Luận văn thạc sĩ

Từ ngữ Phật giáo trong ngôn
ngữ sinh hoạt

Nguyễn Thị Bích Thuỷ
MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU

1
1. Lý do chọn đề tài
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu
5.Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực
tiễn 8
6. Bố cục luận văn
CHƯƠNG MỘT: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
1.1. Từ ngữ tôn giáo – một hiện tượng ngôn ngữ xã hội
1.2. Khái quát quá trình Phật giáo du nhập vào Việt Nam
1.2.1. Nguồn gốc du nhập của Phật giáo vào Việt Nam
1.2.2. Phật giáo Việt Nam qua các thời kỳ
1.3. Những thành tựu của Phật giáo trong các thời kỳ lịch sử
1.3.1. Về chữ viết
1.3.2. Về học thuật
1.3.3. Về văn hóa tâm linh, tín ngưỡng dân gian

2.4. Một số điểm khác biệt trong cách xưng hô giữa tu sĩ và xã hội
2.4.1. Về phương diện từ
2.4.2. Về phương diện nghĩa
2.4.3. Điểm khác biệt lớp từ nhân xưng của tu sĩ ở các vùng
2.4.4. Nhận xét chung về nhân xưng giữa tu sĩ và Phật tử ở ba miền
2.5. Nhận xét lớp từ Hán Việt trong cách xưng hô của tu sĩ Bắc bộ và Nam bộ
2.5.1. Danh xưng theo quan hệ thân tình của tu sĩ Bắc bộ
2.5.2. Danh xưng theo quan hệ thân tình của tu sĩ Nam bộ
2.6. Vai trò thiết thực của lớp từ xưng hô trong Phật giáo
2.6.1. Thể hiện phong cách qua lớp từ xưng hô
2.6.2. Thể hiện sắc thái trang trọng
2.6.3. Thể hiện tính thanh nhã
2.7. Tiểu kết
CHƯƠNG BA: LỚP TỪ SINH HOẠT PHẬT GIÁO TRONG ĐỜI
SỐNG XÃ HỘI
3.1. Khái niệm
3.2. Các lớp từ sinh hoạt Phật giáo
3.3. Những đặc điểm từ vựng, ngữ nghĩa, ngữ dụng của lớp từ sinh hoạt Phật
giáo
3.3.1. Nhận diện từ theo tiêu chí từ vựng
3.3.2. Nhận diện từ theo tiêu chí ngữ nghĩa
3.3.3. Nhận diện từ theo tiêu chí ngữ dụng
3.4. Những ảnh hưởng tư tưởng Phật giáo qua lớp từ ngữ sinh hoạt
3.4.1. Ảnh hưởng triết lý nhân sinh quan qua đạo lý nhân quả, nhân duyên
3.4.2. Ảnh hưởng thuyết Nghiệp trong nhận thức
3.4.3. Ảnh hưởng phong cách sống
3.5. Giá trị của lớp từ sinh hoạt Phật giáo trong đời sống xã hội
3.5.1. Từ ngữ sinh hoạt Phật giáo mang tính giáo dục tự thân và cộng đồng
3.5.2.Từ ngữ Phật giáo thể hiện tính nhân văn trong văn học
3.6. Phạm vi hành chức của lớp từ sinh hoạt Phật giáo

Giá trị đạo đức có ảnh hưởng sâu rộng nhất của lớp từ sinh hoạt Phật
giáo là đạo lý nhân quả, luân hồi, nghiệp. Quan niệm nhân quả, luân hồi chi
phối toàn bộ đời sống tinh thần của dân gian Việt Nam. Con người phải có
trách nhiệm về những hành động của mình, chết đi không phải chấm dứt tất
cả mà là sự luân chuyển sang một hình thái khác tương ứng với nghiệp nhân
mình đã làm trong quá khứ. Câu chuyện Tấm Cám là một ví dụ điển hình, kẻ
làm ác sẽ bị báo ứng. Nhờ đạo lý này mà an ninh trật tự xã hội ổn định, nó
kiềm hãm được những cá tính bồng bột, nông nổi, thiết lập tính chuẩn mực
công bằng của xã hội. Tham gia giao thông trên đường, vi phạm luật đèn đỏ
sẽ bị phạt; hay sát hại người thì phải đền mạng, v.v Nếu không có luật nhân
quả hiện hành thì mọi thứ đều sẽ đảo lộn, con người sẽ mất đi nhân cách,
phẩm chất tốt đẹp vốn có của mình. Không chỉ như thế, tính nhân văn tốt đẹp
của đạo lý nhân quả, luân hồi, nghiệp báo khiến mọi người phát tâm từ thiện,
tự nguyện trích phần chi tiêu hằng ngày của mình để chia sẻ với những người
bất hạnh hiện tại, và mong đem phước đức ấy hồi hướng đến cho người thân
của mình trong một cõi vô hình nào đó được an vui.
Những điều đó đã hình thành nên nét đẹp văn hóa cho xã hội trong hiện
tại và cả tương lai. Một gia đình biết thực thi nhân quả sẽ cho thế hệ sau một
tương lai tốt đẹp. Một con người biết mở lòng từ bi hướng đến người khác sẽ
cho xã hội một niềm tin vào lẽ sống, vượt qua khổ đau hiện tại của chính
mình. Nhiều chương trình hành động: Đi bộ vì người nghèo, Câu chuyện ước
mơ, Ngôi nhà mơ ước hay Tết vì người nghèo, Vượt lên chính mình, v.v. do
kênh truyền hình HTV tổ chức đã cho thấy nét đẹp văn hóa được thể hiện từ
những tấm lòng nhân ái của con người trong xã hội, mà hệ quả tất yếu của
những việc làm đó đã được đúc kết từ niềm tin vào đạo lý nhân quả, nhân
duyên. Giải tỏa nỗi khổ đau của người khác, chính là tự thân đang xây một
lâu đài hạnh phúc an lạc nội tâm cho chính mình. Và vì thế con người không
ngừng làm điều thiện, tích lũy việc tốt cho mình, cùng chung tay vì cộng
đồng hướng đến cuộc sống văn minh đầy tình thương cao đẹp, như ai đó đã
nói: Đời sống cần có một tấm lòng, đừng để gió cuốn đi …

- Bớt làm sao được. Tu đặng ăn năn sám hối hàng ngày chớ. Mình
phải nhớ tội lỗi của mình làm, rồi cầu nguyện mà chừa cải, thì tội lỗi mình
mới tiêu được. Tại chị ăn năn sám hối nhiều quá, nên chị lo sợ, chị phải bỏ
am mà kiếm em đây.
- Chị bắt em phải đi tu với chị hay sao?
[Nợ đời-chương 19-Hồ Biểu Chánh]
- Hồi nãy em nói em không biết giận ai nữa. Chị tưởng em tu đắc đạo
rồi, té ra bây giờ em nói còn hơi oán, còn ghét cử Hùng quá, như vậy thì cái
lòng của em chưa được từ bi như Phật.
[Nợ đời-chương 19-Hồ Biểu Chánh]
Và có lẽ, chính nhờ những ưu điểm đồng cảm với con người đó, mà
phạm vi hành chức của lớp từ sinh hoạt Phật giáo đi vào xã hội ngày càng
nhân rộng ở cả hai phương diện không gian và thời gian.
3.6. Phạm vi hành chức của lớp từ sinh hoạt Phật giáo
3.6.1. Lớp từ sinh hoạt Phật giáo trước năm 75
Cách đây nhiều thế kỷ, cho đến trước những năm 1975, từ ngữ Phật giáo
tuy đã đi vào trong tâm thức của mỗi người, song do những hạn chế trong vấn
đề truyền đạo nên đa phần chỉ xuất hiện nhiều trong các tác phẩm văn học
(Hồ Biểu Chánh), thơ ca (Truyện Kiều), Ca dao Phật giáo (Thích Trung
Hậu), Ca dao dân gian, nghệ thuật Cải lương (chuyện tình Lan và Điệp, Tô
Ánh Nguyệt, Đời Cô Lựu), v.v. cùng trong việc giảng dạy kinh điển, và trong
giới tri thức mà ít khi xuất hiện trong khẩu ngữ của giới bình dân. Những từ
hộ niệm, trợ niệm, thọ trai, cúng dường, hoan hỷ, tùy hỷ, phát tâm, phát
nguyện, sám hối, v.v. đều chỉ lược ghi trong sách và được xem như lớp từ
trang trọng dành riêng cho phạm vi Phật giáo.
Điểm hạn chế khác nữa khiến cho từ ngữ Phật giáo ít được phổ biến sâu
rộng, là vì không ít người cho rằng đạo Phật mang tính triết lý Duy tâm, đến
với đạo Phật là góp phần phát triển sự mê tín. Thực ra, dù đạo Phật có mặt
hay không thì đạo lý nhân quả, nhân duyên, luân hồi, nghiệp báo vẫn luôn tồn
tại, chỉ có điều chưa được ai nêu lên một cách cụ thể chi tiết vấn đề. Vì vậy,

Số còn nặng nghiệp má đào
Người dù muốn quyết trời nào đã cho. [907-908]
Đánh liều nhắn một hai lời
Nhờ tay tế độ vớt người trầm luân. [989-990]
Nàng đà biết đến ta chăng
Bể trầm luân, lấp cho bằng mới thôi. [1013-1014]
Kiếp này duyên đã phụ duyên
Dạ đài còn biết, sẽ đền lai sinh. [2229-2300]
3.6.2. Lớp từ sinh hoạt Phật giáo sau năm 75
Từ tính thực tiễn được thể hiện qua đạo lý nhân quả, luân hồi, nghiệp
báo, v.v. của Phật giáo có giá trị thiết thực trong đời sống con người, hiện nay
không chỉ giới tri thức mà giới bình dân cũng để tâm tìm hiểu về đạo Phật.
Mọi người đến với đạo Phật không phải để thỏa mãn tri thức mà là nhằm tìm
ra phương hướng giải tỏa những khúc mắc trong đời sống, cân bằng trạng
thái tâm sinh lý, tìm đến sự thanh thản bình yên của tâm hồn và tạo nền tảng
phúc lành cho tương lai. Chính do những nhân tố trên nên từ ngữ Phật giáo
được phổ cập rộng rãi trong các giới.
Vì thế, nếu như trước đây, từ ngữ sinh hoạt Phật giáo chỉ xuất hiện trong
“bút ngữ” thì hiện nay đã được dùng qua khẩu ngữ. Mọi người sử dụng từ
ngữ Phật giáo không phải vì muốn tỏ ra mình là đệ tử Phật giáo, người có
nghiên cứu về Phật giáo hay vì tính uyên bác của từ ngữ, mà chủ yếu là do
nghĩa của lớp từ đó thích hợp để chuyển tải những điều mà người nói muốn
thể hiện như các từ “cúng dường, bố thí, nhẫn nhục, từ bi, sám hối, phiền não,
thanh tịnh, hoan hỷ, an lạc, tùy hỷ, giác ngộ, tùy duyên, nghiệp, nghiệp
chướng, v.v.” hiện đã đi vào ngôn ngữ sinh hoạt hằng ngày của mọi người.
Ví dụ:
(42) - Nghiệp con nặng quá, không biết bao giờ mới trả hết món nợ trần
ai này!
(43) – Làm người thì phải biết tin đạo lý nhân quả, đặng tu nhân tích đức
để dành cho con cháu mai sau. (Dân gian)

truyện ngắn “Thanh, dạ”. Thậm chí, các nhà văn Nam Cao, Ngô Tất Tố đều
có những tác phẩm văn học trăn trở thế thái nhân tình, đi vào lòng độc giả
như Đời Thừa, Sống Mòn, Tắt Đèn, song vẫn hiếm thấy sử dụng đến từ ngữ
Phật giáo.
Sau ngày giải phóng 75, Sài gòn là nơi lưu trú cho nhiều cư dân khắp
các miền về trú ngụ, Phật giáo được phổ biến rộng rãi, sự giao thoa giữa cư
dân từ các miền Bắc bộ và Trung bộ, có thể nói đã làm môi trường cho từ
ngữ sinh hoạt Phật giáo được biết đến nhiều hơn. Điều đó cũng phụ thuộc vào
các điều kiện khách quan: môi trường xã hội mà tu sĩ giao tiếp, số lượng
Tăng Ni tu hành theo từng khu vực.
Nhìn chung, về số lượng tu sĩ và trường Phật học thì Nam bộ chiếm đa
số. Đây cũng là cơ sở cho vốn từ ngữ Phật giáo tồn tại và phát triển hơn các
vùng Bắc bộ và Trung bộ, đáng kể là khu vực thành phố Hồ Chí Minh. Tuy
nhiên, nếu nói đến vấn đề sử dụng lớp từ ngữ sinh hoạt Phật giáo trong giao
tiếp ở ba miền thì Nam bộ thường sử dụng từ ngữ sinh hoạt Phật giáo theo
đặc tính đa nghĩa trong khẩu ngữ như: ngộ, vô tình, tệ lậu, ta bà thế giới, ta
bà; còn Bắc bộ và Trung bộ sử dụng từ ngữ sinh hoạt Phật giáo theo phong
cách trang trọng: cúng dường, hồi hướng, tùy hỷ, hoan hỷ, tùy duyên …Song,
trên phương diện khái quát ứng dụng thì Trung bộ là vùng sử dụng từ ngữ
Phật giáo nhiều hơn. Bởi lẽ, Trung bộ có một chiếc nôi truyền thống gia đình
Phật tử bền vững, các lớp từ Phật giáo như: gia bị, gia hộ, hộ trì, phiền não,
thanh tịnh hay nhiễm ô, nhân quả, nhân duyên, từ bi, hỉ xả, bố thí, cúng
dường, công quả, công đức, v.v. và hầu hết lớp từ sinh hoạt Phật giáo trong
các nhóm đều được Phật tử Trung bộ sử dụng chuẩn mực.
Song song với lớp từ ngữ sinh hoạt Phật giáo đang hiện hành thì vẫn còn
một số không nhỏ từ ngữ Phật giáo chuyên dụng trong phạm vi dành riêng tu
sĩ, tương lai cũng có xu hướng đi vào xã hội. Những lớp từ này sẽ được trích
nêu trong phần phụ lục để tiện việc tham khảo.

PHẦN MỤC LỤC CỦA LUẬN VĂN:

1.6. Một số quy chuẩn của từ ngữ Phật giáo trong ngôn ngữ sinh hoạt
1.6.1. Quy chuẩn của lớp từ danh xưng
1.6.2. Quy chuẩn của lớp từ sinh hoạt
1.7. Tiểu kết
CHƯƠNG HAI: DANH XƯNG TRONG PHẬT GIÁO
2.1. Những quan niệm về vấn đề xưng hô
2.1.1. Quan niệm về xưng hô trong xã hội, dân gian
2.1.2. Quan niệm về xưng hô của các nhà Việt ngữ học
2.1.3. Quan niệm về xưng hô của Phật giáo
2.2. Lớp từ xưng hô tiếng Việt và danh xưng trong Phật giáo
2.2.1. Lớp từ xưng hô trong tiếng Việt
2.2.2. Lớp từ danh xưng trong Phật giáo
2.3. Phạm vi hành chức của lớp từ danh xưng Phật giáo
2.3.1. Một số quy tắc xưng hô trong quan hệ tu sĩ
2.3.2. Quy tắc xưng hô trong quan hệ quyến thuộc tông phái
2.3.3. Quy tắc xưng hô trong nghi lễ văn bản và giao tiếp xã hội
2.3.4. Quy tắc xưng hô giữa giới tu sĩ và Phật tử
2.3.5. Quy tắc thể hiện chân tình, hòa đồng trong đối xưng giữa tu sĩ
2.3.6. Quy tắc thượng khiêm hạ tôn
2.3.7. Quy tắc xưng hô bằng danh xưng kết hợp chức danh hoặc danh xưng
kết hợp pháp danh, hoặc danh xưng và tên chùa
2.4. Một số điểm khác biệt trong cách xưng hô giữa tu sĩ và xã hội
2.4.1. Về phương diện từ
2.4.2. Về phương diện nghĩa
2.4.3. Điểm khác biệt lớp từ nhân xưng của tu sĩ ở các vùng
2.4.4. Nhận xét chung về nhân xưng giữa tu sĩ và Phật tử ở ba miền
2.5. Nhận xét lớp từ Hán Việt trong cách xưng hô của tu sĩ Bắc bộ và Nam bộ
2.5.1. Danh xưng theo quan hệ thân tình của tu sĩ Bắc bộ
2.5.2. Danh xưng theo quan hệ thân tình của tu sĩ Nam bộ
2.6. Vai trò thiết thực của lớp từ xưng hô trong Phật giáo