Xây dựng Cộng đồng ASEAN theo Hiến chơng tạp chí luật học số
9
/2008

17

TS. Lê Mai Anh *
rong lch s hp tỏc ca mỡnh, ASEAN
ó s dng khỏ nhiu cụng c nh
Tuyờn b v khu vc ho bỡnh, t do v
trung lp (ZOPFAN), Hip c v ụng
Nam khụng cú v khớ ht nhõn
(SEANWFZ), Din n khu vc ASEAN
(ARF) xõy dng v phỏt trin quan h
hp tỏc v an ninh. Nhng cỏc cụng c ny
khụng mang tớnh rng buc ca th ch phỏp
lớ nờn hiu qu iu chnh cũn b hn ch
nhiu mt. T thc t ny, trong iu kin
quan h quc t mi khu vc, cỏc thnh
viờn ASEAN phi tớnh n s cú mt ca c
ch hp tỏc an ninh theo hng xõy dng
Cng ng an ninh ASEAN (ASEAN Security
Community - ASC). Vi mụi trng hp tỏc
ca ASEAN, ASC gi v trớ ca mt trong
ba tr ct chớnh ca Cng ng ASEAN l

sc nhu cu tt yu ca vic hỡnh thnh v
phỏt trin Cng ng an ninh trong mụ hỡnh
cng ng phỏt trin ca ASEAN.
1. Bi cnh hỡnh thnh ASC
Trong lng kớnh hi nhp quc t,
ASEAN ang l mt trong s nhng liờn kt
khu vc c ỏnh giỏ l khỏ thnh cụng
trờn c hai phng din l hiu qu hp tỏc
v tin trỡnh phỏt trin mụ hỡnh th ch.
Khụng ch cú vy, s trng thnh ca
ASEAN trong bn thp k tn ti v phỏt
trin cũn khng nh c v th ca mt
thc th chớnh tr-kinh t quan trng chõu
-Thỏi Bỡnh Dng v l i tỏc khụng th
T

*
Gi
ng
vi
ờ
n ch
ớnh

Khoa

o t
o
th


khu vc mang nhiu yu t nhy cm cao
nh ụng Nam .
Nhỡn li nhng giai on phỏt trin trc
õy, ASEAN ó phi i mt vi khụng ớt
khú khn, nht l trong lnh vc hp tỏc v
an ninh phi truyn thng nh hu hoi mụi
trng sinh thỏi, nn di c bt hp phỏp, ti
phm cú t chc, xuyờn quc gia, t tham
nhng cựng cỏc ti phm v kinh t, ti
phm cụng ngh cao Hng lot vn nờu
trờn cú tỏc ng tiờu cc n mụi trng hp
tỏc kinh t ca ASEAN, buc ASEAN phi
tớnh n vn hp tỏc v an ninh, chớnh tr.
Quan nim truyn thng v an ninh quc gia
ca cỏc nc ụng Nam , trong ú nhn
mnh khớa cnh bo v c lp, ch quyn
v n nh ca h thng chớnh tr, vỡ vy cn
phi c nhỡn nhn theo t duy hin i, cú
s thớch ng tớch cc vi tỡnh hỡnh mi ca
quan h quc t din ra trong khu vc.
a. Trong thi im chuyn tip ca th
gii t i u sang i thoi, khi cng ng
quc t ang dn bc ra khi chin tranh
lnh tng tn ti nhiu thp k thỡ cỏc dõn tc
ụng Nam ó cú quyt nh sỏng sut cho
mỡnh, ú l la chn s liờn minh khu vc
vnh vin xoỏ b tỡnh trng b chia r bi
tỏc ng ca nhiu yu t khỏch quan, ch
quan v tp hp nhau li trong mt hip hi
vi mc tiờu quan trng l n nh, phỏt

tng quc gia. thớch ng vi iu kin
quan h quc t ny, tng thc th, mt mt
Xây dựng Cộng đồng ASEAN theo Hiến chơng tạp chí luật học số
9
/2008

19

phi c gng lm ch c bn thõn trong
cỏc quan h tựy thuc ln nhau ngy cng
sõu sc gia cỏc quc gia, mt khỏc luụn
tỡm kim, duy trỡ v phỏt trin chớnh sỏch
cng nh quan h cú tớnh khu vc ca
mỡnh. õy l h qu tỏc ng chớnh ca s
thay i trt t quan h quc t sau chin
tranh lnh n h thng quc t ton cu.
Nú giỳp lớ gii vỡ sao trờn th gii ngy
cng xut hin nhiu mụ hỡnh liờn kt ton
din gia cỏc quc gia thnh viờn trong
cựng khu vc a lớ v ASEAN khụng nm
ngoi quy lut phỏt trin chung ú. Ngoi
ra, v phng din an ninh quc t v khu
vc thỡ s kt thỳc ca chin tranh lnh ó
khụng tt yu m ra k nguyờn ch hon ton
cú ho bỡnh v thnh vng chung. Trỏi li,
trờn th gii cng nh ti ụng Nam ang
dn to ra s bin i quan trng ca cu

ph bin vi nhiu hỡnh thc, nhiu cp ,
trong ú t do hoỏ kinh t-thng mi
chim u th. Cú th thy nn kinh t th
gii thc s chuyn mỡnh di tỏc ng ca
tin b khoa hc k thut, c bit l cụng
ngh tin hc v vin thụng. S phỏt trin
ca xó hi quc t khụng cũn ch da vo
cỏc ngun d tr t nhiờn nh trc õy m
ch yu da vo ngun lc cú yu t tri
thc, trong ú thụng tin v tri thc tr thnh
u vo ca h thng qun lớ, sn xut trờn
th gii cng nh ti tng quc gia. iu
ny kộo theo s vn hnh ca ngun vn,
trao i hng hoỏ, dch v, sc lao ng
u hot ng theo hng xuyờn quc gia.
Cnh tranh gia cỏc quc gia v kinh t vỡ
vy tr nờn quyt lit hn bao gi ht v
trong xu th ton cu hoỏ nn kinh t th
gii, mi nc khú cú th hot ng n
c m phi tỡm cỏch liờn minh vi cỏc
nc khỏc cú cựng li ớch v iu kin
tng t nh mỡnh. Do vy, xu th liờn kt
kinh t khu vc phỏt trin mnh m nhiu
cp khỏc nhau nh Liờn minh chõu u
(EU), hay ch ngha khu vc m v mụ
Xây dựng Cộng đồng ASEAN theo Hiến chơng 20


lc lng gia cỏc quc gia trong v ngoi
khu vc ụng Nam . Nguy c v s xut
hin khong trng quyn lc trong khu vc
v nhng khỏc bit gia cỏc quc gia tt yu
t ra cho ASEAN con ng phỏt trin i
lờn mt cỏch cõn bng, ú l phỏt trin hp
tỏc v kinh t song hnh vi hp tỏc v an
ninh, chớnh tr. c im ny ca khu vc
ụng Nam cú xut phỏt im t chớnh lch
s ca khu vc, ú l tin trỡnh phỏt trin ca
cỏc quc gia ụng Nam thng chu nh
hng quan trng bi mi tng quan ca
quan h quc t bờn trong v ngoi khu vc
ụng Nam . Do nm trờn vựng t va
giu ti nguyờn thiờn nhiờn, va ỏn ng v trớ
a lớ trng yu ca tuyn ng hng hi
quc t thụng thng ụng - Tõy nờn trong
lch s õy tng l khu vc chu nh hng
nng n ca nhiu th lc quc, thc
dõn.
(1)
T nhng thp niờn cui th k XX
n nay, ụng Nam luụn l khu vc thu
hỳt mi quan tõm ca nhiu nc ln thuc
cỏc h thng chớnh tr khỏc nhau. Trong sut
thi kỡ chin tranh lnh, c hai siờu cng v
mt s cỏc cng quc ti khu vc nh Nht
Bn, Trung Quc u mun gõy nh hng
ca mỡnh i vi s phỏt trin ca khu vc.
Sau chin tranh ca M ti Vit Nam, Lo,

21

quyền của cộng đồng quốc tế, đặc biệt là sự
phát triển của khuynh hướng bạo lực trong
việc giải quyết các vấn đề tôn giáo, dân tộc
của lực lượng tôn giáo cực đoan, khuyến
khích bạo lực khủng bố tại một số quốc gia
Đông Nam Á, như nhóm hồi giáo li khai
Abu Sayyaf ở Philippine đã tiềm ẩn trong
lòng các quốc gia Đông Nam Á yếu tố gây
mất ổn định về an ninh-chính trị trong quá
khứ, hiện tại cũng như trong tương lai.
Ngoài ra, ngay từ những thập niên 60 -
70 của thế kỉ XX cho đến nay, giữa các quốc
gia Đông Nam Á vẫn tồn tại khoảng cách
khá lớn về trình độ phát triển. Khoảng cách
về trình độ phát triển ở các nước Đông Nam
Á bộc lộ ở những cấp độ khác nhau.
(3)
Hiện
thực này luôn là mặt trái đáng lo ngại cho
quá trình liên kết giữa các nước trong khu
vực, cộng hưởng với những xung đột, mâu
thuẫn tiềm tàng giữa các nước trong khu vực
(như mâu thuẫn giữa Trung Quốc - Việt
Nam trên quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa,
mâu thuẫn giữa các nước Đông Nam Á về
các tranh chấp biển đảo ) trở thành những
cản trở không nhỏ của quá trình liên kết, hợp
tác bình đẳng giữa các nước thành viên.

hợp với mọi giai đoạn xây dựng mô hình
hợp tác của ASEAN. Hoàn toàn có thể hiểu
nguyên tắc và phương châm thúc đẩy hợp
tác chính trị và an ninh ASEAN lên tầm cao
mới, phù hợp với “Tầm nhìn ASEAN năm
2020” và không nhằm đạt tới hiệp ước quốc
phòng, liên minh quân sự hay có chính sách
đối ngoại chung theo đúng cách mà các
thành viên ASEAN đã hình dung, đó là bằng
một tầm nhìn, một bản sắc, một cộng đồng,
ASEAN sẽ trở thành một nhóm hài hoà các
dân tộc Đông Nam Á hướng ra bên ngoài,
quan hệ giữa các thành viên được duy trì và
phát triển trong môi trường hoà bình, ổn
định, thịnh vượng, gắn bó với nhau bởi quan
hệ đối tác, phát triển bền vững để có được
cộng đồng các xã hội đùm bọc, cùng chia sẻ
trách nhiệm. Cộng đồng ASEAN trong
Xây dựng Cộng đồng ASEAN theo Hiến chơng 22
tạp chí luật học số
9
/2008
tng lai phi nhn thc c cỏc mi liờn
h trong lch s, phi hiu v bo tn c

khỏi nim bo m an ninh ton din cho
cỏc quc gia thnh viờn ASEAN
Trờn din n khu vc v ton cu, khỏi
nim an ninh ton din hin khụng dng
cỏc mi quan h i ngoi thun tỳy m
c t trong tng th cỏc mi quan h
bờn trong v bờn ngoi khu vc, liờn quan
n nhiu lnh vc, t quõn s, kinh t n
chớnh tr, vn hoỏ, xó hi, mụi trng
Tng ng vi cỏch t vn ú, nu
trc õy, vi ZOPFAN l s cao vai trũ
t cng, t khỏng dõn tc v khu vc,
khụng mun cú s can thip ca cỏc nc
vo cụng vic ni b ca mỡnh thỡ vi t
duy ca an ninh ton din, nn an ninh ớch
thc v bn vng ca ASEAN li cn cú s
tham gia ca cỏc nc m bo duy trỡ
thng xuyờn mụi trng an ninh khu vc,
phỏt huy tớnh tớch cc ca cỏc cụng c hp
tỏc an ninh hin cú nh ZOPFAN,
SEANWFZ, ARF, di tỏc ng ca ch
ngha khu vc m, ch ngha a phng
v an ninh tp th. Phng chõm hin thc
hoỏ ASC da trờn nn tng an ninh ton
din ti K hoch hnh ng ASC thụng
qua trong Hi ngh Cp cao ASEAN nm
2004 l iu chnh chin lc ỳng n
Hip hi cú c sc mnh tp th cng
nh sc t cng quc gia-dõn tc v khu
vc, qua ú nõng cao v th phỏp lớ ca

din n ang mun y nhanh tin trỡnh
phỏt trin ARF nhm th ch hoỏ c ch m
bo an ninh tng th.
3. C cu ca ASC
Phự hp vi cỏc mc tiờu ca Hin
chng ASEAN nh: Duy trỡ, thỳc y ho
bỡnh, an ninh, n nh v tng cng hn
na cỏc giỏ tr hng ti ho bỡnh trong khu
vc; duy trỡ ụng Nam l khu vc khụng
cú v khớ ht nhõn v cỏc loi v khớ hy
dit; m bo nhõn dõn v cỏc quc gia
thnh viờn ASEAN sng ho bỡnh vi th
gii trong mụi trng cụng bng, dõn ch v
ho hp; tng cng dõn ch, thỳc y qun
tr tt, phỏp quyn, bo v v thỳc y nhõn
quyn v cỏc quyn t do c bn, vi s tụn
trng thớch ỏng cỏc quyn v trỏch nhim
ca cỏc quc gia thnh viờn ASEAN; cựng
nhau i phú hu hiu vi tt c cỏc nguy
c, cỏc loi ti phm xuyờn quc gia v cỏc
thỏch thc xuyờn biờn gii ASC c
thit k theo mụ hỡnh sau:
a. Hi ngh B trng ngoi giao
ASEAN (AMM)
Trong khuụn kh th ch ASEAN, liờn
quan n ASC thỡ AMM chớnh l tr ct ca
Hi ng iu phi chung ca ASEAN,
c thit k vi chc nng chun b cỏc
phiờn hp cho Cp cao ASEAN, iu phi
vic trin khai cỏc tha thun v quyt nh

chung, ASEAN c gng thỏo g nhng ngũi
n d gõy xung t trong khu vc ng thi
tỡm cỏch khai phỏ cỏc con ng tin ti
thit lp c ch hp tỏc an ninh a phng,
phự hp vi tớnh a dng ca chõu -Thỏi
Xây dựng Cộng đồng ASEAN theo Hiến chơng 24
tạp chí luật học số
9
/2008
Bỡnh Dng. Chớnh thụng qua quỏ trỡnh ny
ó hỡnh thnh sỏng kin v thnh lp Din
n khu vc ASEAN v sỏng kin ú c
chp nhn ti Hi ngh ln th 26 cỏc b
trng ngoi giao ASEAN. Sau ú, nhiu
cng quc trong v ngoi khu vc ụng
Nam ng h sỏng kin ny nh M, Trung
Quc, Nht Bn, Nga
Mc ớch m cỏc thnh viờn kỡ vng vo
Din n ny l khuyn khớch s i thoi,
tham kho cú tớnh cht xõy dng v cỏc vn
chớnh tr-an ninh m cỏc bờn cựng quan
tõm v hng ti vic xõy dng lũng tin
cng nh ngoi giao phũng nga khu vc
chõu -Thỏi Bỡnh Dng. Trong sut 14

ng ngha vi ho bỡnh, n nh trong khu
vc c m bo hn.
- Thụng qua s hin din ca mỡnh, ARF
khụng ch cung cp cho cỏc nc va v nh
mt cụng c gi gỡn an ninh khu vc m cũn
to iu kin cho cỏc nc ln nh M, Nht
Bn, Nga, Trung Quc úng vai trũ xõy
dng i vi an ninh v n nh chõu -
Thỏi Bỡnh Dng.
- Bng nhng hot ng trao i thụng
tin, ARF ó v s xõy dng, nuụi dng mt
h thng thụng tin m rng v hp tỏc an
ninh gia chớnh ph v cỏc quan chc quõn
s, gia chớnh ph v lnh vc phi chớnh
ph. iu ny cng l úng gúp quan trng
i vi vic xõy dng lũng tin, tng cng
s hiu bit ln nhau gia cỏc nc thnh
viờn ARF.
Nhỡn li lch s hỡnh thnh v phỏt trin
ca ARF, cú th thy Din n ra i mang
ý ngha quyt nh i vi cỏc vn ca an
ninh a phng ASEAN v cỏc quc gia
chõu -Thỏi Bỡnh Dng. Trong quan h
gia cỏc thnh viờn hip hi, ARF úng vai
trũ gii quyt cỏc vn tranh chp mt
cỏch ho bỡnh, chng li s e da ca cỏc
nc ln ng thi to cho ASEAN phỏt huy
vai trũ ch ng ca mỡnh. Vỡ l khu vc m
cỏc nc ln luụn mun m rng nh hng
X©y dùng Céng ®ång ASEAN theo HiÕn ch−¬ng

Bình Dương của ASEAN và ba nước quan
sát viên là Việt Nam, Lào, Papua New
Gunea. Hiện nay, ARF có 26 thành viên, bao
gồm 10 quốc gia ASEAN, 10 nước đối thoại
của ASEAN (là Úc, Canada, Trung Quốc,
Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, New
Zeland, Nga), một quan sát viên của ASEAN
là Papua New Gunea và một số quốc gia
khác, đó là Cộng hoà dân chủ nhân dân
Triều Tiên, Mông Cổ, Pakistan, Đông Timo
và Bangladesh.
Như vậy, một vài thập kỉ tới, hoạt động
của ARF trong khuôn khổ ASC phải có được
đặc tính quan trọng của cơ chế an ninh đa
phương khu vực, đó là tự giúp mình, tự tin
tưởng vào mình và tự kiềm chế. Có như vậy,
các quốc gia mới có thể góp phần vào việc
hình thành vòng cung an ninh đông dân cư
nhất trên thế giới và cũng là vòng cung hoà
bình, ổn định, hứa hẹn sự phát triển tốt đẹp.
Muốn vậy, về phương diện chính trị thì ARF
phải duy trì được “mô hình ứng xử thân
thiện” cả trong hiện tại lẫn tương lai, dưới
hình thức Diễn đàn đối thoại và hợp tác về
an ninh khu vực. Riêng các nước ASEAN,
qua ARF, vai trò điều hoà quan điểm khác
biệt giữa các thành viên nhằm tăng cường sự
đồng thuận sẽ thúc đẩy ARF tiến triển vì
mục tiêu hoà bình, ổn định và hợp tác phát
triển ở châu Á-Thái Bình Dương./.