Viết về đề tài đất nước là một trong những cảm hứng chủ đạo của thơ ca giai
đoạn 1945- 1975. Hãy so sánh Đất nước của Nguyễn Đình Thi và Đất nước của
Nguyễn Khoa Điềm để làm nổi bật cảm hứng chung và sự sáng tạo của mỗi nhà
thơ.
Bài viết:
Trải suốt chiều dài lịch sử văn học, hình tượng đất nước đã bắt nhịp trái tim của không
biết bao nhiêu nghệ sĩ để đi vào thơ với vẻ đẹp thiêng liêng và niềm tin yêu sâu sắc.
Hồn thiêng đất nước, tinh thần dân tộc hào hùng được bắt nguồn từ Nam quốc sơn hà,
Hịch tướng sĩ tiếp nối bền vững qua mỗi thời kì. Đất nước của Nguyễn Đình Thi và
Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm gặp gỡ nhau ở đề tài ấy. Hai cuộc kháng chiến vệ
quốc vĩ đại, gian khổ lại thêm một lần tạo nên hoàn cảnh đặt biệt để xuất hiện những
vần thơ yêu nước với cách thể hiện độc đáo.
Đất nước của Nguyễn Đình Thi và Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm nằm trong số
những đỉnh cao của nền thơ ca cách mạng Việt Nam ra đời trong giai đoạn 1930- 1945.
Nung nấu và vang vọng từ những năm tháng hào hùng của cuộc kháng chiến chống
thực dân Pháp, “Đất nước” của Nguyễn Đình Thi viết năm 1948 là một bài thơ trữ tình
tràn đầy niềm tự hào về sự trường tồn của đất nước và tinh thần bất khuất Việt Nam.
Với phong cách nghệ thuật đầy cá tính, Nguyễn Đình Thi đã thổi vào vần luật phóng
túng của thơ tự do giọng thơ sôi nổi, hào sảng, chân thật cùng những hình tượng đặc
sắc. Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm cũng là thành tựu nghệ thuật tiêu biểu của thơ
ca kháng chiến chống Mĩ. Nằm trong trường ca “Mặt đường khát vọng”(1971), chương
V đã gói ghém trọn vẹn tâm tư của người thanh niên trí thức tham gia tích cực vào sự
nghiệp giải phóng dân tộc. Bài thơ kết hợp giữa cảm xúc và lí trí, trữ tình và chính luận
đem đến cho người đọc cái nhìn toàn vẹn, nhiều chiều về đất nước mình. Hai thi phẩm
vừa có những nét chung về đề tài, cảm xúc lại có nhiều khác biệt về cảm hứng, thi tứ,
giọng điệu để lại ấn tượng sâu đậm đối với người đọc.
Trước hết, hai bài thơ hội tụ những nét chung giống như nền tảng cơ bản để tạo thành
giá trị vững chắc xuyên suốt thi mạch dân tộc. Đó là cảm hứng về đề tài đất nước quen
thuộc được ngợi ca, tôn vinh với lòng trân trọng và tâm tư, cảm xúc chân thành. Trong
từng hoàn cảnh lịch sử cụ thể, đất nước lại được đặt dưới những góc nhìn mới mẻ, đặc
biệt chiến tranh đã tô đậm một bức chân dung anh hùng, vững vàng và liên tiếp chống

tiếng thơ mới rung lên đau đáu những trăn trở, suy tư, tình cảm gắn bó mãnh liệt, mà
người yêu thơ còn biết đến nhiều tên tuổi lớn “Tổ quốc có bao giờ đẹp thế này chăng-
Chế Lan Viên, “Quê hương”- Giang Nam, “Việt Bắc”- Tố Hữu, “Dáng đứng Việt
Nam”- Lê Anh Xuân Nhưng thành công nổi bật đưa hai bài thơ lên đến đỉnh cao của
thơ ca cách mạng chính là đã cùng xây dựng được hình tượng đất nước gắn liền với
nhân dân, để đất nước thêm mến yêu gần gũi.
Tuy thế, nhìn ra sự giống nhau cũng là để thấy rõ hơn khám phá riêng biệt của hai bài
thơ- hai tâm hồn tri âm sâu sắc mà phong phú diệu kì. Cảm hứng về đất nước trong thơ
Nguyễn Đình Thi đến từ mùa thu mà cuộc kháng chiến đang diễn ra dữ dội và tàn
khốc. Tài năng của Nguyễn Đình Thi gặp Thiên thời- địa lợi- nhân hòa, gặp được ngọn
gió lớn của « bão táp cách mạng » bùng lên, sôi nổi và hiện đại. Nó đã khiến cho nhà
thơ nhiệt tình ngợi ca và suy tư về sức sống kì diệu của dân tộc trong mối tương quan :
khi đương đầu với giặc ngoại xâm. Dọc theo suốt bài thơ ta thấy rất rõ một quá khứ
chiến tranh đau thương mất mát mà cả con người và sông núi quê hương đều dốc hết
sức để bảo vệ nền độc lập tự do của Tổ quốc.
Người ra đi đầu không ngoảnh lại
Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy
Câu thơ có nhiều cách hiểu song nếu như đây là hình ảnh của người lính ra trận, thì
dường như cái khoảnh khắc ra đi ấy trở thành đáng trân trọng quá, « đầu không ngoảnh
lại » dứt khoát là thế nhưng đâu phải vô tình. Người quay đầu đi mà vẫn còn cảm nhận
được cả cái hồn của « thềm nắng lá rơi », thế mới biết sự gắn bó sâu nặng của lòng
người với một mảnh đất, với một quê hương. Câu thơ vừa tinh tế gợi cảm vừa mang vẻ
đẹp của thời đại « toàn quốc kháng chiến ». Thoát lên trên hiện thực bằng cảm hứng
lãng mạn, Nguyễn Đình Thi không những hình tượng hóa những người chiến sĩ kiên
cường bất khuất không ngại khó khăn mà còn vẽ họ bằng nét bút dung dị đời thường :
Những đêm dài hành quân nung nấu
Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu
Lòng yêu nước với lí tưởng cách mạng bao trùm một tình yêu lứa đôi trong sáng vị tha.
Hai tình cảm ấy nâng đỡ cho nhau, tô đẹp lẫn nhau. Tình yêu là khát vọng cháy bỏng
tạo động lực cho người lính chiến đấu, để trong giờ phút mệt mỏi « đêm dài hành quân

Phép nhân hóa biến cảm giác của con người thành cảm giác của phong cảnh, dựng nên
một bức vẽ tan hoang chằng chịt « dây thép gai » thô bạo cứa vào quê hương mình một
nỗi đau máu thịt. Cánh đồng quê như biết nghĩ, biết cảm nhận thấm thía sự xúc phạm,
khổ đau. Thủ pháp ngược sáng dựng nên hình ảnh rõ nét và đầy cảm hứng về một buổi
chiều có thật, nhà thơ hành quân qua nơi địch đánh phá. Câu thơ giàu giá trị tạo hình,
gây ấn tượng sâu đậm trong lòng người đọc bằng hình ảnh đập mạnh vào cảm giác.
Tác giả hòa mình vào tình cảnh đó để hiểu cho sâu, cho hết biết bao nhiêu khó khăn
cực nhọc, hy sinh gian khổ mà dân mình phải chịu đựng. Càng trong gian khó, con
người càng kiên cường. Hình tượng nhân dân vừa hiển hiện vừa thấp thoáng song hành
với cuộc trường chinh lịch sử đầy máu lửa.
Ôm đất nước những người áo vải
Đã đứng lên thành những anh hùng
rồi
Người lên như nước vỡ bờ
Người Việt Nam hiền lành nhân từ nhưng dũng cảm bất khuất. Sức mạnh lòng yêu
nước của nhân dân như chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói « Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ
Quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi. Nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh
mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn ». Chính những người anh hùng
quần chúng là nền tảng đất nước. Phép so sánh « người lên như nước vỡ bờ » là hình
tượng nhân dân được tượng trưng hóa. Bài thơ kết thúc bằng hình ảnh mang tính biểu
tượng về sự vươn mình vĩ đại của dân tộc :
Nước Việt Nam từ máu lửa
Rũ bùn đứng dậy sáng lòa
Trỗi dậy mạnh mẽ và ngời sáng, đất nước được phản chiếu qua tâm hồn của tác giả
thật vĩ đại. Hình tượng mang đầy tính tượng trưng cũng là một trong số những đặc
điểm của thơ ca cách mạng : ngợi ca, tuyên truyền và cổ động cho tinh thần dân tộc.
Chính điều đó là biểu tượng của sự gắn kết dân tộc thành một khối đoàn kết và thống
nhất, một nhiệm vụ cần thiết của văn học thời kì này. Những hình tượng lớn lao kết
thành bài thơ đã cho thấy cách viết có nhiều khám phá tìm tòi của nhà thơ. Để có được
điều này, Nguyễn Đình Thi đã tìm chất liệu từ vốn sống thực tế. Xây cất hình tượng

dung ra một sự tồn tại của đất nước trong nhận thức và tình cảm tự nhiên nhất của con
người. Câu thơ giống như mạch suy tư về đất nước. Những vẻ đẹp được khơi lên từ
mạch tâm tình, thấm đẫm hơi thở ca dao dân ca huyền thoại sử thi của dân tộc. Cái hay
của đoạn thơ chính là sự xuất hiện của hàng loạt hình ảnh có ý nghĩa tượng trưng
nhưng rất gần gũi. Sức gợi từ những hình ảnh này đã sựng lên cả một không gian văn
hóa truyền thống, mang theo hơi thở tâm hình của ca dao « gừng cay muối mặn xin
đừng quên nhau ». Một đất nước của bà, của cha mẹ, đất nước có từ « ngày xửa ngày
xưa », gần gũi, thân thuộc sẽ đi vào tâm hồn con người và mãi in đậm trong đó. Mối
liên hệ giữa con người với đất nước từ đó cũng không thể tách rời. Đất nước bao gồm
những thứ nhỏ nhoi »miếng trầu » « cái kèo cái cột » « hạt gạo », cho đến những gì
thiêng liêng, lớn lao nhất. Ta thấy ở đây sự đoàn kết trong quá trình giữ nước, thấy tình
yêu ý nhị nồng thắm của cha mẹ, đó là những giá trị tinh thần bền vững sẽ vun đắp cho
đứa con cơ sở vững chắc để tự hào về quá khứ, tin vào tương lại của dân tộc. Đất nước
như vậy là cuộc sống ở quanh ta, trong ta, đất nước là của nhân dân, đồng bào mình.
Cấu tứ của bài thơ xoay quanh tư tưởng đất nước của nhân dân. Đây là điểm quy tụ
mọi cách nhìn về đất nước, cũng là đóng góp của Nguyễn Khoa ĐIềm làm sâu sắc
thêm ý niệm về Đất nước của thơ chống Mỹ. Ba bình diện cấu thành một thực thể đất
nước đều được làm nên từ nhân dân. Đất nước trong chiều dài lịch sử
Em ơi em
Hãy nhìn rất xa
Vào bốn nghìn năm Đất nước
Cái nhìn làm điểm tựa để khái quát được phần bên trong của quá trình hình thành đất
nước. Cách gọi « em ơi em » độc đáo. Đất nước xây dựng nên từ nhân dân, và bây giờ
chính nhân dân lại nhìn vào nó để thấy tất cả quá trình gian lao nhưng đầy tự hào.
Người đọc thấy đâu đâu cũng xuất hiện hình bóng người dân quê hương, lúc thì « Yêu
nhau và sinh con đẻ cái », rồi « Những cuộc đời đã hóa núi sông ta », « cần cù làm
lụng »’ « khi có ngoại xâm thì chống ngoại xâm ». Chính vì thế mà bề rộng lãnh thổ
địa lí cũng dễ dàng mở ra : Khắp ruộng đồng gõ bãi. Những địa danh liên tiếp được liệt
kê ra đã cụ thể hóa dáng hình đất nước : « núi Vọng Phu », ‘hòn Trống Mái » Cảnh
thiên nhiên kì thú đã gắn liền với đời sống dân tộc. Nó được những thế hệ, lớp người đi

Đất là nơi Chim về
Nước là nơi Rồng ở.
Trong tiếng Việt, Đất nước gồm hai yếu tố hợp thành Đất và Nước. Cách « chiết tự »
dễ dẫn đến nguy cơ hiểu sai lạc ý nghĩa, hoặc máy móc giản đơn khi giải thích bằng lí
lẽ, nhưng dựa vào tư duy nghệ thuật lại cho phép phân tích và cảm nhận theo các
phương diện khác nhau. Đất nước từ huyền thoại « Lạc Long Quân và Âu Cơ, truyền
thuyết Hùng Vương và ngày giỗ Tổ đã nói lên chiều sâu lịch sử. Về không gian, đất
nước không chỉ là sông núi rừng bể mà còn là nơi rất gần gũi với cuộc sống mỗi người.
Đó cũng là không gian sinh tồn của cộng đồng dân tộc qua bao thế hệ
« Những ai đã khuất
Những ai bây giờ
Yêu nhau và sinh con đẻ cái
Tác giả sử dụng sáng tạo các yếu tố của ca dao truyền thuyết dân gian. có lúc lại dựng
nên hình tượng thơ mới vừa gần gũi vừa khác lạ « đất nước là nơi em đánh rơi chiếc
khăn trong nỗi nhớ thầm » Đất nước được cảm nhận như sự hợp thành thống nhất các
phương diện văn hóa truyền thống phong tục, cái hằng ngày và cái vĩnh hằng, trong
đời sống mỗi cá nhân và cả cộng đồng. Định nghĩ về đất nước đã sâu sắc hơn nhiều
lắm. Đất nước là một khối vô hình hội tụ những người có chung cội nguồn, yêu thương
gắn bó chia sẻ với nhau. Dáng hình tạo từ không gian và tâm hồn là cuộc sống con
người. Đan xen với khoảnh khắc thời gian không gian hiện tại là sự thức tỉnh của ký ức
cộng đồng, với sự tổng hòa những vẻ đẹp trong dời sống tinh thần, tâm linh, là lòng
biết ơn tổ tiên đã ăn sâu vào tiềm thức người Việt
Đất là nơi con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc
Nước là nơi con cá ngư ông móng nước biển khơi

Lạc Long Quân và Âu Cơ
Đẻ ra đồng bào mình trong bọc trứng
Trong hình tượng đất nước có hình tượng nhân dân, mà tác giả chú ý đặc biệt đến đám
đông vô danh nhưng vĩ đại. « Năm tháng nào cũng người người lớp lớp ». Như trong
một dòng chảy lớn, mỗi con người trong đất nước đều góp một hạt nước bé nhỏ, cuộc

phần khơi dậy lòng tự hào, tình cảm, ý thức trách nhiệm, khát vọng xây dựng đất nước,
cuộc sống giàu đẹp hơn.