Ông đồ : cảm thức về thời gian và nỗi
niềm dâu bể Năm xưa, cách đây hơn nửa thế kỷ, trong những dòng phê bình dành cho Vũ
Đình Liên. Hoài Thanh đã gọi bài thơ Ông đồ là một kiệt tác. Ông cho rằng hai nguồn
thi cảm chính của Vũ Đình Liên là: "Lòng thương người và tình hoaì cổ. Người
thương những cảnh thân tàn ma dại và người nhớ những cảnh cũ người xưa. Có lần
hai nguồn thư cảm ấy đã gặp nhau và đã để lại cho chúng ta một bài thơ kiệt tác: "Ông
đồ" (Thi nhân Việt Nam, NXB Hoa Tiên).
Ý kiến của Hoài Thanh đã như một khuyên son điểm vào đời thơ Vũ Đình
Liên. Và thời gian ngày càng chứng tỏ nhà phê bình của chúng ta rất tinh tường nhạy
cảm.
Nhưng bởi vì sao hôm nay chúng ta laị vẫn loay hoay trở lại cái công việc mà
Hoài Thanh đã làm, khẽ khàng lật một di vật xưa mà soi ngắm dò tìm? Tại sao "Ông
đồ" của Vũ Đình Liên mà không là một bài thơ nào khác? Tôi tự hỏi và cảm giác thấy
đây không hề là sự lựa chọn ngẫu nhiên. "Đập cổ kính ra tìm lấy bóng" Phải chăng,
anh, chị, tôi, chúng ta đang đi tìm bóng dáng mình ở mảnh kính "Ông đồ"?
Hình dung bài thơ như một bộ phim tài liệu quay chậm. Bốn khổ thơ đầu là
những cận cảnh: không gian không thay đổi mà chỉ có những biến thái nhỏ, thời gian
xoay chuyển từng năm: khổ cuối, một nửa là cận cảnh:
Năm nay đào lại nở
Không thấy ông đồ xưa
Nhân vật chính đã biến mất, để cuối cùng phim dừng lại rất lâu ở một nền g
lộng đầy mây trắng:
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ
Vũ Đình Liên đã tiết kiệm lời thơ đến mức tối đa để sự vật tự lên tiếng - và đó

này đã quá muộn màng. Chữ Hán, phương tiện cao quý chuyên chở đạo thiêng liêng
một thời, đã chịu nhận làm một thứ hàng hoá không hơn không kém, thế mà vẫn
không thể tồn tại lâu dài. Trước cơn lốc của thời đại, họ như những hạt bụi nhỏ bị thổi
giạt vào quá khứ.
Điểm chính của cảm quan xã hội trong bài thơ "Ông đồ" là cảm xúc về sự bể
dâu: "Thương hải biến vi tan điền". Chính ở đây Vũ Đình Liên đã gặp gỡ Tú Xương
trong bài thơ "Sông lấp":
Sông kia rày đã nên đồng
Chỗ làm nhà cửa, chỗ trồng ngô khoai
Đêm nghe tiếng ếch bên tai
Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò
Và cũng từ đây Vũ Đình Liên đã có điểm tựa để bước sang cảm thức về thời
gian: một cảm quan triết lý.
Với "Ông đồ", Vũ Đình Liên không xuất phát từ ý niệm hay biểu tượng. Ông
khởi đi từ cảnh đời có thực. Ông đã tải những gì mà giác quan ông ghi nhận được,
hoàn toàn chân xác, không hề tô vẽ. Chúng ta thấy mỗi chữ mỗi câu, mỗi đoạn đều cụ
thể và giản dị như gạch ngói, nhưng lạ thay, khi kết thành nguyên khối lại tạo lên sức
vang, lại thành biểu tượng của vũ trụ và sự biến dịch đời người.
Trong khi giòng thời gian vũ trụ cứ luân chuyển một cách vô tình:
Mỗi năm hoa đào nở

Năm nay đào lại nở
Hoa đào nở là biểu tượng của một thời khắc mới, mỗi năm là sự lặp đi lặp lại
và đã đi theo một chu kỳ khép kín bất biến, thì giòng thời gian đời người lại "nhất khứ
bất phục phản" (một đi không trở lại). Vì thế đã "Không thấy ông đồ xưa", đã phải tự
hỏi:
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ?
Đặt cái vĩnh hằng của thiên nhiên bên cạnh cái nhất thời của kiếp người, đặt cái
thời gian khách quan bất tuyệt bên cạnh cái thời gian đời người hữu hạn, Vũ Đình