Các phương pháp lập bản đồ di truyền người
1. Phân tích liên kết (Linkage analysis)
Sự trao đổi chéo giữa các locus trên cùng nhiễm sắc thể có thể tạo ra tái tổ
hợp. Việc đánh giá tần số tái tổ hợp có thể thực hiện dựa vào quan sát sự di
truyền các allele trong các gia đình. Sự xác định các phase liên kết (có nghĩa
là nhiễm sắc thể mà trên đó mỗi một allele được định vị) là một phần quan
trọng của phương pháp này.
Mặc dù có sự tương quan giữa centiMorgan và khoảng cách vật lý thật sự
giữa các locus, mối quan hệ này bị phức tạp do các sai khác về giới tính trong
tái tổ hợp, các tần số tái tổ hợp cao hơn ở gần các telomere và sự tồn tại của
các điểm nóng tái tổ hợp (recombination hot spots).
Sự sai khác về thống kê của 2 locus có thể được tính toán bằng cách tính tỉ số
của hai hợp lẽ (likelihood): hợp lẽ của liên kết ở tần số tái tổ hợp đã cho chia
cho hợp lẽ của không liên kết. Logarithm của tỉ số sai khác này được ký hiệu
là LOD (logarithm of odds). LOD>0,3: có liên kết; LOD<-0,2: không liên
kết.
Khoảng cách giữa các locus được tính bằng đơn vị centiMorgan (cM). 1 cM
tương ứng với tần số tái tổ hợp xấp xỉ 1%. Phân tích liên kết cho phép chúng
ta xác định được khoảng cách tương đối giữa các locus nhưng không xác
định được các vị trí đặc trưng với marker hoặc các gene bệnh.
2. Các phương pháp lập bản đồ vật lý (physical mapping)
2.1. Phương pháp lập bản đồ mất đoạn (delection mapping)
Karyotype của các bệnh nhân mắc bệnh di truyền thỉnh thoảng được phát
hiện thấy hiện tượng mất đoạn một vùng đặc trưng trên nhiễm sắc thể. Điều
này cho thấy rằng locus gây bệnh có thể nằm trong vùng bị mất. Chiều dài
đoạn bị mất có thể biến đổi ở một số bệnh nhân mắc cùng một bệnh. Các
đoạn mất của nhiều bệnh nhân được so sánh để xác định vùng bị mất ở tất cả
các bệnh nhân, do đó thu hẹp lại vị trí của gene bệnh. Phương pháp lập bản
đồ mất đoạn đã được sử dụng để xác định vị trí các gene chịu trách nhiệm đối
với ung thư võng mạc (retinoplastoma), hội chứng Prader Willi và Angelman
và khối u Wilms. Khối u Wilms là một khối u thận ở giai đoạn đầu do đột

nhiễm sắc thể người. Các tế bào này được lập karyotype để xác định nhiễm
sắc thể nào của người còn lại (nhiễm sắc thể của người và chuột có thể được
phân biệt với nhau dựa vào kích thước và các phương pháp hiện băng). Sau
đó các tế bào này được nghiên cứu để xác định tế bào nào mang gene thích
hợp đang nói đến. Ví dụ nếu gene luôn luôn được tìm thấy trong các tế bào
chứa nhiễm sắc thể số 1 của người nhưng chưa bao giờ được phát hiện trong
các tế bào không mang nhiễm sắc thể số 1, chúng ta có thể kết luận rằng gene
này phải được định vị trên nhiễm sắc thể số 1.
Sự có mặt của gene trong tế bào lai có thể được phát hiện bằng một số
phương pháp. Nếu gene mã hoá một enzyme được sản xuất ra bởi tế bào thì
một xét nghiệm enzyme có thể được sử dụng. Điện di protein được sử dụng
để nhận ra một sản phẩm protein người và để phân biệt nó với sản phẩm
protein tương đương của chuột. Tuy nhiên các phương pháp này yêu cầu một
sản phẩm protein đã biết phải được phát hiện. Thông thường hơn, hiện nay
các nhà nghiên cứu kiểm tra sự lai của các dòng tế bào dung hợp với một
mẫu dò đánh dấu phóng xạ mang DNA quan tâm bằng cách sử dụng phương
pháp Southern blotting hoặc kỹ thuật PCR.
2.4. Lập bản đồ lai phóng xạ (Radiation hybrid mapping)
Phương pháp này bắt đầu với một thể lai tế bào soma chứa một nhiễm sắc thể
đơn của người. Sau đó các tế bào này được chiếu với tia X hoặc tia -> để làm
đứt gãy sợi kép nhiễm sắc thể. Bức xạ này giết chết tế bào vì vậy chúng phải
được dung hợp với tế bào động vật gặm nhấm để tồn tại. Một số tế bào lai
được tạo ra gọi là các thể lai phóng xạ (radiation hybrid) mang các đoạn nhỏ
nhiễm sắc thể người đã lai với nhiễm sắc thể gặm nhấm. Sự có mặt của
nhiễm sắc thể người có thể được phát hiện bằng sự sàng lọc đối với các trình
tự Alu. Các trình tự Alu này tìm thấy ở mỗi một đoạn có kích thước vài kb
trong nhiễm sắc thể người nhưng không tìm thấy ở trong nhiễm sắc thể của
gặm nhấm.
Bởi vì bức xạ bẻ gãy nhiễm sắc thể người ở những khoảng cách ngẫu nhiên,
các locus được định vị gần với một locus khác hơn sẽ được tìm thấy thường