TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Tập 74, Số 5, (2012), 177-184

177
CÁC VẤN ĐỀ TỒN TẠI TRONG KHAI THÁC, SỬ DỤNG, QUẢN LÝ,
QUY HOẠCH VÀ PHÁT TRIỂN TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
Lê Đức Thường

Nghiên cứu sinh, Trường Đại học Bách Khoa Tp. HCM

Tóm tắt. Nội dung bài báo này trình bày kết quả phân tích, đánh giá việc khai thác sử dụng,
cũng như công tác quản lý và quy hoạch tài nguyên nước trên lưu vực sông Ba. Kết quả
phân tích là cơ sở để thực hiện việc chuyển đổi hình thức quản lý tài nguyên nước từ truyền
thống sang quản lý tổng hợp, là nguồn tư liệu giúp cho việc đề ra chiến lược quản lý bền
vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba.
Từ khóa: lưu vực sông Ba, tài nguyên nước.

1. Mở đầu
Trong những thập niên qua, việc khai thác sử dụng tài nguyên nước và công tác
phòng, chống thiên tai do nước gây ra đã có những thành tựu quan trọng, góp phần to
lớn cho sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tuy nhiên, trong một thời
gian dài chúng ta chưa nhận thức đầy đủ về ý nghĩa và tầm quan trọng của tài nguyên
nước đối với đời sống, sức khỏe và môi trường, chưa chú trọng đến quản lý và bảo vệ
cũng như quy hoạch sử dụng tài nguyên nước. Điều này dẫn đến những biểu hiện suy
thoái tài nguyên nước cả về số lượng lẫn chất lượng, tình trạng ô nhiễm nguồn nước,
thiếu nước, khan hiếm nước đã xuất hiện ở nhiều nơi và đang có xu hướng gia tăng, tình
trạng sử dụng nước lãng phí, kém hiệu quả, thiếu quy hoạch, thiếu tính liên ngành còn
khá phổ biến. Trong khi đó, nhu cầu dùng nước của các ngành kinh tế không ngừng gia
tăng, cân bằng nước giữa cung và cầu nhiều lúc, nhiều nơi không đảm bảo, đã trở thành

cát nguồn gốc biển, gió biển, sông - biển và sông.
Hàng năm trên toàn lưu vực nhận được lượng mưa khoảng 1.740 mm với mô
đun dòng chảy đạt 22,8 l/s.km
2
và đổ ra biển Đông gần 10 tỷ m
3
nước. Các sông suối
thuộc lưu vực sông Ba thường hẹp và sâu, độ dốc sông suối lớn nên có tiềm năng về
thủy điện.
3. Những vấn đề còn tồn tại trong khai thác sử dụng và quản lý tài nguyên nước
lưu vực sông Ba
3.1. Khai thác và sử dụng tài nguyên nước
Trong những năm qua, các địa phương trên lưu vực sông Ba đã đáp ứng được
nhu cầu dùng nước, phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội trên toàn lưu vực. Mặt dù đã
có nhiều cố gắng trong khai thác và sử dụng tài nguyên nước, nhưng vẫn còn một số tồn
tại sau đây:
3.1.1. Phương thức khai thác sử dụng nước chưa bền vững
Các hồ chứa nhỏ trên sườn dốc có vai trò trữ và điều hòa nước, duy trì dòng
chảy mùa cạn cho các sông suối nhỏ, chống hạn cục bộ ở khu vực thượng nguồn sông.
Tuy nhiên, trên nhiều nhánh sông suối đã xây dựng rất nhiều đập dâng nhỏ nhưng lại
thiếu các hồ chứa tạo nguồn, đã làm cạn kiệt nước các sông suối trong mùa khô (tập
trung chủ yếu ở một số sông suối thuộc tỉnh Gia Lai).
Thủy vực trong sông chính và các sông nhánh lớn có vai trò duy trì nước cho hệ
sinh thái và cung cấp nước cho các khu vực ven sông trong mùa cạn. Hiện nay thủy vực
này chưa được khai thác sử dụng hợp lý, chưa được quan tâm bảo vệ nên nước trong
một số đoạn sông đã bị suy thoái cạn kiệt. Điển hình là đoạn sông hạ lưu đập Đồng Cam
ra tới cửa Đà Rằng.
Thủy vực nước trong các hồ chứa lớn trên sông chính, chúng như các kho chứa
LÊ ĐỨC THƯỜNG 179
nước dự trữ trên lưu vực, có vai trò vừa điều hòa nước cung cấp cho hạ du, vừa chống

thác và sử dụng tài nguyên nước chứ chưa quan tâm đến yêu cầu duy trì dòng chảy môi
trường để bảo vệ hệ sinh thái khu vực hạ du. Các hồ chứa phục vụ tưới hay phát điện
trên lưu vực sông đều dựa trên cơ sở lấy hết dòng chảy cơ bản của sông, không trả lại
sông bất kỳ một lượng nước nào để duy trì hệ sinh thái nước trong sông. Điều này là
không hợp lý theo tiêu chí của phát triển bền vững. Nếu không có hướng giải quyết thì
cạn kiệt ngày càng gia tăng và nguy cơ thiếu nước trong mùa khô ngày càng trầm trọng,
làm tăng nguy cơ hạn hán trên diện rộng.
180 Các vấn đề tồn tại trong khai thác…
3.1.5. Khai thác nước dưới đất còn tùy tiện, chưa phối hợp chặt chẽ với khai
thác sử dụng nước mặt
Nước dưới đất trên lưu vực sông Ba đang khai thác và sử dụng một cách tùy tiện
không có quy hoạch, khai thác quá mức tại một số nơi đã làm sụt giảm mực nước ngầm
(mực nước ngầm tại Đăk Lăk, Gia Lai; đặc biệt là các khu vực trồng cây công nghiệp
dài ngày), khai thác nước mặt và nước ngầm chưa có sự phối hợp. Tình trạng này đã
xảy ra và ảnh hưởng rất lớn đến việc khai thác nước dưới đất theo nhu cầu sử dụng, nhất
là trong những năm khô hạn.
3.2. Quản lý tài nguyên nước
Trong những năm qua, được sự quan tâm của chính phủ, các bộ ngành, các địa
phương trên lưu vực, việc quản lý tài nguyên nước đã có những bước chuẩn bị tích cực
để chuyển hình thức quản lý tài nguyên nước từ truyền thống sang quản lý tổng hợp.
Trong quá trình chuẩn bị để thực hiện việc chuyển đổi này, chúng tôi thấy rằng quản lý
tài nguyên nước trên lưu vực sông Ba còn tồn tại những vấn đề sau:
3.2.1. Quản lý tài nguyên nước chưa có sự phối hợp liên ngành, liên địa
phương, chưa mang tính tổng hợp, chưa có cơ chế hợp lý để thực hiện quản lý tài
nguyên nước theo lưu vực sông
Lưu vực sông Ba là lưu vực sông liên tỉnh, thuộc địa phận ba tỉnh Gia Lai, Đăk
Lăk và Phú Yên. Tuy nhiên, việc quản lý tài nguyên nước trên lưu vực thực hiện theo
địa giới từng tỉnh, cơ quan quản lý tài nguyên nước của tỉnh chịu sự quản lý ngành dọc
của Bộ Tài Nguyên và Môi Trường thông qua cục Quản lý tài nguyên nước, chứ chưa
có một tổ chức, cũng như cơ chế để thực hiện việc quản lý chung trên cả lưu vực. Đây

dựa trên cơ sở quản lý nguồn cung cấp là chủ yếu, chưa quan tâm đến nhu cầu sử dụng
của người dùng nước và chưa chịu trách nhiệm về việc có đáp ứng đủ nhu cầu sử dụng
của người dùng, trong khi đó quản lý tổng hợp tài nguyên nước phải thực hiện quản lý
theo nhu cầu sử dụng nước, cơ quan cung cấp nước phải chịu trách nhiệm đáp ứng đầy
đủ nhu cầu của người sử dụng, còn người sử dụng phải sử dụng hợp lý, tiết kiệm và trả
đầy đủ các chi phí theo đơn giá quy định. Chính vì vậy việc chuẩn bị các cơ sở và điều
kiện cần thiết để từng bước tiến tới thực hiện được quản lý nhu cầu sử dụng nước là hết
sức cần thiết nhằm thực hiện việc quản lý tài nguyên nước theo hướng tổng hợp và
thống nhất.
3.2.6. Người sử dụng tài nguyên nước chưa được tham gia một cách đầy đủ vào
việc quản lý và bảo vệ tài nguyên nước trên lưu vực, đồng thời chưa có cơ chế thuận lợi
để cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên nước
Sự tham gia của người dân trong quản lý bảo vệ tài nguyên nước trên lưu vực
hiện tại còn ở mức độ thấp. Nhìn chung, cộng đồng dân cư chưa được tham gia xây
dựng các chính sách, quyết định có liên quan đến khai thác sử dụng tài nguyên nước
trên lưu vực, chưa được phép tham gia vào việc xây dựng cơ cấu tổ chức, mà mới chỉ
dừng lại ở hình thức thảo luận các chính sách của tỉnh, huyện…
4. Những vấn đề tồn tại trong quy hoạch và phát triển tài nguyên nước lưu vực
sông Ba
Trên lưu vực sông Ba đã có các quy hoạch sử dụng nước của các ngành như quy
hoạch thủy lợi, quy hoạch thủy điện, quy hoạch cấp nước sinh hoạt đô thị và nông thôn,
quy hoạch nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, hầu hết các quy hoạch này chỉ là quy hoạch
đơn ngành đơn mục tiêu, mặc dù có một số quy hoạch có đề cập đến sử dụng tổng hợp
tài nguyên nước nhưng chưa có quy hoạch nào giải quyết thỏa đáng mục tiêu này.
182 Các vấn đề tồn tại trong khai thác…
4.1. Quy hoạch thủy lợi
Các địa phương trên lưu vực sông Ba đều đã có quy hoạch thủy lợi. Nhìn chung
các quy hoạch này đã đánh giá được đặc điểm, điều kiện nguồn nước của lưu vực sông
Ba và đề xuất các phương án quy hoạch các công trình thủy lợi, chủ yếu là xây dựng các
hồ chứa, đập dâng vừa và nhỏ cung cấp nước tưới cho nông nghiệp. Ngoài ra, một số

3
, đến khi thiết kế chỉ còn 165,9 tr.m
3
khiến cho công
trình khi xây dựng không có khả năng cắt nổi các trận lũ với tần suất nhỏ hơn 10%). Vì
vậy hiệu quả phòng lũ cho hạ du của các công trình này còn rất hạn chế, chưa đáp ứng
yêu cầu thực tế.
Một số hồ chứa thủy điện để nâng cao cột nước cho phát điện đã nâng cao mực
nước chết (Hồ thủy điện sông Ba Hạ dung tích chết của hồ đã được nâng lên đến 183,8
LÊ ĐỨC THƯỜNG 183
tr.m
3
trong khi dung tích hiệu dụng chỉ 165,9 tr.m
3
) vô hình chung gây lãng phí một
lượng nước rất lớn, trong khi đó các khu vực xung quanh đang cần nước, điều này tác
động không nhỏ đến tình hình hạn hán trên lưu vực và môi trường nước phía dưới hạ
lưu.
- Trong quy hoạch chưa coi trọng tác động về mặt môi trường của các công
trình thủy điện:
Hầu hết các công trình thủy điện trong quy hoạch đều lấy hết dòng chảy trên
sông, mà chưa xem xét đến việc trả lại một lượng dòng chảy cần thiết cho hệ sinh thái
nước và duy trì các giá trị môi trường ở khu vực hạ lưu.
Một số công trình trên hệ thống sử dụng giải pháp chưa phù hợp như việc sử
dụng đường ống áp lực để dẫn nước từ đập đến nhà máy, làm cho hệ sinh thái thủy sinh
phía sau đập thay đổi đáng kể thậm chí tạo nên một đoạn sông chết (đoạn sông chết sau
hồ sông Ba Hạ dài tới 8 km).
Quy trình vận hành phát điện theo giờ trong ngày của các hồ thủy điện, như hồ
thủy điện Sông Hinh đều theo chế độ phủ đỉnh nên trong ngày có những giờ hồ tích
nước không phát điện đoạn sông hạ lưu sẽ bị cạn kiệt ảnh hưởng tiêu cực đến môi

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Bộ Tài nguyên và Môi trường, Chiến lược quốc gia về tài nguyên nước đến năm 2020,
Nxb. Văn hóa, Thông tin, 2006.
[2]. Viện Quy hoạch thuỷ lợi - Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Báo cáo quy hoạch
phát triển thủy lợi lưu vực Sông Ba, 2006.
[3]. Viện Quy hoạch thủy lợi - Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Báo cáo rà soát
quy hoạch thuỷ lợi toàn quốc, 2008.
[4]. Nguyễn Văn Cư và nnk, Nghiên cứu giải pháp tổng thể sử dụng hợp lý tài nguyên và
bảo vệ môi trường lưu vực sông Ba và sông Côn - Đề tài nghiên cứu độc lập cấp nhà
nước, Viện Địa lý, Mã số KC.08-25, 2005.
[5]. Nguyễn Văn Thắng, Các phương pháp và những vấn đề chủ yếu cần xem xét giải quyết
trong quy hoạch quản lý tổng hợp tài nguyên lưu vực sông Ba, Báo cáo tại Hội thảo
Quản lý tổng hợp tài nguyên nước và một số giải pháp kỹ thuật liên quan, Hà Nội,
2005.

PROBLEMS IN EXPLOITATION, USING, MANAGEMENT, PLANNING
AND DEVELOPMENT OF WATER RESOURCES IN BA RIVER BASIN
Le Duc Thuong
Graduate students, HoChiMinh City University of Technology

Abstract. The contents of this paper introduce the result from the analysis and assess of the
exploitation, using, management and planning of water resources in Ba river basin. The
results of this paper include the basis of the transformation from traditional water resources
management to intergrated water resources management, These results also help us find out
the sustainable water resource management strategies in Ba river basin.
Keywords: Ba river basin, Water resource.