nghiên cứu - trao đổi
4 tạp chí luật học số 1/2006
ThS. Nguyễn Thị Vân Anh *
rung gian l khỏi nim c s dng
rng rói trong thc t cng nh trong
khoa hc kinh t v phỏp lớ. Tuy nhiờn, quan
nim v trung gian núi chung v trung gian
thng mi núi riờng cng c hiu rt
khỏc nhau tu thuc vo tng lnh vc v
phm vi nghiờn cu.
Bi vit ny bn v mt s khớa cnh ca
khỏi nim hot ng trung gian thng mi.
1. Cỏc quan nim v hot ng trung
gian thng mi
a. Di gúc kinh t
Theo cỏc nh kinh t, hot ng trung
gian thng mi l ton b cỏc hot ng
trong lnh vc thng mi liờn quan n ba
ch th v ngi trung gian l ngi lm cu
ni gia cỏc bờn cũn li vi nhau. Theo
ngha ny, hot ng trung gian thng mi
cú th c thc hin trong nhiu lnh vc
ca hot ng thng mi nh: Mua bỏn
hng hoỏ, cung ng dch v thng mi.
Trờn thc t, hot ng trung gian thng
mi ch yu thc hin trong lnh vc phõn

sn xut: L nhng ngi trung gian bỏn
hng hoỏ nhng do ngi sn xut lm ch
v qun lớ;
+ Nh bỏn l: L nhng ngi trung gian
bỏn hng hoỏ v dch v trc tip cho ngi
tiờu dựng cui cựng.
Nh vy, trong lnh vc phõn phi sn
phm, hot ng trung gian thng mi l
T

* Ging viờn Khoa phỏp lut kinh t
Trng i hc Lut H Ni nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 1/2006

5

nhng hot ng mua bỏn hng hoỏ c
thc hin thụng qua nhng ch th gia
ngi sn xut v ngi tiờu dựng cui cựng.
Do ú, trong lnh vc ny, ngoi cỏc hot
ng i lớ mua bỏn hng hoỏ, u thỏc mua
bỏn hng hoỏ, mụi gii mua bỏn hng hoỏ,
i din cho thng nhõn mua bỏn hng hoỏ
thỡ cỏc hot ng ca nh bỏn buụn, nh bỏn
l, nh phõn phi, cỏc chi nhỏnh v i din
bỏn ca nh sn xut cng c quan nim
l cỏc loi hot ng trung gian thng mi

nhng loi dch v h tr cho quỏ trỡnh mua
bỏn hng hoỏ hoc tiờu th sn phm hoc
mua sm nguyờn vt liu c phỏp lut
ca mt s nc khỏi quỏt hoỏ di khỏi
nim trung gian tiờu th hoc i din
thng mi.
(2)
Hin tng ny c khỏi
quỏt theo lut Anh - M di khỏi nim
"Agency", lut ca Cng ho Phỏp di
khỏi nim "Agent commercial", lut c
di khỏi nim "Absazmittler".
(3)

Cn c vo phỏp lut thc nh ca cỏc
nc theo truyn thng lut chõu u lc a
(in hỡnh l Cng ho Phỏp v Cng ho
liờn bang c) cho thy, cỏc nc ny cú
quy nh tng i c th v nhng loi
ngi trung gian chuyờn nghip vi chc
nng giỳp , to iu kin cỏc bờn thit
lp cỏc giao dch thng mi vi nhau. Lut
ca Cng ho Phỏp quy nh v 3 loi ngi
hnh ngh dch v trung gian thng mi
chuyờn nghip l: Ngi mụi gii, ngi
nhn u thỏc, i din thng mi.
(4)
iu
L132-1 quyn 1 B lut thng mi Cng
ho Phỏp quy nh: Ngi nhn u thỏc l

thng mi vi quy ch riờng nh cỏc nc
theo truyn thng lut chõu u lc a.
cỏc nc ny, khỏi nim "Agency" dch ra
ting Vit l i lớ hoc i din.
(6)
Theo
t in phỏp lut ca M, Agency l quan
h theo ú mt bờn (ngi i din) hnh
ng thay mt mt bờn khỏc (ngi u
nhim - the principal). Ngi i lớ (the
agent) l ngi thay mt cho mt ngi khỏc
(the principal) giao dch vi bờn th ba.
(7)

Do ú, hot ng i lớ (i din) liờn quan
ti ba ch th: Ngi u nhim, ngi i lớ
(i din) v ngi th ba.
(8)
Vỡ vy, cỏc
nc ny, nu cn c vo phm vi quyn hn
c u quyn, i lớ c chia thnh 3 loi:
+ i lớ ton quyn (universal agent) l
ngi c phộp thay mt ngi u quyn
lm mi cụng vic m ngi giao i din cú
th lm;
+ Tng i lớ (general agent) l ngi
c u quyn lm mt phn vic nht nh
ca ngi c i din, vớ d, m phỏn
nhng giao dch nht nh hay kớ kt nhng
hp ng thuc mt nghip v nht nh;

Vic iu chnh cỏc hot ng thng
mi qua ngi trung gian, khụng ch c
quy nh trong lut phỏp ca mi quc gia nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 1/2006

7

m cũn c t chc quc t quy nh. C
th, iu chnh hot ng ca nhng
ngi i din thng mi trong cỏc nc
thuc Liờn minh chõu u (trc l EEC),
Hi ng Liờn minh chõu u ó ban hnh
Ch th s 86/653/EEC ngy 18/12/1986 v
vic kt hp lut ca cỏc nc thnh viờn
liờn quan n nhng ngi i din thng
mi c lp. iu 1 ca bn Ch th ny quy
nh i din thng mi (commercial agent)
l ngi trung gian c lp, c u quyn
giao dch mua hoc bỏn hng hoỏ thay
mt mt ngi khỏc (c gi l bờn giao
i din- principal) hoc giao dch v kớ
kt hp ng thay mt v nhõn danh bờn
giao i din (principal).
(9)

Nh vy, cú th thy phỏp lut ca nhiu
nc trờn th gii u cú quy nh, iu

nhng hnh vi ny mt cỏch thng xuyờn
v ly nhng hnh vi y lm ngh nghip
ca mỡnh c gi l thng nhõn. Chng
th ba (iu 357, iu 358) v chng th
t quyn th ba B lut ny quy nh v kh
c trng mói v kh c nha bo. Kh c
trng mói l kh c theo ú ngi trng
mói cam kt tỡm mt ngi liờn lc vi
mt ngi khỏc ri i n kớ kt mt kh
c gia hai ngi ny (iu 357). Kh c
nha bo l kh c theo ú ngi gi l nha
viờn nhn ng tờn mỡnh lm mt hnh vi
cho ngi khỏc gi l nha u (iu 359).
(10)

Nh vy, B lut thng mi nm 1972
ca Vit Nam cng ho ó tha nhn hai loi
ngi trung gian trong hot ng thng mi
l ngi trng mói (cú bn cht ging ngi
mụi gii theo phỏp lut cỏc nc) v nha
viờn (ging ngi nhn u thỏc).
Nm 1997, ti kỡ hp th 11, ngy
10/5/1997 Quc hi nc Cng ho xó hi
ch ngha Vit Nam khúa IX ó thụng qua
Lut thng mi. Trong lut ny khụng cú
iu no nh ngha v hot ng trung gian nghiên cứu - trao đổi
8 tạp chí luật học số 1/2006

Tuy nhiờn, ngoi cỏc quy nh v cỏc
hot ng thng mi qua trung gian trong
Lut thng mi nm 1997 thỡ cỏc hot ng
ny cũn c quy nh trong cỏc vn bn
phỏp lut khỏc nh: Hot ng mụi gii bo
him, i lớ bo him trong Lut kinh doanh
bo him nm 2000; hot ng i lớ tu
bin, mụi gii hng hi quy nh trong B
lut hng hi nm 1990; hot ng i lớ bu
in, i lớ INTERNET c quy nh trong
Phỏp lnh bu chớnh vin thụng nm 2002.
Trong quỏ trỡnh thc thi, Lut thng
mi nm 1997 ó bc l nhiu bt cp cn
phi c sa i. Do ú, Quc hi nc ta
ó thụng qua Lut thng mi nm 2005 ti
kỡ hp th 7 Quc hi khoỏ XI ngy
14/6/2005. Lut ny cú hiu lc thi hnh t
ngy 1/1/2006 v thay th cho Lut thng
mi nm 1997. Khon 11 iu 3 Lut
thng mi nm 2005 quy nh: Cỏc hot
ng trung gian thng mi l hot ng
ca thng nhõn thc hin cỏc giao dch
thng mi cho mt hoc mt s thng
nhõn c xỏc nh v bao gm hot ng
i din cho thng nhõn, mụi gii thng
mi, u thỏc mua bỏn hng hoỏ, i lớ
thng mi. Theo Lut thng mi nm
2005 phm vi cỏc hot ng trung gian
thng mi c m rng cựng vi s m
rng ca khỏi nim hot ng thng mi.

hoạt động đại lí thương mại.
Tuy cách tiếp cận khác nhau như vậy
nhưng pháp luật Việt Nam cũng như pháp
luật nhiều nước đều thừa nhận một số hoạt
động thương mại được thực hiện theo
phương thức giao dịch qua trung gian với
những tên gọi về người thực hiện hoạt động
trung gian tương tự nhau. Đó là những loại
người: Người môi giới thương mại; người
đại diện thương mại; người nhận uỷ thác.
2. Những đặc trưng pháp lí cơ bản của
hoạt động trung gian thương mại theo
quy định của Luật thương mại Việt Nam
năm 2005
Luật thương mại năm 2005 đưa ra định
nghĩa về hoạt động trung gian thương mại
(đã trình bày ở phần trên), đó là cơ sở pháp lí
để xác định các hoạt động đại diện cho
thương nhân, môi giới thương mại, uỷ thác
mua bán hàng hoá và đại lí thương mại có
những điểm chung và được pháp luật Việt
Nam gọi chung là hoạt động trung gian
thương mại. Luật thương mại năm 2005 đã
dành cả chương V gồm 37 điều (từ Điều 141
đến Điều 177) quy định về từng loại hoạt
động trung gian thương mại này. Cụ thể, đại
diện cho thương nhân được quy định từ Điều
141 đến Điều 149, môi giới thương mại từ
Điều 150 đến Điều 154, uỷ thác mua bán
hàng hoá từ Điều 155 đến Điều 165, đại lí

Các hoạt động cung ứng dịch vụ theo
phương thức giao dịch trực tiếp, chỉ có sự nghiên cứu - trao đổi
10 tạp chí luật học số 1/2006

tham gia ca hai bờn. Cỏc bờn tham gia quan
h trc tip giao dch vi nhau, bn bc tha
thun ni dung giao dch. Trong hot ng
dch v trung gian thng mi cú s tham
gia ca ba bờn, trong ú cú bờn trung gian
nhn s u nhim ca bờn thuờ dch v
quan h vi bờn th ba. iu ú cú ngha l,
bờn trung gian lm cu ni gia bờn thuờ
dch v v bờn th ba.
Cỏc ch th tham gia hot ng trung
gian thng mi c th l: Bờn u nhim
(bờn thuờ dch v, gm mt hoc mt s
ngi), bờn thc hin dch v (bờn c u
nhim) v bờn th ba (gm mt hoc mt s
ngi). Trong cỏc hot ng dch v trung
gian thng mi ny, bờn c thuờ lm
dch v l ngi trung gian nhn s u
nhim ca bờn thuờ dch v v cú th thay
mt bờn thuờ dch v thc hin cỏc hot
ng thng mi vi bờn (hoc cỏc bờn) th
ba. Khi giao dch vi bờn th ba, thng
nhõn trung gian cú th s dng danh ngha
ca mỡnh hoc danh ngha ca bờn thuờ dch

dch v vi bờn thuờ dch v m khụng cú s
tham gia ca bờn trung gian.
Trong hot ng dch v trung gian
thng mi, bờn trung gian cú vai trũ lm
cu ni gia bờn thuờ dch v v bờn th ba.
Bờn trung gian thc hin vic mua bỏn hng
hoỏ, cung ng dch v thng mi vi bờn
th ba khụng vỡ li ớch ca bn thõn mỡnh
m vỡ li ớch ca bờn thuờ dch v (bờn u
nhim). Tuy nhiờn, bờn trung gian (bờn c
u nhim) s c hng thự lao khi hon
thnh nhim v m bờn u nhim giao phú.
Do ú, mc ớch ca bờn trung gian trong
cỏc hot ng trung gian thng mi l
nhm ti thự lao m bờn thuờ dch v s tr
cho h ch khụng mua, bỏn hng hoỏ, cung
ng dch v nhm li ớch ca bn thõn h.
Th hai, trong hot ng dch v trung
gian thng mi, bờn trung gian phi l nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 1/2006

11

thng nhõn, cú t cỏch phỏp lớ c lp vi
bờn thuờ dch v v bờn th ba.
thc hin hot ng dch v trung
gian thng mi, bờn trung gian phi cú

nhim v cỏc hot ng ca mỡnh. c im
ny, giỳp chỳng ta phõn bit ngi trung
gian trong hot ng thng mi vi cỏc chi
nhỏnh, vn phũng i din do thng nhõn
lp ra thc hin hot ng kinh doanh ca
thng nhõn v nhng ngi lao ng lm
thuờ cho thng nhõn cng nh nhng ngi
cú chc nng i din theo phỏp lut ca
doanh nghip nh: Giỏm c doanh nghip,
thnh viờn hp danh ca cụng ti hp danh.
Cỏc ch th núi trờn khụng cú t cỏch phỏp
lớ c lp v ch c thc hin cỏc hot
ng trong phm vi, quyn hn theo quy
nh trong ni b ca thng nhõn ú.
Th ba, hot ng dch v trung gian
thng mi song song tn ti hai quan h:
Quan h gia bờn u nhim v bờn c u
nhim; quan h gia bờn c u nhim
(hoc bờn u nhim) v bờn th ba. Cỏc
quan h ny phỏt sinh trờn c s hp ng.
Theo cỏch hiu ca chỳng tụi v hot
ng trung gian thng mi c trỡnh by
phn trờn thỡ thc hin cỏc hot ng
trung gian thng mi, trc tiờn bờn cú nhu
cu s dng dch v ca ngi trung gian
(bờn u nhim) v bờn cung ng dch v
trung gian (bờn c u nhim) phi thit
lp c quan h vi nhau. Bờn u nhim
v bờn c u nhim tho thun ni dung
cụng vic m bờn c u nhim thc hin

hon thnh yờu cu m bờn u nhim giao
cho. Khi giao dch vi bờn th ba, t cỏch v
vai trũ ca ngi trung gian khụng luụn
ging nhau. H cú th v nhõn danh bờn u
nhim (nh bờn i din) giao dch vi
bờn th ba trong hot ng i din cho
thng nhõn hoc h ch thay mt bờn u
nhim nhng li nhõn danh chớnh mỡnh
quan h vi bờn th ba (nh bờn nhn u
thỏc, bờn i lớ) trong hot ng u thỏc mua
bỏn hng hoỏ, hot ng i lớ thng mi
hoc ch nhn s u nhim ca bờn thuờ dch
v tỡm kim bờn th ba v giỳp bờn thuờ
dch v, bờn th ba tip xỳc vi nhau. Bi
vy, trong hot ng trung gian thng mi,
bờn th ba s cú quan h phỏp lớ vi bờn u
nhim (i vi hot ng i din cho
thng nhõn, mụi gii thng mi) hoc trc
tip quan h vi bờn c u nhim nh
trong hot ng u thỏc mua bỏn hng hoỏ,
i lớ thng mi. Quan h gia cỏc ch th
ny vi bờn th ba cng c xỏc lp trờn c
s hp ng. ú l hp ng mua bỏn hng
hoỏ hoc hp ng cung ng dch v.
Nghiờn cu bn cht phỏp lớ ca cỏc hot
ng trung gian thng mi rt cú ý ngha
trong vic xỏc nh nhng du hiu phỏp lớ
c trng ca hot ng ny, giỳp ta phõn
bit hot ng trung gian thng mi vi
nhng hot ng cung ng dch v khỏc. T

by), B lut thng mi Si Gũn, tr.113, 114.
(11).Xem: iu 156 Lut thng mi nm 2005.