người làng nói riêng và nhân dân quanh vùng tự hào về
nó, chắt chiu công sức để xây đắp nên những công trình này. Người ta sau những
cơn binh lửa tìm về đây tìm lại cho mình sự bình yên và nguồn sinh lực mới. Nối
tiếp danh tướng Bùi Văn Khuê gần hai thế kỷ, ông cựu chánh tổng Dương Đức
Vĩnh bằng cuộc trùng tu năm Thành Thái thứ 10 (1898) lại tiếp tục vun đắp cái gốc
rễ lâu bền cho muôn đời con cháu mai sau. Ngôi đền tuy nhỏ nhưng nghĩa cử và
tấm lòng thật lớn. Ngôi đền được khởi công trùng tu vào thế kỷ 17, vào giai đoạn
phát triển đỉnh cao của văn hóa làng xã, tác giả của cuốn Mỹ thuật ở làng đã lưu ý
các nhà nghiên cứu khi nhìn nhận đánh giá mỹ thuật ở hai ngôi đền này.
Trần Hậu Yên Thế
(11) Nguyễn Quân. Mỹ thuật ở làng. NXB Mỹ thuật.1991