1
Phần thứ nhất :
TÁC PHẨM VĂN HỌC - CHỈNH THỂ TRUNG TÂM
CỦA HOẠT ĐỘNG VĂN HỌC

Chương một:
TÁC PHẨM VĂN HỌC
LÀ MỘT CHỈNH THỂ NGHỆ THUẬT ĐỘC ĐÁO I. TÁC PHẨM VĂN HỌC LÀ CHỈNH THỂ TRUNG TÂM CỦA
HOẠT ĐỘNG VĂN HỌC
1. Văn học cũng như nghệ thuật nói chung tồn tại thông qua tác phẩm.
Không thể nói đến nghệ thuật hội họa, nghệ thuật âm nhạc, nghệ thuật sân
khấu nếu như không có những bức tranh, những bản nhạc, những vở diễn
Cũng vậy, không thể nói đến văn học nếu không có những bài thơ, những
truyện ngắn, những tiểu thuyết Tác phẩm văn học là tế bào của đời sống
văn học. Nó không chỉ là kết quả sáng tạo của nhà văn mà còn là đối tượng
tiếp nhận của bạn đọc, đối tượng khảo sát của nghiên cứu văn học, đối tượng
phân tích của giảng dạy văn học.
So với các chỉnh thể văn học khác thì chỉnh thể tác phẩm là chỉnh thể
trung tâm. Bởi lẽ không có nó thì các chỉnh thể khác mất hết ý nghóa, thậm chí
không có lí do tồn tại.
Văn học thể hiện cuộc sống bằng hình tượng. Nhưng hình tượng văn
học mãi mãi chỉ là ý đồ, chỉ là ý tưởng trong ý thức của nhà văn nếu như
không có tác phẩm. Những cảm xúc, những suy nghó của nhà văn về con
người, về cuộc đời dù có mãnh liệt, sâu sắc đến đâu cũng trở nên vô nghóa
nếu không có tác phẩm. Tác phẩm văn học làm cho hình tượng văn học
có hình hài, diện mạo, nó làm cho ý tưởng của nhà văn không chỉ là ý
tưởng mà trở thành hiện thực tinh thần, từ đó có thể tiếp nhận được.

của văn học mà lí luận văn học, lòch sử văn học, phê bình văn học rút ra đều
xuất phát từ tác phẩm. Cũng từ tác phẩm mà nghiên cứu về nhà văn, bạn đọc,
về sự tác động của văn học đối với đời sống xã hội. Cho nên có thể nói tác
phẩm văn học là chỉnh thể trung tâm của hoạt động văn học. Do vậy việc tìm
hiểu bản chất và các thuộc tính của tác phẩm là quan trọng và cần thiết.
2. Lí luận văn học từ xưa đến nay ở ta cũng như trên thế giới đã có
nhiều quan niệm khác nhau về tác phẩm. Loại quan niệm thứ nhất hạn
đònh sáng tác có tính hình tượng như thơ, truyện, kòch, kí mới là tác phẩm
văn học. Theo quan niệm này thì một bài thơ, một bài ca. dao, một truyện
ngắn, một bút kí, một tiểu thuyết đều là tác phẩm. Còn các sáng tạo
ngôn từ khác không phải tác phẩm.
Quan niệm thứ hai xem tất cả những sáng tác ngôn từ có tính chất
thẩm mỹ đều là tác phẩm văn học. Theo quan niệm này thì không chỉ có
tác phẩm như thơ, truyện, kòch mới là văn học, mà ngay các tác phẩm
chính luận, hành chính, triết học nếu có tính nghệ thuật đều là tác phẩm
văn học. Với quan niệm này các loại tác phẩm như Thiên đô Chiếu của Lí

3
Thái Tổ, Thư dụ Vương Thông của Nguyễn Trãi, Lời kêu gọi toàn quốc
kháng chiến của Hồ Chí Minh đều là những tác phẩm văn học. Bằng
chứng là các tác phẩm kể trên đã được hoặc là đưa vào các tuyển tập văn
học, hoặc là giảng dạy trong chương trình văn học ở bậc phổ thông.
Ở quan niệm thứ nhất mọi người dễ dàng nhất trí. Ở quan niệm thứ
hai không phải mọi ý kiến đều thống nhất. Theo chúng tôi, phạm vi tác
phẩm văn học có thể mở rộng, song không phải là vô bờ bến. Rõ ràng là
một số tác phẩm chính luận có tính nghệ thuật cao cũng có thể đưa vào
phạm trù tác phẩm văn học. Cho nên trong văn học đã từng tồn tại thể
loại chính luận nghệ thuật (1). Vấn đề còn lại là phải xác đònh được ở mức
độ nào là chính luận thuần túy, và ở mức độ nào là chính luận nghệ thuật.
Ngoài ra còn có các quan niệm khác như xem tác phẩm văn học là

với bạn đọc, với hiện thực và trong cấu trúc nội tại của nó.
Là con đẻ của nhà văn nhưng khi ra đời tác phẩm tồn tại độc lập với nhà
văn. Nó có thể "chết" khi nhà văn còn sống. Nó có thể "sống", có thể trở thành
bất tử cả khi nhà văn không còn nữa. Đến với bạn đọc tác phẩm cũng được tiếp
nhận khác nhau. Các loại bạn đọc, các thế hệ độc giả luôn luôn "đọc" nó theo
quan niệm của mình, phát hiện ra những ý nghóa mới mẻ, nhưng tác phẩm
không mất bản sắc, nó vẫn là nó dù bạn đọc cắt nghóa theo kiểu nào đi nữa.
Tác phẩm văn học cho phép ta hình dung một phạm vi cuộc sống nào đó để
liên hệ, nhưng nó không "sao chép" cuộc sống. Truyện Kiều được xem là viết
về những năm "Gia Tónh triều Minh" mà người đọc lại cảm nhận được không
khí của xã hội Việt Nam ở thế kỷ XVIII. Hơn thế nữa, người ta nhận ra đó là
đời sống của những thời mà số phận của con người bò vùi dập. Tác phẩm có
"cuộc sống" riêng của nó.
Tính chỉnh thể của tác phẩm còn thể hiện trong cấu trúc nội tại của
nó. Tác phẩm chỉ thực sự tồn tại trong tính chỉnh thể. Nếu cắt rời các đơn
vò ngôn từ, các yếu tố tác phẩm một cách riêng biệt thì không còn tác
phẩm. Là một chỉnh thể được tạo nên bởi các yếu tố, nhưng không phải là
sự tổng cộng các yếu tố, mà các yếu tố phải kết hợp với nhau theo một
quan hệ nào đó mới thành tác phẩm.
Nói tác phẩm là một chỉnh thể là nhằm xác đònh tính hoàn chỉnh của
nó về mặt cấu trúc chứ không phải ở dung lượng cũng như phạm vi phản
ánh. Có tác phẩm hàng ngàn trang mà cũng có tác phẩm chỉ một vài câu.
Có tác phẩm trải chiều dài, chiều rộng ra phạm vi một vùng đất, một đất
nước, một thời đại, nhưng cũng có tác phẩm chỉ kể về một phạm vi nhỏ bé,
thậm chí chỉ một nỗi niềm, một suy tư. Có tác phẩm kể về một sự kiện,
một đời người một cách trọn vẹn, nhưng cũng có tác phẩm chỉ kể lại một
thời điểm, một khoảnh khắc của cuộc sống.
Tính chỉnh thể của tác phẩm còn quan trọng không chỉ ở trong mối
quan hệ chỉnh thể - bộ phận mà nó còn quan trọng ở chỗ phải trong chỉnh
thể thì nội dung và hình thức đích thực của tác phẩm mới xuất hiện và do

mới vốn không có khi tách rời các yếu tố.
Như vậy tác phẩm là một chỉnh thể được hình thành trên cơ sở liên
kết các yếu tố theo những quan hệ nhất đònh. Nhưng mặt khác, với tư cách
chỉnh thể tác phẩm cũng trở thành một yếu tố trong chỉnh thể rộng hơn là
HIỆN THỰC - NHÀ VĂN -TÁC PHẨM - BẠN ĐỌC - HIỆN THỰC. Do
vậy, nghiên cứu tác phẩm không chỉ nghiên cứu các yếu tố nội tại của nó
mà còn phải nghiên cứu các yếu tố liên quan đến sự tồn tai và hình thành
tác phẩm như hiện thực, nhà văn, bạn đọc v.v Có như thế mới có đầy đủ
điều kiện để khám phá và nhận thức tác phẩm một cách đúng đắn.
2. Do mỗi tác phẩm là một chỉnh thể nghệ thuật độc đáo không lặp
lại, cho nên có thể nói có bao nhiêu tác phẩm thì có bấy nhiêu chỉnh thể.
Tuy vậy các tác phẩm văn học vẫn có những đặc điểm chung trong tổ chức

6
tác phẩm. Có thể phân tích các điểm chung đó qua cấu trúc chỉnh thể của
tác phẩm với các lớp khác nhau.
a. Tiếp xúc với tác phẩm trước hết phải đọc được văn bản ngôn từ
của nó. Người ta gọi đó là lớp ngôn từ hay là lớp văn bản. Ở lớp này tạo
nên văn bản tác phẩm là ngôn từ đã được tổ chức thành lời văn nghệ
thuật. Văn bản ngôn từ tổ chức tác phẩm thành những phần như: chương,
hồi, tiết, đoạn trong truyện; dòng thơ, câu thơ, khổ thơ, đoạn thơ trong thơ;
lớp, cảnh, màn, hồi trong kòch
Văn bản tác phẩm một mặt chòu sự quy đònh của quy luật ngôn ngữ
nói chung trên các bình diện ngữ âm, ngữ pháp, từ vựng, phong cách; mặt
khác lại chòu sự quy đònh của quy luật loại thể (các loại thể khác nhau có
các văn bản khác nhau). Văn bản nghệ thuật của tác phẩm cũng bò chi
phối bởi đặc điểm, nghệ thuật của chủ thể sáng tạo. Cho nên ngay từ văn
bản người ta đã có thể "đọc" được giọng văn của tác giả và văn phong của
nhà văn.
b. Qua văn bản ngôn từ người đọc bắt gặp những câu chuyện, những

tác phẩm. Nó cho phép người đọc hiểu được những gì mà tác phẩm đề cập,
nhà văn gửi gắm, nó có ý nghóa cắt nghóa tác phẩm trên bình diện chung.
Mô hình hóa cấu trúc tác phẩm như trên cũng như việc phân tách các
yếu tố hợp thành hệ thống chỉnh thể trong tác phẩm là một sự trừu xuất
mang tính tương đối. Trong thực tế không có yếu tố nào tồn tại một cách
riêng lẻ, cũng không có "lớp" nào xuất hiện một cách biệt lập. Người ta có
thể tìm thấy lớp ý nghóa, kết cấu ngay từ lớp ngôn từ, cũng như thấy rõ ý
đồ tổ chức tác phẩm, ý nghóa tác phẩm từ thế giới hình tượng mà nhà văn
miêu tả
Việc mô hình hóa cấu trúc tác phẩm theo các lớp trên cũng tương
ứng với trình độ tiếp nhận của người đọc nói chung. Phải có trình độ văn
hóa ngôn từ mới "đọc" được lớp "văn bản". Lại phải có kinh nghiệm sống
mới có khả năng liên tưởng để tiếp nhận, lớp "thế giới nghệ thuật". Với
lớp "kết cấu" và "ý nghóa" đòi hỏi người đọc phải có trình độ văn hóa -
nghệ thuật mới có khả năng cảm thụ được, tiếp nhận được.
Trong cấu trúc chỉnh thể của tác phẩm ngoài mối quan hệ giữa chỉnh
thể và yếu tố còn có mối quan hệ rất quan trọng là quan hệ giữa nội dung
và hình thức. Phải xem xét tác phẩm cả trên hai quan hệ này mới thấy
được tính chỉnh thể trọn vẹn của nó.