AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG -
HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG
I. Hình tượng cái tôi tác giả
1. Một cái tôi dạt dào cảm xúc:
1.1. Tư thế và tâm thế:
+ Tư thế: Một người trí thức yêu nước vừa bước ra từ trong khói lửa chiến
tranh,vừa bừng bừng khí thế chống giặc ngoại xâm, vừa hào hứng ngợi ca chủ nghĩa
anh hùng,một tư thế tự do, tự tin và tự hào để mà nhìn vào mối quan hệ và dòng chảy
của lịch sử dân tộc để khẳng định sức sống, sức mạnh của nó.
+ Tâm thế: Một người nghệ sỹ giàu rung động và rất lãng mạn khi chọn cho
mình một điểm nhìn thật đặc biệt về con sông.Chất lãng mạn, nghệ sĩ thể hiện ở sự lựa
chọn thời gian mùa thu và không gian khu vườn cổ sầm uất, một khu vườn mùa nào
cũng có hoa nở.và trái chín mà vẫn thể hiện một “thần thái yên tĩnh và khoáng đạt
giống như một sự tự do nội tâm”- một không gian vừa cổ kính, vừa thắm tươi, vừa
phóng khoáng. Trong không gian ấy, tâm thế của nhà văn trở nên thư thái, có sự tự do
nội tâm để cảm nhận một cách tinh tế và có chiều sâu về đối tượng. Sự thư thái biểu
hiện trong những hoạt động cụ thể: vừa ăn trái hồng ngọt và thanh để cảm nhận hương
vị thực, vừa đọc Kiều để đắm mình trong thế giới tưởng tượng của thơ ca. Đi giữa cõi
thực và cõi thơ, sống trong sự giao thoa của những rung động với khung cảnh thiên
nhiên và những rung động trước một mối tình say đắm trong những trang Kiều để từ
đó nhà văn có một phát hiện độc đáo về mối liên hệ giữa những câu Kiều với âm
hưởng sâu thẳm của Huế: “dòng sông đáy nước in trời và những nội cỏ thơm, nắng
vàng khói biếc, nỗi u hoài của dương liễu và sắc đẹp nồng nàn của hoa trà mi,
nhữngmùa thu quan san, những vầng trăng thắm thiết…” và quan trọng nhất là nhận
ra rằng sông Hương và thành phố của nó như một vang bóng trong thời gian hình
tượng cặp tình nhân lý tưởng của Truyện Kiều “tìm kiếm và đuổi bắt, hào hoa và đam
mê, thi ca và âm nhạc”. Có thể thấy đó là một tư thế và tâm thế rất thích hợp với việc
bộc lộ những rung động của tình yêu- một thứ tình yêu rất sâu và rất đắm say của nhà

với loại vải…ở bên trong, tạo thành một màu tím ẩn hiện” để từ cái sắc màu văn hoá
ấy mà liên tưởng một cách rất ngẫu hứng mà có lí tới “màu của sương khói trên sông
Hương giống như tấm voan huyền ảo của tự nhiên, sau đó ẩn giấu khuôn mặt thực của
dòng sông”.

Rõ ràng Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đem tình yêu đằm thắm lắng sâu và những
cảm xúc sôi nổi say sưa phổ vào trang viết để rồi mỗi dòng văn như một nốt nhạc
trong bản đàn lòng để tôn vinh vẻ đẹp của sông Hương.
2. Một cái tôi nghiêm túc cẩn trọng trong tìm kiếm và phát hiện
2.1. Kiến thức và ý thức
+ Kiến thức: phong phú và có chiều sâu. Có thể nói trong bài bút ký pha tuỳ
bút này, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã huy động vốn kiến thức tổng hợp nhiều mặt về
con sông Hương từ địa lý, lịch sử, văn hoá, văn chương và đời sống, tự nhiên và khảo
cổ, cái hiện sinh và những gì thuộc về xa xưa…Đọc bài viết có thể thấy công phu
nghiên cứu, tìm hiểu của nhà văn thật đáng nể: vừa quan sát để thấy được từng nét
diện mạo của con sông trong từng khoảng không gian cụ thể, vừa nghiên cứu để thấy
mối liên hệ giữa đặc điểm địa lý với đặc điểm dòng chảy của con sông, vừa tìm hiểu
con sông trong từng thời kỳ lịch sử, vừa thâm nhập thực tế để nhận biết một cách cụ
thể những nếp sinh hoạt, những cách thức lao động, những hương vị riêng của cỏ cây,
hoa trái, đất đai, vừa đọc tư liệu, sách vở để hình dung ra quá khứ một thời vang bóng
trong những dấu tích còn lại của thành quách, đình đền. Trong khối lượng kiến thức
được huy động, đáng kể nhất là kiến thức địa lý, lịch sử và văn hoá. Các mặt kiến thức
này không tách rời nhau, không độc lập tồn tại mà hoà quyện, hỗ trợ nhau tạo thành
một điểm tựa vững chắc cho ngòi bút nhà văn khi miêu tả con sông của xứ Huế.

+ ý thức: Cả bài tuỳ bút là cuộc hành trình hào hứng và cẩn trọng, say sưa và
rất nghiêm túc để tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi “Ai dó đặt tên cho dũng sụng”. Đây
là câu hỏi ngỡ như bâng quơ của một nhà thơ nào đó khi đến với Huế song cũng là
một câu hỏi đầy ngụ ý của chính Hoàng Phủ Ngọc Tường. Hỏi như một cách để xác
lập mối quan hệ giữa dòng sông với con người, giữa cái tên của dòng sông với cách

lòng Trường Sơn với rừng già, ghềnh thác, vực xoáy để rồi chuyển dòng liên tục mà
hoà mình với cánh đồng Châu Hoá đầy hoa dại và bắt đầu hành trình tìm kiếm thành
phố tương lai của nó. Và bởi cũng đã từng biết đến sông Xen của Pari, sông Đanuyp
của Buđapet, sông Nêva của Nga mà Hoàng Phủ Ngọc Tường có thể nhận ra nét riêng
của Sông Hương trong nhịp điệu, trong sắc thái văn hoá và trong quan hệ của nó với
thành phố của mình. Trong những chuyến đi dọc sông Hương, chuyến đi về làng
Thành Trung có một vai trò quan trọng đặc biệt bởi nó cho nhà văn không chỉ những
thông tin, dấu vết về một khu thành cổ, một vùng đất chiến lược thuở xa xưa mà còn
là một cơ hội để nhận rõ bản lĩnh Việt sâu sắc, một sức sống Việt thật mãnh liệt, một
tâm hồn Việt thật giàu có phong phú, một khí đất thật hùng hậu và hương đất thật
nồng nàn…

+ Đích đến: đi suốt dọc sông Hương để trải nghiệm bao nhiêu cảm xúc, cảm
giác để hiểu thấu bao nhiêu giá trị, nhận ra bao nhiêu vẻ đẹp của địa lí và văn hoá, đời
sống và lịch sử, cuối cùng Hoàng Phủ Ngọc Tường đã tìm được câu trả lời cho câu hỏi
đầy khắc khoải vẫn luôn vang vọng trong suốt bài tuỳ bút: “Con người đã đặt tên cho
dòng sông như nhà thơ chọn bút hiệu cho mình, gửi gắm vào đấy tất cả ước vọng
muốn đem cái Đẹp và tiếng Thơm để xây đắp văn hoá và lịch sử”
Hoàng Phủ Ngọc Tường đã viết về sông Hương không chỉ bằng cảm nhận và
hiểu biết về dòng sông mà còn bằng cảm nhận và hiểu biết về con người Huế để từ đó
mà thấy một cách sâu sắc và thấm thía rằng, không chỉ đặc điểm địa lý mà quá trình
lịch sử cùng với diện mạo văn hoá do con người tạo nên đã hình thành cho sông
Hương một diện mạo, dáng vẻ và cả một tâm hồn.

3. Một cái tôi tài hoa và vô cùng lãng mạn.

+ Giàu tưởng tượng (quá trình tâm lý xây dựng những hình ảnh mới trên cơ sở
kinh nghiệm của cá nhân và thực tiễn của đời sống): Sở dĩ bài bút ký này của Hoàng
Phủ Ngọc Tường được cho là có nhiều chất tuỳ bút có lẽ một phần vì nhà văn không
thuần tuý chỉ ghi chép một cách chính xác khách quan mà còn biết tạo cho mình rất

Trí tưởng tượng mạnh mẽ và phong phú khi kết hợp với cái kho vốn cảm xúc,
cảm giác rất dồi dào mà cũng vô cùng tinh tế sâu sắc đã tạo nên một chất thơ chan
chứa trên mỗi trang văn và một sức lôi cuốn khó cưỡng lại đối với người thưởng thức.

+ Vốn chữ nghĩa và sức sáng tạo: Thông thường người ta chỉ nói “Thi trung
hữu hoạ” “Thi trung hữu nhạc”. ở đây ta có thể hoàn toàn tự tin mà nói về chất nhạc,
chất hoạ, thậm chí là sự hoà quyện lý tưởng giữa chất nhạc, chất hoạ và chất thơ trong
chữ nghĩa của Hoàng Phủ Ngọc Tường. Hãy nghe nhà văn diễn tả cảm giác của mình
“Mùa thu tôi ngồi đọc Kiều dưới mái rêu phong của chiếc cổng vòm quay mái ra sông
ăn trái hồng ngọt và thanh đến độ tưởng như mỗi miếng vừa ngậm vào nửa chừng đã
tan ra thành dư vang của một tiếng chim”. Chỉ có ăn một trái hồng thôi mà thấy đủ cả
hương vị, thanh sắc của đất trời, huống hồ là khi đối diện với với một con sông của
một miền đất mà mình yêu mến, tự hào và gắn bó.

Dường như có bao nhiêu góc nhìn, điểm nhìn về con sông thì có bấy nhiêu kiểu
chữ nghĩa được huy động để diễn tả cho thật riêng, thật sắc, thật tinh góc nhìn, điểm
nhìn ấy: Cần đặt con sông trong không gian địa lí thì nó là “một bản trường ca của
rừng già rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy
như những cơn lốc vào dưới đáy vực bí ẩn, dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài
chói lọi màu đỏ của hoa đổ quyên rừng, dịu dàng và trí tuệ khi trở thành bà mẹ phù sa
của một vùng văn hoá xứ sở, mơ màng giữa cánh đồng Châu Hoá, trầm mặc như triết
lí, như cổ thi gữa đám quần sơn lô xô, đền đài lăng tẩm và rừng thông u tịch , vô tư
giữa những biền bãi xanh biếc, yên tâm kéo một nét thẳng khi nhìn thấy chiếc cầu của
thành phố in ngầm trên nền trời…” Cần đặt con sông trong tổng thể những sắc màu
văn hoá thì nó trở thành một “vang bóng trong thời gian hình tượng của cặp tình nhân
lý tưởng của Truyện Kiều”, lập loè trong đêm sương những ánh lửa thuyền chài của
một linh hồn mô tê xưa cũ”, điệu chảy lặng lờ như một điệu slow tình cảm dành riêng
cho Huế có thể cảm nhận được bằng thị giác qua trăm nghìn ánh hoa đăng bồng bềnh
vào những đêm hội rằm tháng bảy.


thác, vực sâu, dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng…Tất cả tạo nên một
môi trường để thử thách, rèn luyện và hình thành tính cách, tâm hồn cho sông Hương.
- Đặc điểm của sông Hương trong môi trường địa lí ấy: dòng chảy khi rầm rộ,
khi mãnh liệt, khi cuộn xoáy, khi lại dịu dàng và say đắm. Phần hồn riêng của sông
được bộc lộ trong hành trình và qua đặc điểm dòng chảy là phần hồn của một con
người đã trải qua cả một quá trình trưởng thành từ con gái trở thành bà mẹ: vừa mang
sức sống mãnh liệt và hoang dại, vừa có diện mạo dịu dàng trí tuệ, vừa có tâm hồn
trong sáng thẳm sâu lại vừa dạt dào một khát vọng tự do.
+ Không gian châu thổ vùng Châu Hoá

- Đặc điểm địa lí: là sự chuyển tiếp từ vùng đồi núi sang vùng đồng bằng nên
rất đa dạng về địa hình: có vực sâu, có đồi núi trùng điệp, có thềm đất bãi, có vùng
lăng tẩm giữa mây trời và rừng thông.

- Đặc điểm của dòng sông: Như một người con gái đẹp vừa tỉnh giấc mộng đã
bộc lộ tính cách riêng, tâm hồn riêng- chuyển dòng liên tục, uốn khúc quanh co để tự
tìm kiếm và bộc lộ vẻ đẹp riêng của nó. Dòng chảy của sông phẳng lặng, hiền hoà,
trầm mặc “như triết lí, như cổ thi”, sắc nước của sông xanh thẳm khi qua lòng vực,
phản chiếu màu sắc của đồi núi, mây trời khi qua những quả đồi “sớm xanh, trưa
vàng, chiều tím”, hình thế của sông thay đổi theo hình thế của địa hình, lúc uốn khúc
quanh co, lúc lại mềm như tấm lụa.
+ Không gian kinh thành Huế:
- Đặc điểm địa lí: Huế trong tổng thể là một đô thị cổ nằm suốt dọc 2 bờ sông-
nhiều biền bãi, nhiều cồn đảo và những nhánh sông đào mang nước sông Hương toả đi
khắp đô thị.

- Đặc điểm của sông: càng trở nên mềm mại, gợi cảm và đa cảm hơn. Dòng
chảy hiền hoà, chậm rãi và yên tĩnh như mặt nước hồ. Diện mạo vô cùng xinh đẹp,
lộng lẫy với trăm nghìn ánh hoa đăng. Tâm hồn đa cảm: vừa vui tươi khi gặp vùng
biễn bãi xanh biếc của vùng ngoại ô Kim Long, vừa hiền hoà trong những đường cong

nơi gặp thành phố tương lai của nó. Trong cuộc hành trình ấy, sông Hương có lúc
trầm mặc, có lúc dịu dàng, cũng có lúc mãnh liệt mạnh mẽ…Song nó chỉ thực “vui
tươi” khi đến ngoại ô thành phố, chỉ yên tâm khi nhìn thấy chiếc cầu trắng của thành
phố in ngần trên nền trời. Gặp được thành phố người tình mong đợi rồi, con sông trở
nên duyên dáng ý nhị trong cái cách “uốn một cánh cung rất nhẹ sang cồn Hến ”, cái
đường cong “như một tiếng vâng không nói ra của tình yêu”. Cũng như Kiều khi gặp
chàng Kim ở hội Đạp Thanh, sông Hương qua Huế bỗng ngập ngừng như muốn đi,
muốn ở để ánh hoa đăng chao nhẹ trên mặt nước “như những vấn vương của một nỗi
lòng”. Và cũng như Kiều trong đêm tự tình với Kim Trọng, sông Hương đã rời khỏi
kinh thành lại đột ngột đổi dòng, rẽ ngoặt sang hướng đông- tây để gặp lại thành phố 1
lần cuối.

Cái khúc quanh bất ngờ ấy, trong cảm nhận đầy lãng mạn của Hoàng Phủ Ngọc
Tường đã trở thành nỗi vương vấn, thành chút lẳng lơ kín đáo của tình yêu, là hành
động chí tình của người con gái để gặp lại người tình, nói lời thề chưa kịp nói mà âm
vang lời thề ấy cho đến giờ vẫn ngân nga vang vọng trên mặt sông thành những câu
hò “Còn non, còn nước, còn dài, còn về, còn nhớ…”. Cần hiểu đây không thuần túy
chỉ là tưởng tượng lãng mạn của một tâm hồn nghệ sĩ vốn rất say những trang Kiều,
đây còn là cách nhìn của một trí thức vốn hiểu thấu cả dòng sông và con người của xứ
sở mình. Khi con sông được hiểu là mang trong nó linh hồn của con người thì lời thề
của dòng sông với thành phố chính là tấm lòng của người dân châu Hóa xưa mãi mãi
chung tình với quê hương xứ sở.

b. Dòng sông đằm thắm, lắng sâu:
b.1. Cốt cách văn hóa rất riêng:

+ Cũng như nàng Kiều không chỉ có nhan sắc mà còn rất mực tài hoa, sông
Hương trong cách nhìn của Hoàng Phủ Ngọc Tường chính là một “người tài nữ đánh
đàn lúc đêm khuya”. Cái nhìn này trước hết có cơ sở từ thực tế: Sông Hương là dòng
sông âm nhạc, đây cũng là nét riêng không thể lẫn của sông Hương với các dòng sông

Như vậy, nhìn từ góc độ kết tinh văn hóa, con sông của xứ Huế vốn đã rất đẹp
ở diện mạo, dáng vẻ lại càng đằm thắm và đầy sức mê hoặc ở chiều sâu tâm hồn. Nó
khiến mỗi người khi đến với con sông không thể lấy cái tôi của mình mà áp đặt cảm
nhận, chỉ có thể tìm sự hòa hợp với linh hồn của con sông để cùng sống và cùng rung
động trong nỗi bâng khuâng.

b.2. Sức sống mãnh liệt.

+Bản năng: Dòng sông Hương, ngay từ điểm khởi nguồn giữa lòng Trường
Sơn đã là “một cô gái Di gan phóng khoáng và man dại” với bản lĩnh gan dạ, tâm hồn
tự do và trong sáng. Và cho dù sức mạnh bản năng của người con gái ấy đã được chế
ngự bởi người mẹ rừng già, thì nó vẫn đủ cho sông Hương đi hết cuộc hành trình của
riêng nó- một cuộc hành trình đầy gian truân qua cả ghềnh thác, vực thẳm, cồn đảo,
quần sơn lô xô, đền đài, lăng tẩm, biền bãi, thành phố, xóm làng…Và không chỉ đi hết
cuộc hành trình, bản năng sống đã khiến cô gái sông Hương sống trọng vẹn cuộc sống
của riêng mình: từ cô gái trở thành bà mẹ, từ say mê tìm kiếm người tình đến hào
phóng nuôi dưỡng và đắp bồi một nền văn hóa.

+ Khả năng: Hoàng Phủ Ngọc Tường đã mượn chính văn kiện của Liên Hiệp
quốc để nói về khả năng tạo lập, hình thành và hoàn thiện nền văn hóa Huế của sông
Hương. “Dòng sông và những đầm phá của nó, những dòng kênh uốn lượn qua thành
phố cũng với tư thái của những ngôi nhà giữa những khu vườn xanh tươi, tất cả mang
lại cho Huế một vẻ trong sáng và thư thái, giành riêng cho cảm hứng nghệ thuật và tri
thức”. Chính sông Hương đã nuôi dưỡng nguồn cảm hứng nghệ thuật, bồi đắp cho
những tâm hồn nghệ sĩ để Huế có dòng thi ca và âm nhạc của riêng mình. Song cũng
chính sông Hương đã bồi đắp nguồn sức sống cho đôi bờ để bốn mùa hoa trái thắm
tươi, bồi dưỡng và rèn luyện bản lĩnh cho con người của một vùng đất để nhờ có bản
lĩnh Việt sâu sắc mà sông Hương và con người của nó mới không bị thu hút trước sự
gặp gỡ với nền văn hóa hải đảo từ Nam Thái Bình Dương, để trong đánh giá của nhà
văn, chính vùng đất hạ lưu sông Hương là cái nôi của truyền thống văn hóa Phú Xuân.

tộc, của đất nước, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã rất chú ý làm bật cốt cách anh hùng của
dòng sông xứ Huế và của con người ở miền đất Hóa Châu.Mảnh đất Hóa Châu trong
cách nhìn của Hoàng Phủ Ngọc Tường đã trở thành “cái vũ đài quyết liệt” dựng lên để
chứng tỏ “bản lĩnh đánh cận chiến của những dũng sĩ đứng trấn miền cửa khẩu chuyên
đánh địch trong những khoang thuyền”. Với thế đứng sinh tử, với tầm vóc uy nghi,
với mũi giáo của những người dũng sĩ, Hóa Châu đã trở thành một cửa ải Chi Lăng ở
phía Nam Tổ quốc, trở thành nỗi khiếp sợ của bọn xâm lược qua các thời đại: từ tên
tướng Hán Mã Viện kéo rê lưỡi gươm bình định tắm máu khắp Giao Chỉ cho đến tên
tướng Minh Trương Phụ, Mộc Thạch đều phải cúi đầu lui bước, khiếp sợ khi đến đất
Hóa Châu. Cho đến lúc bờ biển châu á rầm rộ tàu đồng phương Tây vào giữa thế kỉ
17, chính ngôi thành gan góc này đã dạy cho chúng bài học đầu tiên về sức mạnh Việt
Nam bằng việc tiêu diệt cả một hạm đội của thực dân Hòa Lan.Đến thời chóng Mĩ,
phẩm chất anh hùng và tinh thần bất khuất của người dân Hóa Châu lại một lần nữa
được bộc lộ ra trong một tuyên ngôn ngỡ như giản dị mà sâu sắc vô cùng: “Tụi bây có
sức thì cứ đào cho hết đất làng, xúc xuống hạm đội chở về đổ bên Mĩ. Làm cho được
rồi hãy nói tới chuyện bình định cái đất Hóa Châu này”.Xưa và nay, cổ và kim hòa
quyện, quấn quýt thành những kỉ niệm, ai người xưa,ai bây giờ thì lịch sử vẫn tươi rói
những khuôn mặt của người cùng thời. Hoàng Phủ Ngọc Tường đã không chỉ nói về
lịch sử của đất và người bên dòng Hương giang mà còn nghiền ngẫm sâu xa và xúc
động thấm thía với những giá trị lịch sử đọng lại như lớp trầm tích của sông để con
sông xứ Huế không chỉ xinh đẹp thơ mộng trong dáng vẻ mà còn rất thiêng liêng vĩ
đại trong tầm vóc. Nghĩa là, đặt con sông trong dòng chảy của lịch sử cũng là thêm
một thứ thước đo để Hoàng Phủ Ngọc Tường làm nổi bật vẻ đẹp riêng,sức sống riêng,
linh hồn riêng của con sông quê hương.

d. Đánh giá:

Trong bài tùy bút này sông Hương đã được đặt trong một cái nhìn tổng thể và
toàn diện: Lịch sử và văn hóa, sinh hoạt và phong tục, văn chương và đời sống, con
người và thiên nhiên …Trong các mối liên hệ ấy, sông Hương vừa tươi đẹp, vừa thơ