®Æc san vÒ söa ®æi, bæ sung bé luËt d©n sù

68 T¹p chÝ luËt häc
ThS. NguyÔn Minh TuÊn *
1. Nhận xét về các quy định chung trong
phần thừa kế
Trong các quy định về thừa kế, những quy
định chung đóng vai trò quan trọng, quy định
về các nguyên tắc xử lí các vấn đề về thừa kế,
xác định tư cách chủ thể của những người thừa
kế, là cơ sở để phân chia di sản theo di chúc và
theo pháp luật. Những quy định chung đã phát
huy hiệu quả điều chỉnh các quan hệ thừa kế
phát sinh trước và sau khi Bộ luật dân sự
(BLDS) có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, qua
áp dụng để giải quyết các tranh chấp về thừa
kế, còn có một số bất cập cần phải sửa đổi, bổ
sung để các quy định này phù hợp với điều
kiện kinh tế-xã hội của nước ta.
+ Về quyền thừa kế của cá nhân
Quan hệ thừa kế phát sinh kể từ thời điểm
mở thừa kế nên người được thừa kế theo di
chúc hoặc theo pháp luật có các quyền, nghĩa

pháp luật. Như đã phân tích ở phần trên, quyền
được hưởng di sản của người thừa kế là quyền
dân sự của cá nhân do pháp luật quy định. Vì
người có tài sản không định đoạt tài sản của
mình trước khi chết nên pháp luật quy định
những người có quan hệ gia đình với người
chết sẽ được hưởng di sản theo một trình tự
nhất định. Do vậy, thừa kế theo pháp luật là
quyền của cá nhân được hưởng di sản của
người khác do pháp luật quy định mà không
* Giảng viên chính Khoa luật dân sự
Trường đại học luật Hà Nội Tạp chí luật học 69
đặc san về sửa đổi, bổ sung bộ luật dân sự

phi l do ngi cht to cho ngi tha k.
- Cỏ nhõn cú quyn hng di sn theo di
chỳc hoc theo phỏp lut. Khi m tha k,
nhng ngi tha k ca ngi cht cú quyn
nhn hoc t chi nhn di sn ca ngi cht.
õy chớnh l quyn tha k ca cỏ nhõn m
phỏp lut cn phi bo h.
iu lut trờn quy nh quyn ca cỏ nhõn
trong vic lp di chỳc li ti sn ca mỡnh
cho ngi khỏc v cỏ nhõn cú quyn hng di
sn theo di chỳc hoc theo phỏp lut. Ngoi ra,
iu lut cũn quy nh cỏ nhõn cú quyn li
ti sn ca mỡnh cho ngi tha k theo phỏp

lut quy nh quyn s dng t khụng l di
sn tha k nờn trong BLDS, Nh nc ta
mun khng nh quyn s dng t c
tha k theo quy nh ca BLSD v cỏc quy
nh ca Lut t ai. n nay, khụng cn
thit phi quy nh riờng quyn s dng t l
di sn tha k. Quyn s dng t l ti sn
c bit v c chuyn dch nờn nú cng
ging nh cỏc quyn ti sn khỏc l di sn
tha k.
Theo quy nh ca iu 637 thỡ di sn cũn
thiu mt s loi ti sn. ú l nhng ti sn
phỏt sinh sau khi ngi li tha k cht nh
tin bi thng thit hi khi ngi li tha
k cú tham gia vo hp ng bo him tớnh
mng m ri ro b cht. Ngoi ra, cỏc quyn,
li ớch hp phỏp ca ngi li tha k trong
cỏc giao dch cng cú th l di sn tha k
+ Vic tha k ca nhng ngi cú quyn
tha k di sn ca nhau m cht trong cựng
mt thi im
iu 644 quy nh nhng ngi cú quyn
tha k ca nhau nh v v chng, cha, m v
cỏc con, ụng, b v cỏc chỏu, anh ch em rut
vi nhau. Trong nhng trng hp ri ro nh
bóo lt, ng t, nhng ngi ny khụng may
cht cựng trong mt tai nn m khụng th xỏc
nh c ngi no cht sau thỡ phỏp lut suy
oỏn l h cht cựng mt thi im. Mc ớch
ca vic ny nhm khụng lm phỏt sinh quan

kế của nhau mà chết cùng một thời điểm hoặc
được coi là chết cùng một thời điểm thì không
có thừa kế thế vị. Ví dụ như cha và con chết
cùng một thời điểm thì cháu không thế vị để
nhận di sản của ông. Quan điểm này cho rằng
đây là một trong những trường hợp rất ít khi
xảy ra và nếu có xảy ra thì coi như trường hợp
ngoại lệ mà không nhất thiết phải quy định về
thừa kế thế vị.
Thứ hai, mặc dù Điều 680 BLDS quy định
về thừa kế thế vị xảy ra trong trường hợp con
chết trước cha hoặc mẹ thì cháu thay thế vị trí
của cha hoặc mẹ nhận di sản của ông hoặc bà.
Trường hợp cháu chết trước thì chắt thay thế
nhận di sản của cụ. Mặc dù pháp luật quy định
như vậy nhưng trong thực tế người ta có thể áp
dụng tập quán (Điều14 BLDS) để giải quyết
và cho phép các cháu được thay thế vị trí của
bố hoặc mẹ nhận di sản của ông bà.
Thứ ba, quy định như Điều 680 BLDS
hoàn toàn không hợp lí, bởi lẽ sau đây:
Ở Việt Nam thường xuyên xảy ra thiên tai
và đã có nhiều trường hợp cả gia đình chết
cùng một thời điểm. Hoặc những năm qua tai
nạn giao thông đã gây ra hậu quả đáng thương
đối với nhiều gia đình, trong đó có trường hợp
cha, mẹ và những người thân trong gia đình
chết trong cùng một tai nạn. Thực tế xảy ra
như vậy mà pháp luật không dự liệu các
trường hợp cụ thể để bảo vệ quyền lợi của

mt ngi tha k khỏc cựng hng hng
phn di sn ca mỡnh thỡ trng hp ny
khụng th coi l ó t chi nhn di sn. Bi vỡ,
nu ngi tha k t chi nhn di sn, cú
ngha t chi quyn tha k ca mỡnh v t
thi im t chi ú, ngi tha k khụng cú
quyn nhn di sn. Cho nờn ngi tha k
khụng th nhng quyn tha k ca mỡnh cho
ngi khỏc. Ngc li, ngi tha k khụng
trc tip nhn di sn m nhng cho ngi
tha k khỏc, trng hp ny phi xỏc nh l
ngi tha k ó nhn di sn v chuyn cho
ngi tha k khỏc. Xỏc nh hnh vi ca
ngi tha k t chi hay nhn di sn cú ý
ngha v mt lớ lun v thc tin. Nu ngi
tha k t chi thỡ h khụng phi thc hin
ngha v ca ngi cht. Ngc li, h khụng
t chi thỡ phi thc hin ngha v ca ngi
li di sn. Vỡ vy, ch n s cú quyn yờu
cu ngi tha k ú phi thc hin ngha v
ca ngi li tha k mc dự ngi tha
k ó nhng phn di sn ca mỡnh cho
ngi tha k khỏc. Trng hp ny ngha v
ti sn ca ngi tha k cha c chuyn
cho ngi tha k khỏc, vỡ cha cú s ng ý
ca ngi ch n (ngi cú quyn), cho nờn
ngi tha k ó nhng phn di sn ca
mỡnh cho ngi tha k khỏc phi thc hin
ngha v ú.
Khon 1 iu 645 quy nh ngi tha k

nguyờn tc ca giao dch dõn s, ó tc i
quyn hu giao dch m h ó thc hin.
Trong khi ú, cng l hnh vi phỏp lớ n
phng nh ha thng hoc thi cú gii thỡ
ngi ó tuyờn b ha thng, ngi m
cuc thi cú gii, phỏp lut quy nh cho h cú
quyn hu vic ha thng, hu tuyờn b
cuc thi cú gii.
+ Thi hiu khi kin v tha k
iu 648 quy nh: "Thi hiu khi kin v đặc san về sửa đổi, bổ sung bộ luật dân sự

72 Tạp chí luật học

tha k l 10 nm k t thi im m tha k".
Thc tin cho thy trong giao lu dõn s,
mt quan h dõn s khụng th tn ti mói, nú
s luụn thay i phự hp vi nhu cu ca cỏ
nhõn. Do vy, khi cú tranh chp xy ra vic
chng minh v cỏc quyn dõn s s rt phc
tp. Thm chớ cú nhng trng hp khụng thu
thp chng c chng minh v quyn, li
ớch hp phỏp ca mỡnh b xõm hi. Mt khỏc,
quan h dõn s l cỏc quan h ti sn cn phi
c n nh thỡ ngi cú ti sn mi cú th
s dng c ti sn ca mỡnh cú hiu qu. Vỡ
vy, phỏp lut quy nh mt thi hn nht nh
phự hp vi iu kin kinh t - xó hi cỏ

ny cú th c sa i nh sau.
"Cỏ nhõn cú quyn hng di sn theo di
chỳc v theo phỏp lut quy nh".
Trong iu lut ny phi dựng t v m
khụng dựng t "hoc. Bi vỡ, mt ngi cú
th va hng tha k theo di chỳc v hng
theo phỏp lut. ú l trng hp ngi lp di
chỳc nh ot mt phn ti sn ca mỡnh, phn
cũn li s c chia theo phỏp lut. Nh vy,
nu ngi tha k theo phỏp lut c hng
mt phn di sn theo di chỳc, phn cũn li chia
theo phỏp lut thỡ h tip tc c hng di sn
chia theo phỏp lut. Nu trong iu lut trờn
dựng t hoc thỡ h ch c hng theo di
chỳc m khụng c hng theo phỏp lut v
ngc li.
2.2. Quyn bỡnh ng v tha k ca cỏ nhõn
Nh ó trỡnh by, quyn li ti sn ca
mỡnh cho ngi khỏc khụng phi l quyn
tha k ca cỏ nhõn. õy chớnh l mt quyn
nng c bn ca quyn s hu, l quyn tham
gia giao dch ca ngi cú ti sn. Theo quy
nh ca iu 635 thỡ cỏ nhõn cú quyn bỡnh
ng trong quan h tha k. Nh vy, iu
634 v iu 635 trong BLDS khng nh phỏp
lut ca Nh nc ta bo h quyn tha k ca
cỏ nhõn, mi cụng dõn cú quyn bỡnh ng v
quyn tha k. Vỡ vy, cú th gp hai iu lut
ny thnh mt iu lut mi nh sau: "Mi cỏ
nhõn u cú quyn bỡnh ng trong vic nhn

mt s ti sn khỏc do phỏp lut quy nh nh
tin bo him tớnh mng ca ngi li tha
k khi h tham gia vo hp ng bo him
nhõn th.
2.4. Quyn v ngha v ca ngi tha k
Ngi tha k theo di chỳc cú th l cỏ nhõn,
t chc, tuy nhiờn ngi tha k theo phỏp lut l
cỏ nhõn. Nhng ch th ny phi cũn nng lc ch
th vo thi im m tha k thỡ s c hng di
sn ca ngi li tha k.
Trong iu 638 BLDS quy nh v ngi
tha k v iu 639 quy nh thi im lm
phỏt sinh quyn ngha v ca ngi tha k.
iu 645 quy nh v quyn t chi nhn di
sn ca ngi tha k. Ba iu lut ny cú mi
liờn h cht ch vi nhau c th hin nh
khi m tha k thỡ nhng ngi no c
hng di sn, nu h nhn di sn thỡ quyn,
ngha v ca h c phỏt sinh t khi no.
Trng hp ngi tha k t chi nhn di sn
thỡ h khụng phi thc hin ngha v ca
ngi li tha k. Tuy nhiờn, iu 639
cha quy nh c th cỏc quyn cỏc ngha v
ca ngi tha k. Do vy, cn phi c th hoỏ
cỏc quyn v ngha v ú. Hay núi cỏch khỏc
l cn thit gp hai iu 638 v 639 thnh
iu 638 mi v xõy dng iu 639 mi l
"t chi nhn di sn". iu 638 mi cú ni
dung gm, khon 1 v 2 ca iu 638 c c
gi nguyờn v b sung cỏc khon 3, 4, 5.

v i vi ngi li tha k phi thc
hin cho mỡnh ngha v ú. Mt khỏc, h cú
quyn s dng di sn c tha k v thu
hoa li, li tc, ng thi h phi gỏnh chu
cỏc ngha v ca ngi cht li tng ng
vi phn di sn m h c hng hoc h
phi bi thng thit hi do di sn tha k
gõy thit hi cho ngi khỏc khi h ó nhn
di sn.
2.5. T chi nhn di sn
T chi nhn di sn (hay cũn gi l khc
t nhn di sn) l quyn ca ngi tha k
theo phỏp lut v theo di chỳc. Ngi tha k
t chi nhn di sn s lm phỏt sinh cỏc hu
qu phỏp lớ l phn di sn l ra ngi tha k
s c nhn, c chia u cho nhng ngi
tha k khỏc. Tuy nhiờn, vic t chi nhn di
sn cú th lm nh hng n quyn li ca
ngi khỏc nh ch n ca ngi ó t chi
nhn di sn, vỡ ngi tha k t chi nhn di
sn cho nờn ch n cú th khụng thu hi c
n. Vỡ nhng lớ do trờn, phỏp lut cn thit
phi quy nh cht ch vic t chi nhn di sn
v hu qu ca nú. Quy nh nh iu 645
BLDS cha thc s y nờn khi ỏp dng
trong thc t cú nhiu vn gp khú khn.
Do ú, iu 645 BLDS s sa i, b sung
thờm khon 3, 4 nh sau.
+ iu 645. T chi nhn di sn


phng (giao dch). Ngi tha k thc hin
hnh vi ny nhm mc ớch to iu kin cho
nhng ngi tha k khỏc s c hng
phn di sn m l ra mỡnh c hng. Tuy
nhiờn, sau khi ngi tha k ó t chi nhn
di sn nhng vỡ lớ do no ú m h li mun
nhn di sn thỡ h cú th hu vic t chi ú.
Vic hu giao dch m ngi tha k ó thc
hin khụng lm nh hng n quyn li ca T¹p chÝ luËt häc 75
®Æc san vÒ söa ®æi, bæ sung bé luËt d©n sù

những người thừa kế khác.
2.6. Thời hiệu khởi kiện về thừa kế
Theo quy định trong BLDS, thời hiệu khởi
kiện về quyền thừa kế là 10 năm kể từ thời
điểm mở thừa kế. Trong thời hạn này người
thừa kế có quyền yêu cầu chia di sản, công
nhận hiệu lực pháp luật của di chúc, công nhận
tư cách thừa kế và không công nhận quyền thừa
kế của người thừa kế khác
Thực tế ở Việt Nam, đặc biệt là tại các
vùng nông thôn, miền núi, vấn đề tranh chấp
về di sản rất ít khi xảy ra. Do nhiều nguyên
nhân như trong gia đình Việt Nam có truyền
thống đoàn kết giữa các thành viên nên việc
phân chia tài sản của gia đình cũng như chia di
sản thừa kế chủ yếu được thực hiện theo thoả

thừa kế chỉ yêu cầu toà án công nhận mình là
người thừa kế theo pháp luật của người để lại
di sản (công nhận con ngoài giá thú, con
nuôi ) để họ thực hiện các quyền khác như
quyền thoả thuận quản lí di sản, quyền được
hưởng hoa lợi từ di sản.
Trong trường hợp có người thừa kế vi
phạm khoản 1 Điều 646 BLDS, những người
thừa kế khác không yêu cầu chia di sản nhưng
họ yêu cầu toà án bác quyền thừa kế của người
vi phạm để giao di sản cho người thừa kế cùng
hàng khác quản lí sử dụng.
Như vậy, pháp luật cần phải quy định rõ
quyền khởi kiện của người thừa kế, tạo cơ sở
pháp lí để họ thực hiện quyền thừa kế di sản
theo di chúc hoặc theo pháp luật. Điều 648 có
thể được sửa đổi như sau:
Điều 648. Thời hiệu thừa kế
1. Thời hiệu khởi kiện về thừa kế bất động
sản là 30 năm, đối với động sản là 10 năm kể
từ thời điểm mở thừa kế.
2. Trong thời hạn trên, người thừa kế có
các quyền sau đây:
a) Chia di sản;
b) Công nhận quyền thừa kế theo di chúc,
theo pháp luật;
c) Bác quyền thừa kế của người thừa kế;
d) Yêu cầu quản lí, sử dụng di sản./.