TRIET HOC, SO 2 (225),
THANG
2-2010
NHO GIAO VIET NAM VA
VAN
HOA
DONG A
TLf THirC TifiN
VAN
HOC
VlfiT N
AM,
GOP THEM MOT TIENG NOI
PHUirNG
PHAP LUAN
VAO CUOC THAO LUAN QUOC
TE VE
VAN
DE
NHO GIAO VA
NUf
QUYEN
TRAN NHO THIN
(•)
Bdi vii't khdo
sdt de tdi phu nO
trin
thitc
te'vdn
bdn vdn hgc
Viet

tap:
co nhiing
nhd Nho
binh
vUc
ngOdi
phu
nO, nhiing cdng
cd
khong
it nhd Nho
dOng
tren quan
diem
dgo
dOc
bdo thu. cua Nho
gido
len dn, da
kich
cdc
nhdn
vgt phu nO
dUdc
di
cao. Thitc
te
cho thay, khdng
the ddn
gidn

luan" (thoit khdi chau A), nhieu tri thfie
vfing D6ng A - hay vfing van hda Han -
da tig'n hanh phg phin nhieu gii tri
truyen thdng phfidng Ddng, trong dd ed
Nho giao. Trong cac xu hfidng phg phan
Nho giio dd, cd mot xu hfidng phg phan
Nho giao nhfi mot hoe thuyg't nam quydn
-
dan
ap nfl quydn. O Trung Qud'c, ed thg
kd ddn Ld Tan, Lam Ngfl Dfldng(l); d Viet
Nam, tigu bidu la Phan Khdi (1887-
1960)
(2).
Viec phg phan Nho giao
dan
ap
phu nfl hien vin tiep tuc(3).
6
Trung
Qudc,
nhflng tie'ng noi
Ign
an gay
git
Nho
giao nhfl mot hoc thuyg't
din
ap nfl quyen
cd khi di doi vdi cam hflng khang dinh

co dai",
Feminist
thought
in
Ancient China.
In lai
trong sach
Chinese Women Through
Chinese
Eyes.
Li Yu-ning,
editor.
A
East Gate Book M.E.Sharp, Inc.Armonk
New York London, England, 1992.
(2) Phan Khoi (1887-1959)
co the la tac gia
Viet
Nam
dau
tien
phe
phan
Nho
giao
dan ap phu nil
mot
each
he
tho'ng trong

hay
gian tiep viec Nho giao
dan ap
nQ
quyen trong
linh
viic
"tinh"
nhU:
Vuat
qua
hang
rao cua
truyin
thdng
nam
quyen:
phe
phdn
y
thUc
nam
quyen
trong
vdn hoc
ciia
LUu
Tue Anh,
[^tH^^lf
iSKl^HA^

1999,
tai
ban 2008.
15
TRAN
NHO THIN
quyen(4). Dfidng nhfl va'n de nfl quydn la
diem yg'u eua Nho giao, ed thg dung nd de
ha guc Nho giao.
Tuy nhign, trong
boi
canh Nho gido
nhiet hien nay, khi nhflng gia tri Nho
giao da va dang dfldc xem xet lai, khi chu
trfldng phuc hfing Nho hoc vdi tfi each
mot he
tbg'n^
gia tri tinh thin truyen
th6'ng dfidc nhidu hoe gia Trung Quoc va
nfidc ngoai quan tam, da xuit hien
khdng it cdng trinh
bdnh
vfic Nho giao
trong van de phu nfi. Nhieu hoe gia hien
nay cho
ring,
viec kg't toi Nho giao
dan
ap phu nfl
la

phu nfi cham sdc gia dinh nhidu hdn nam
gidi,
ma
dao Nho la'y gia dinh suy ra dao
dfic xa Mi va do
vay,
phu nfl gin vdi dao
Nhan hdn(6).
Mot each he tho'ng, c6ng trinh Nho
gido vd phu
na
mot cdch gidi thich ve
mat trie't hgc {Confucianism and women:
a philosophical
interpretation^))
da phan
tich
dao Nhan cua Khdng Tii, phan tich
mo hinh trie't hoc Am - Dfldng va mo hinh
kh6ng gian Noi - Ngoai
di
cho
thl'y
sfl
phan cong nam nfl ci Trung Quoc ve
phfldng dien van hoa - xa hoi
la
hdp ly.
Tie gia Li-Hsiang Lisa Rosenlee ngu
Ign

to'
phan biet gidi cua Nho giao va giai cau
true ehinh sach ve gidi, dfla ra diem nhin
cho phep trinh bay viec giai phdng phu
nfl gan lien vdi cac bfldc xay dflng mot
ndn nfl quydn Nho giao (tr.3-4).
(4) Xem: Bdn vi quan niem
nO
tinh trong
trie't
hgc
Trung Qudc - hodng dUdng cho tU titdng tdn
siing
nQ tinh cua Dao gia, Dao gido ciia Ly
T6
Binh,
$*T[i^+Ht?^1^W:^ttm^-3Al^iI^.
il»^
^
^ttW-S.'B],
http://www.lUnwentianxia.com/product.
free.4420305.1/ .
(5) Xem: Gail Hershatter
v^
Viidng Chinh. Lich
sit
Trung
Qud'c:
mot phgm
trii hvtu

vdi phu nfi, chi ra ba't cdng
doi
vdi phu
nfl,
nhit
la
each nhin mang tinh dien che
hda (canonization) dd'i vdi ngfldi qua phu
(khdng khuygn khich ho tai gia)
va
de cao
miu ngfldi phu nfl thu tig't va
tuan
tig't
(^T?>
JST?)
qua kigu truyen vd liet. nfl
{niK #)
kha phd big'n d Trung Qu6'c(8).
Ca Phan Kh6i d Viet Nam
va
Lam Ngfl
Dfldng d Trung Qu6'e ddu dan cau ndi ndi
tidng eua mot nhan vat Td'ng Nho la
Trinh Di
ring,
"chg't ddi la chuyen rat
-nhd, thit tig't
la
chuyen rit

dinh
rang sfi
noi
doi nay chi cd the thfie hien
qua eon dfidng nam gidi. Dieu nay den
Ifidt minh lai cd lign he vdi dao hig'u trong
gia dinh kieu Nho giao va nghi thfie thd
cung td tign" (tr.l52). Song, sfi eat nghia
nay
chi la suy
lu^n ly
thuyet, chfi khdng
dd
cap
den thfie te fing xfi eua Nho gia dd'i
vdi vin de trinh tig't eua ngfidi phu nfi.
Tuy
vay,
nhflng ngfidi phg phan Nho
giao
ddi vdi nfl quyen dfldng nhfl qugn mot
thfle te
la,
chinh trong xa hoi nam quyen
cd sfl ung hd eua Nho giao vin ed kha
nang xuat hien tfi tadng bao ve nfi quyen.
Bai vig't cua chung tdi khdng di
vao
eac
van de ly luan va thfie tiin cua Nho giao

Nho giao nam quydn, thfie tg' sang tac van
hoe giai doan nay cho tha'y, chu nghia nfl
quyen da xuit hien ben canh ddng tfi
tfidng chd'ng nfi quydn truyen thd'ng.
Vd phfidng dien tfi tfidng, ed thg ndi,
trong the ky XVIII va XIX, Nho giao la he
tfi tfidng thd'ng tri trong ddi sd'ng tfi tfidng
d Viet Nam. Hien nay, chfia ed nhidu
•
cdng trinh khao
efiu
ve tinh chat Nho
giao giai doan nay. Theo quan digm eua
Huynh Thuc Khang (1876-1947), mot nha
Nho ygu nfidc, cflng
la
mot nha khoa
bang
Idn
d dau thd ky XX, Nho giao Viet
Nam d thdi gian nay ehinh
la
Tdng Nho.
Ndi chinh xie hdn, dng cho
ring,
tfl thuoe
(8) Xem: Richard L.Davis. Nhiing phu
nO
trinh,
hie'u trong

yg'u) cho si tii di thi: "L6'i hoe To'ng Nho
va khoa cfi b6i lo
Ign
sach sdt eua Thanh
hien da bao nhieu ddi dg'n cai hoe "tig't
yg'u" eua Bui Huy Bich thi
ranh
la cai ldi
"phu thuy kiem ga", "thiy dd gay gao",
ed't nhet nach mot cai nghd de bfide
Ign
eon dfidng si hoan khdng c6 chut gi la
dang goi la hoc".
Ndi ve Nho giao ddi Nguyin trong the
ky XIX, nha nghien efiu ngfidi Nhat Ban
Yoshiharu Tsuboi lai cho
ring
dd la Minh
Nho,
mot thfi Nho giao dfidc coi la cfic
doan hdn ca To'ng Nho do'i vdi nfl quyen.
Ong ly giai, la nha Nguygn mud'n theo mot
thfi Nho giao chinh thdng cua ngfidi Han
hdn la theo Thanh Nho - Nho giao mot
tridu dai ngoai toe: "Nhflng ngfidi Viet
Nam theo Nho giao ed xu hfldng td ra "bao
hoang hdn vua" ve mat dd. Trong luc nha
Thanh dang tri vi d Trung Hoa sau khi lat
dd nha Minh nam 1644, thi nha Nguyin
thich

tie
cua cac tic gia nfl
ddu thuoe ve ddng van hoc nfl quydn
va
mat khdc, sang tic ciia mot so' tie gia
nam ed khi cd the dfldc coi la van hoc nfl
quyen. Tigu chi "van hoe nfl quyen" d day
khdng phai
la
gidi
tinh
cua tie gia hay
gidi tinh cua nhan vat van hoe,
ma la
noi
dung sang tie eo lign quan dg'n viec bao
ve,
benh vflc quyen song cua phu nfl, giai
phong phu nfl. "Phg binh va nghign cflu
van hoc nfl tinh phai tnic tie'p ddi dien
vdi sing tac van hoc do cac nam nfl tic
gia sing tie, suy nghi ve quan he cua
sang tie eua cac tie gia nam nfl ddi vdi sfl
sinh tdn
va
giai phdng phu nfl"(ll). Theo
quan digm nay, van hoc Viet Nam the ky
XVIII
va
XIX cd mot ddng van hoc nfl

qua hang rao ciia truyen thong nam
quyen: phe phan y thiic nam quyen trong
vSn
hoc"
cua
Lifu
Tue Anh,
[^*Jlfe^#*ftKll?Ji:St^4'S''IX
MiRmm,
nm^
^,itM,^m=^m,
tr.s.
18
TtTTHUC
TIEN VAN HOC VIET NAM
khidn ta nghi dg'n than phan ea nhi, ky
nfl,
da boc bach ndi chan ngan trfldc tinh
ygu be mon ma nhflng ngfldi dan dng
danh cho ngfldi vd le:
Nam
thi mfldi hoa hay chang chd,
Mot thing ddi lin cd cung khdng.
va
sfl kbit khao mot tinh yeu xflng
dang, tinh ygu ed yg'u td' than xac rd ret:
Tai tfi van nhan ai dd
ta.
Than
nay

va
mit d diu
the ky
XVIII)
nguygn tie
bing
ehfl Han
da dfldc nhieu ngadi hao hflng dich sang
thd tig'ng Viet (thd Nom), hien cdn gifl
dfldc 7 ban dich (3 ban
bing
thd luc bat
va
4 ban bang thd song that luc bit).
Hign tfldng ed nhieu ban dich Chinh phu
ngdm sang tieng Viet nhfl the cho thay
lan sdng hfldng fing manh me dd'i vdi tfi
tfidng dat ra trong tac pham. Nha Nho
Nguyin Gia Thidu (1741-1798) vidt Cung
odn ngdm
khue,
nhfing de tai ve ngfidi
cung nfl khdng chi la
cam-hflng
cua rigng
Nguyin Gia Thidu, ma
cd
ea mot phong
trao viet vd ngfldi cung nfl d giai doan
cudi the ky XVIII, edn dng

vat neu van dd nfi quyen theo mot each
rigng, song ddu do eac nha thd - nha Nho
sang tao. Thfie td nay cho thay, nha Nho
cung ed thg tig'p can vdi van de nfl quyen
theo hfidng tich cfic.
Nhan vat chinh phu - ngfidi vd linh - ed
le
chi
la cai cd dg tie gia Dang Trin Cdn
Ign
tig'ng ndi gium ngfidi phu nfi quy toe
nhflng khat khao sau kin nhfing khdng
kem phin sdi ndi
v^
tinh yeu
Ifia
ddi diy
mau sac
nhuc thg. Bdi khi ngfidi chdng di
danh tran xa, nhidu
nam
khdng tin tfic
va
cflng khdng rd ngay ve, thi tac gia mdi
ed ed dg sfi dung cac motip nhfl giac mdng
gap chdng, ndi cd ddn trdn chig'c gifldng
trd'ng
ving,
hay ndi lo ve tuoi xuan dang
qua di udng phi.

sic
ai an, nhuc the eua tic phim Cung odn
ngdm khue \a mot net nfl quydn ndi bat.
Tac gia da tai hien cam giac khoai lac eua
cung nfl khi dfldc sung ai
va
sfl dau budn
khi ma't tinh ygu eua quan vfldng. Tai sao
ngfldi phu nfl khdng noi va nghi ve dieu
dd mdi la ngfldi phu nfl dflc hanh?
Nhflng
chi
vdi nhan vat Thuy Kidu,
van
hoc nfl quydn eua nha Nho Viet Nam
thdi
trung^
dai mdi thfle sfl dat
dinh
cao.
Thuy Kidu da kha chu dong tim dg'n vdi
Kim Trong, chang trai ma
nang
yeu quy,
sfl ehu dong ma Nho gia khdng thg cha'p
nhan. Thuy Kieu da hi canh ngo cuoc
song
day
vao thanh lau, ndi la dia nguc
dd'i vdi ngfldi phu nfl trinh tig't. Tuy

bien ci Trung Quo'e va Vigt Nam thdi
trung dai, nhang de'n the ky XVIII - XIX,
eac nha van - Nho si Viet Nam da sii
dung menh de nay de ndi len
sii
ba't cong,
vo ly cua xa hoi nam quyen do'i vdi nhflng
ngfldi phu nfl ed nhan
sic,
ky thflc
la
sfl
Ign
an xa hoi nam quydn da bien ngfldi
phu nfl nhan
sic
thanh dd ehdi(12).
Mot sfl migu ta
vin tit
nhfl trgn cflng
du cho tha'y, cac nha Nho - nhflng ngfldi
dan 6ng trong boi canh van hda To'ng Nho
d giai doan nay van co the tigp can chu
nghia nfl quyen theo
each
rigng cua ho,
ngu
Ign
nhflng va'n de ma thflc tg' cuoc
s6'ng

lg
chigu hdn, sau dd ba gieo minh xu6'ng
song
chg't. Co ngfldi da lam thd cam khai
eii chet dd nhfl sau:
Kha lan nhi bach da nien quoc,
Thien ly dan di nhat phu nhan.
(Dang thadng mot trieu dai c6 hdn hai
tram nam
le.
(12)
Xem:
"Tri^t
ly Truyen Kieu trong
bdi
canh vin
hoa xa hpi Viet Nam
cuoi
the ky
XVIH
dau
th^
ky
XIX"
trong sach cua Tran Nho Thin:
Vdn hgc trung
dgi Viet Nam
dUdi
goc nhin vdn hda, Nxb Giao
due,

bign ra't ro: tai sao lai cho viec
tuan
tig't
theo chdng
la
thign ly? Ngfldi
dan
dng ed
sfle
manh ed
bip
hdn ngfldi phu nfl, dd la
thien ly. Ngfldi phu nfl de eon, dd
la
thign
ly, tfic
la
quy luat khach quan. Nhfing
chang cd
tinh
quy luat tat yg'u nao trong
viec ngfidi vd
phai/ngn tuan
tig't theo
ngfidi chdng da chet. Dd chi la
each
tuyen
truyen diy ich ky cua dao dfic nam quydn
bit cdng. Khdng co ngfidi
dan

nfl,
ban than
ba
dfldc tdn thd nhfl mot nfl
thin linh fing(14).
Bai
thd ca ngdi Vu thi
da dfidc viet theo tinh thin Td'ng Nho :
Nga di Vu thi nUdng ta
Bach nhat thi de phan tao hda
Hong nhan tinh
tii
phd cao tham
Hoang giang ehinh khi tdn thidn dia
Co
quan
anh phong xuydn cd kim.
(Bai thd
nay
vig't gifia thanh thien
bach nhat de
lam
rd le tao hda
Tim long sau kin eua ngadi bdng nhan
danh phd mac cho trdi dat big't
Chinh khi cua ngadi phu nfi tren ddng
Hoang giang trfidng tdn cfing trdi dat
Dao dfic tdt dep eua ba sg mai edn vdi
thdi gian).
Logic eua viec ca ngdi

tUdng dong, trieu
Nguyin da ba lan phong than cho Vii thi vao cac
nam 1909, 1911, 1924. Luan an cho biet tinh chat
than thanh hoa ngiidi phu nut tiet liet nay qua biic
dai
tii
b den thd "Cau chi ta't tog"
^±'&^.
(Cau
xin ba tat
iing
nghiem). Xem: Nam, Nguyen,
"Writing
as Response and Translation: Jiandeng
Xinhua and the Evolution of the Chuanqi Genre in
East Asia, Particularly in Vietnam". Harvard University,
Cambridge, Massaehusttes, 2005.
(15)
Thiiy
Kieu vo'n la mot phu nil eo thiic d Trung
Quo'e,
nhiing da
dUdc
tieu thuyet hoa, trcl thanh
nhan vat van hoc cua Kim Vdn Kiiu truyen, rapt
tieu thuyet chUdng hoi cuoi
dcii
Minh, dau ddi
Thanh. Nguyin Du da vay
miidn

ving:
"Xam
xam
bang
ldi vfldn khuya mot minh". Viec nay tuy
da dfldc eac nha Nho the' ky XIX bd qua,
song lai khdng qua mat cac nha Nho thg'
ky XX. Ngd Dflc Ke (1878-1929) va Huynh
Thuc Khang (1876-1947) la hai nha Nho
duy tan - ygu nfldc va ed tinh than phg
phan Td'ng Nho manh me. Hai cu vi boat
dong ygu nfldc, chdng Phap, nen deu bi
thiic dan Phap day
ra
Cdn Dao. Nhang,
trong each nhin ddi sd'ng than xac cua
ngadi phu nfl, hai cu
van
dflng trgn lap
trfldng bao thu eua Tdng Nho. Nam 1924,
Ngd Dfic Ke viet: "Mot ddi thieu nign
nam nfi, dgm thanh ngfidi
ving,
treo
tfidng trd ngo, fide hoi chuyen trd vdi
nhau, dd'i vdi phong hda dao dfic da la
viec bat chinh; md diu quyen sach nhfi
the,
du sau co to ve hig'u nghia gi dau nfia
cflng khong du lam gfldng td't cho ddi".

Giam Sinh da bi dfla den lau xanh. Tai
day, nang da rut dao tfl sat dg bao ve
pham gia cua ngfldi phu nfl. Vua Minh
Mang (tri vi tfl 1820 de'n 1840) da khen
ngdi: "Dung dao nhon sat than, long trinh
nfl gifl minh tiet
Idn".
Tren
efldng
vi mot
dng vua cua trieu Nguyin theo Minh Nho
(hay Td'ng Nho?), vua Minh Mang da
khdng bo
Id
cd hoi de tuygn truyen cho ly
tadng diy cha't nam quyen ve ngadi liet
nfl.
Nguyin Cdng Trfi (1778-1858), mot
nha Nho dfldc nhieu hoc gia hien dai coi
la "nha Nho tai tii" vdi phim cha't "thi
tai,
da tinh", lai phe phan gay
git
nang
Kieu. Bdi va'n de la, sau khi Kieu dam
(16) Ve nguon
tU
lieu va phan
tich
hai y kien nay,

nang
da khdng quyg't tam chg't. Thuy Kidu da
sdng trong ehd'n nha ehfla hang ehuc nam
trdi,
nghia la khdng gifl dfldc phim tig't
theo quan diem Nho giio. Nguyin Cdng
Trfi da phg phin Thuy Kidu, cho
ring
vi
ta dam, vi "bfidm chin ong chfidng" nen
da phai song kig'p doan trfldng. Nguyin
Cdng Trfl ddi hdi ngfldi phu nfl Thuy
Kidu phai tfl tfi dg bao
toan
pham tig't.
Hai ngfldi, mot ong vua, mot quan dai
thin, khen va chg tfldng nhfl mau thuin
nhau nhflng ky thfle rat thd'ng nhat: chet
ddi sfi nho, thit tig't chuyen ldn(18). Dieu
dang ehu y la, quan digm
khie
nghiet cd
tinh
chit To'ng Nho dd'i vdi trinh tiet phu
nfi tdn tai dai dang ngay ea trong each
nghi cua Tan Da (1889-1939), mot nha
Nho cd nhidu net each tan, tfing dfidc cac
nha thd lang man Au hda thudc phong
trao
thd Mdi

vaj^'.
Ca ngdi ta't nhign la mot
each phat bigu quan niem gia tri.
Thflc tign
van
hoc nha Nho Viet Nam
dfldi gde nhin nfl quyen cho thay, Nho
giao
la
mot he thd'ng gia tri nhieu chieu,
phfic tap, khdng thg ddn gian khen hay
chg mot chieu, khdng the nghien efiu Nho
giao nhfi mot he thd'ng khep kin hay mot
he tfi tfidng nhan dao ehu nghia, hoac la
tfi tfidng phan nhan dao. Ve ly thuyg't,
Nho hoe xgt tfl Luan
nga
eua Khdng
T^
da
ham
chfia nhieu kha nang khac nhau,
cho phep giai thich khac nhau. Dao nhan,
pham trfi li, neu nhin tfi quan diem bao
ve chd do nam quyen thi se la
"khic
ky
phuc li vi nhan". Nhfing, khi ndi dao
nhan la yeu ngadi, dao nhan la dao
trung, thfi, thi Khdng Tfi da khong loai

khdng phe phan, nhat la khi chung bi xa
hoi nam quyen ldi dung de khd'ng che, dan
ap phu nfl hay bi giai cap thd'ng tri phong
kig'n ldi dung de ap dat ach thd'ng tri len xa
hoi.
Vay nen, khdng the mot chieu khang
dinh Nho giao chi la tich cflc, hay
chi
la
tigu cflc,
ma
can phan tich Nho giao qua
thfle tiin van ban, qua sfl kien cu thg vdi
hoan canh xa hdi xac dinh.Q
(18) Chiing toi da trinh bay van de nay trong Van
hgc trung dgi Viet Nam dUdi goc nhin van hoa,
Sdd., tr.368-369.
23