BIỂU TƯỢNG LƯỠNG LONG
TRIỀU NGUYỆT, MỘT NÉT
HỒN VIỆT
Trong không gian thiêng liêng ấy có đồ án quen thuộc, phổ biến là “Lưỡng Long
Triều Nguyệt” thể hiện ở hình vẽ, phù điêu và hay gặp nhất hình tượng trên nóc
đình, đền, miếu, trên trán bia đá. Ngoài con Long ra còn có con Li, Rùa, Phượng,
dân gian gọi là “tứ linh” (Long, Li, Quy, Phượng). Con Li trên nóc trụ biểu tượng
về sự bình yên. Con Phượng trên trụ biểu tượng sức mạnh, may mắn, nó được cách
điệu như ngọn nến, búp sen mềm mại đẹp mắt. Con Long (Rồng) khởi nguyên là
con Giao Long. Sách “Hoài Nam Tử” nói rằng: “Da nó có từng hột, người đời cho
miệng nó là gươm đao”. Nham Sư Cổ trong “Tiền Hán Thư” dẫn lời Quách Phác:
“Con Giao Long hình như con rắn mà có bốn chân, cổ nhỏ giống to đến mấy ôm,
sinh trứng to bằng một hai cái hộc, có thể nuốt người được (Đào Duy Anh - Lịch
sử Cổ Đại Việt Nam 2005 - 31). Rồng Việt Nam là con cá sấu và con rắn hoá thân
mà thành nó là con vật huyền thoại. ở Phú Thọ - Đất tổ có câu chuyện Đại Hải
đánh Thục. Chuyện kể rằng trong La Phù (Huyện Thanh Thuỷ) có một vị quan tên
là Đặng Hồng, có vợ thứ là Ngọc Dung đi tắm ở Giếng Giá có thuồng luồng lên
phủ khắp người, sinh ra một cái bọc, nở ra một con vật đầu rồng mình rắn. Tản
Viên giao cho cầm quân, dàn trận ở núi Quỳnh Nhai đã thắng lớn. Trong tâm linh
người Việt, Rồng là chúa tể nơi sông, hồ, biển cả. Có tài biến hoá, ẩn sâu dưới vực,
bay lên 9 tầng mây, nổi gió, khạc ra lửa thiêu đốt tà ma, có lợi cho Nông nghiệp.
Bởi vậy Rồng biểu tượng cho nền văn hoá Việt Nam mang tính tổng hợp linh hoạt
và hoà hiếu (biến cá sấu hung ác thành rồng hiền lành có ích). Chuyện Lạc Long
Quân lấy bà âu Cơ đẻ ra một bọc “Long bào bách noãn”. Bọc rồng trăm trứng nở
thành một trăm con trai trấn giữ đầu non góc biển của nước Văn Lang xưa. Không

lý: phương nam, Ngũ hành: thuộc hoả, về nhân vật là nhân văn - về tính cách: tài
học, thông minh, sáng, đẹp, về hướng: Nam, về thời gian: tháng 5, mùa hạ, nóng.
Vậy rõ ràng biểu tượng “Lưỡng long triều nguyệt” phù hợp với đất nước con người
Việt Nam. Một biểu tượng cát tường. Biểu tượng “Lưỡng long triều nguyệt” là
“hồn việt”.
Mặt trống đồng trang trí rất nhiều chim, có những con mỏ dài, cánh ngắn, thân
thon xếp đặt thành một vòng ngoài cùng (chim lạc) có con trang trí trên nóc nhà
sàn Đông sơn mỏ ngắn đuôi dài cong không có mào, trông rất hiền lành, không
giống con Phượng hai cánh xoè ra như nan quạt, hai chân dạng ra mắt to sắc, sau
gáy có bờm trông khí phách, dữ tợn (Phượng chạm gỗ đình Yên Bảng, Hà Bắc).
Ai đó đã lựa chọn con chim lạc ở mặt trống đồng để thế vào vị trí con Rồng, con
Phượng là không phù hợp với truyền thống văn hoá Việt Nam. Phải nói rằng trong
ký ức Việt chỉ có “Long, Li, Quy, Phượng” là những con vật linh thiêng và trong
tâm thức người Việt cũng chỉ có cặp “Rồng - Tiên” mới coi như: Vật Tổ của mình.
Do vậy trong văn hoá tâm linh ở các di sản kiến trúc Việt, suốt mấy nghìn năm trải
qua nhiều thời đại chỉ thấy mô típ “Lưỡng long triều nguyệt” rất quen thuộc khắp
mọi nơi từ thôn làng đến kinh thành, có những hiểm lưỡng phượng triều nguyệt,
mà không thấy con chim lạc triều nguyệt.
ở đình biểu di của kiến trúc văn hoá tâm linh, ông cha ta chọn 4 con chim phượng
chụm 1 vào nhau tạo thành một bông hoa đang nở mượt mà, đầy sức sống nhìn tựa
như ngọn đèn thắp sáng vĩnh cửu - ý tưởng ngưỡng mộ, đối tượng tôn thờ, nhưng
tài tính khéo léo đẹp mắt cát tường, chứ không như ở trên đỉnh trụ biểu đền thờ
đương đại có đền thay bằng 4 con chim lạc bố cục rời rạc khô cứng trông lạ mắt
không mấy cảm hứng.
Theo phong thuỷ hình thái của một biểu tượng liên quan về “Khí” thu năng lượng
của vũ trụ nó có thể tác dụng tích cực hoặc phản cảm (Sui) đến con người.
Người xưa nói: “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu” ý nghĩa rất sâu xa đối
với văn hoá tâm linh là niềm tin thiêng liêng cao cả, niềm tin ấy thanh khiết bền
vững trong tín ngưỡng, tôn giáo, trong tâm thức con người.
Vào giữa tháng giêng năm Mậu Tý (2008) tôi cùng đoàn nhà văn chi hội văn học