nghiên cứu - trao đổi
14 - Tạp chí luật học

Pháp nhân có thể là chủ thể
của tội phạm hay không?

TS. Phạm Hồng Hải *
1. Câu hỏi pháp nhân có thể là chủ thể
của tội phạm hay không từ trớc tới nay
vẫn đang còn là vấn đề tranh ci giữa các
nhà nghiên cứu khoa học pháp lí không
những ở nớc ta mà còn ở những nớc
khác trên thế giới trong đó có cả các quốc
gia mà ở đó pháp luật hình sự hiện hành
đ coi pháp nhân nh một trong những
chủ thể của tội phạm. ở nớc ta, từ trớc
tới nay, pháp luật hình sự luôn luôn
không coi pháp nhân là chủ thể của tội
phạm. Ngay trong khoa học hầu nh cũng
không ai đặt vấn đề có nên hay không
nên coi pháp nhân là chủ thể của tội
phạm. Trong mấy năm gần đây, vấn đề
pháp nhân có thể là chủ thể của tội phạm
hay không đợc bàn nhiều đến bởi một số
lí do sau đây: Thứ nhất, vừa qua Nhà
nớc đ tiến hành sửa đổi cơ bản Bộ luật
hình sự nên việc nghiên cứu, đánh giá lại
tất cả các chế định của luật hình sự trong
đó có chế định về chủ thể của tội phạm đ

2. Vi phạm pháp luật là hiện tợng x
hội mang tính giai cấp và tính lịch sử. Tội
phạm là một trong các loại vi phạm pháp
luật nên nó cũng có những tính chất nh
vậy. Việc quy định hành vi nào là tội
phạm, ai là chủ thể của tội phạm (ngời
thực hiện hành vi bị coi là tội phạm có thể
bị xử lí về hình sự) phụ thuộc vào ý chí
của giai cấp thống trị x hội (đây cũng là
một trong những biểu hiện tính giai cấp
của tội phạm). Tuy nhiên, trong mọi lĩnh
vực, ý chí của giai cấp thống trị không
phải là bất biến mà ngợc lại, nó cũng
thay đổi theo tiến trình phát triển của x
hội. Vào thời kì này, Nhà nớc coi những
* Viện nghiên cứu nhà nớc và pháp luật
TTKHXH & Nhân văn quốc gia nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 15

hành vi này là tội phạm, những ngời này
là chủ thể của tội phạm nhng vào thời kì
khác do những điều kiện lịch sử cụ thể
chi phối, Nhà nớc có thể thay đổi những
quy định của mình về tội phạm. Đây
chính là biểu hiện của tính lịch sử của tội
phạm.
Xuất phát từ tính giai cấp và tính lịch

đó, pháp luật hình sự của nớc ta cha
bao giờ coi pháp nhân là chủ thể của tội
phạm. Bộ luật hình sự mới nhất của Liên
bang Nga đợc Đuma quốc gia thông qua
ngày 24/5/1996 cũng không coi pháp
nhân là chủ thể của tội phạm. Điều 19 Bộ
luật hình sự Liên bang Nga năm 1996
quy định: "Trách nhiệm hình sự chỉ thuộc
về thể nhân có đủ năng lực trách nhiệm
đạt tới độ tuổi do Bộ luật này quy định".
ở các nớc XHCN Đông Âu trớc đây
pháp luật hình sự cũng không quy định
pháp nhân là chủ thể của tội phạm. Lập
luận cho điều này, các nhà khoa học pháp
lí hình sự đều căn cứ vào nguyên tắc cá
thể hóa trách nhiệm hình sự và tính mục
đích của hình phạt. Pháp nhân là tập thể
của những con ngời cụ thể và hành vi vi
phạm của pháp nhân đợc thực hiện bởi
hành vi của những con ngời cụ thể nên
pháp nhân không phải chịu trách nhiệm
hình sự mà chịu trách nhiệm hình sự
chính là những ngời (thể nhân) cụ thể đ
thực hiện các hành vi vi phạm. Một trong
những mục đích của hình phạt là giáo
dục, cải tạo và hình phạt sẽ không có tác
dụng nếu nó đợc áp dụng với pháp nhân
mà không đợc áp dụng với con ngời cụ
thể.
Nghiên cứu những tài liệu hiện có ở

hình sự về các tội phạm đợc thực hiện
khi đ có thoả thuận về sự ủy quyền công
vụ để thi hành các hoạt động của pháp
nhân. Luật hình sự của Cộng hòa Pháp
phân chia tội phạm thành ba loại: Trọng
tội, khinh tội và tội vi cảnh nên khi pháp
nhân phạm tội loại nào thì sẽ có hình phạt
tơng ứng, phù hợp với loại tội đó.
ở Cộng hòa nhân dân Trung Hoa
trớc đây, pháp luật hình sự cũng không
quy định pháp nhân là chủ thể của tội
phạm. Tuy nhiên, trong Bộ luật hình sự
mới nhất đợc thông qua tháng 3 năm
1997 đ có các quy định pháp nhân cũng
là chủ thể của tội phạm. Tiết 4 chơng III
BLHS Cộng hòa nhân dân Trung Hoa với
tên gọi "Tội phạm có chủ thể là các cơ
quan, đơn vị và tổ chức" có hai điều luật
quy định về trách nhiệm hình sự của pháp
nhân. Điều 30 quy định: "Công ti, xí
nghiệp, cơ quan, tổ chức, đoàn thể thực
hiện hành vi nguy hiểm cho x hội thì
cũng bị coi là phạm tội và phải chịu trách
nhiệm hình sự"; Điều 31 quy định: "Công
ti, xí nghiệp, cơ quan tổ chức, đoàn thể
phạm tội sẽ bị phạt tiền; Ngời phụ trách
và những ngời có trách nhiệm trực tiếp
khác của đơn vị cũng phải chịu trách
nhiệm hình sự. Phần riêng của Bộ luật
này và những luật khác có những quy

ngời cụ thể. Những con ngời đó hoặc là
chỉ huy, lnh đạo hoặc là đại diện của
pháp nhân. Khi những ngời này thực
hiện nghĩa vụ hoặc nhiệm vụ của pháp
nhân thì ý chí và hành vi của họ đợc coi
là ý chí và hành vi của pháp nhân. Trong
điều kiện hiện nay, các hoạt động của x
hội về cơ bản là các hoạt động mang tính
kinh tế do các cá nhân hoặc pháp nhân
thực hiện. Các vi phạm và tội phạm kinh
tế hoặc là do cá nhân hoặc do pháp nhân nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 17

thực hiện, vì vậy, nếu pháp nhân không
đợc coi là chủ thể của tội phạm tức là
mọi hành vi, việc làm của pháp nhân cho
dù có nguy hiểm cho x hội đến đâu cũng
không đợc coi là tội phạm và không bị
xử lí bằng các biện pháp nghiêm khắc
nhất là hình phạt thì Nhà nớc sẽ không
kiểm soát đợc các hành vi vi phạm pháp
luật của pháp nhân và đặc biệt là đ
không sử dụng biện pháp hữu hiệu là biện
pháp hình sự để chống lại các vi phạm và
phục hồi lại các quan hệ x hội đ bị xâm
hại. Cũng nh đối với thể nhân, việc truy
cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp

kinh tế của nớc ta cha cao. Tuy nhiên,
trong những năm gần đây, trong số các
tội phạm kinh tế có không ít các tội phạm
do pháp nhân thực hiện. Báo cáo của
ngành thuế hàng năm cho thấy, mỗi năm
Nhà nớc thất thu hàng nghìn tỉ đồng tiền
thuế mà nguyên nhân của tình trạng này
là do các cơ sở sản xuất kinh doanh cả
của quốc doanh và ngoài quốc doanh trốn
thuế. Báo cáo của ngành quản lí thị
trờng cũng chỉ ra tình trạng kinh doanh
trái phép, làm và buôn bán hàng giả, lu
hành sản phẩm kém phẩm chất, vi phạm
các quy định về quảng cáo v.v. đang ngày
càng trở nên trầm trọng hơn. Mặc dù vậy,
việc xử lí về hình sự các hành vi vi phạm
kể trên rất khó vì luật hình sự nớc ta
không coi pháp nhân là chủ thể của tội
phạm. Trong thực tiễn, đ có không ít vụ
trốn thuế của các doanh nghiệp ngoài
quốc doanh (công ti trách nhiệm hữu hạn,
công ti cổ phần, tổ sản xuất t nhân ) bị
đa ra giải quyết bằng tố tụng hình sự và
trong những trờng hợp này cá nhân bị
truy tố là giám đốc hoặc phó giám đốc.
Các vụ trốn thuế ở các cơ sở kinh tế quốc
doanh không đợc giải quyết bằng kênh
tố tụng hình sự và thậm chí cả kênh hành
chính đang bị x hội lên án. Có lẽ chính
vì Nhà nớc không sử dụng biện pháp

chỗ ngân sách nhà nớc cấp cho x quá
eo hẹp trong khi địa phơng lại có nhu
cầu xây dựng, trờng học, trạm xá, bốt
điện, đờng đi nên Đảng ủy, Hội đồng
nhân dân, Đại hội x viên đều nhất trí bán
một diện tích rất lớn mặt hồ cho một số
cơ quan nhà nớc và cá nhân ở Hà Nội để
lấy tiền đầu t cho các công trình phúc
lợi. Sau khi đ có Nghị quyết của Đảng
ủy, Hội đồng nhân dân và Đại hội x
viên, chủ nhiệm hợp tác x và một số
trởng thôn đợc giao trực tiếp thực thi
nhiệm vụ. Sau một thời gian, các nghị
quyết đ đợc thực hiện, đời sống vật
chất và tinh thần của nhân dân x Ngọc
Thụy đ đợc cải thiện và đó cũng là lúc
toàn bộ ban lnh đạo Đảng ủy, ủy ban
nhân dân, Hội đồng nhân dân, Hợp tác x
và các trởng thôn phải đứng trớc vành
móng ngựa về tội danh nh đ nêu trên và
nhận các mức án khác nhau. Rõ ràng ở
đây ta thấy có những điều bất hợp lí là
những ngời trực tiếp thực hiện các nghị
quyết của tập thể thì bị truy cứu trách
nhiệm hình sự còn một tập thể ngời
đợc hởng lợi ích từ hành vi phạm tội lại
vô can. Trong luật hình sự (mặc dù cha
có điều luật nào của BLHS nớc ta quy
định) ngời ta vẫn thừa nhận thi hành
mệnh lệnh cấp trên trong những trờng

có các quy định về trách nhiệm hình sự
của pháp nhân. Trớc đây, chúng ta
không quy định pháp nhân là chủ thể của
tội phạm bởi khi ấy cha cần thiết vì số nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 19

các vi phạm pháp luật của pháp nhân đạt
tới mức nguy hiểm nh tội phạm còn ít,
cha đáng kể. Lí luận luật hình sự chỉ ra
rằng để tội phạm hóa một hành vi ít nhất
cần có ba điều kiện: Hành vi có tính nguy
hiểm cao cho x hội; hành vi tơng đối
phổ biến; hành vi có thể đợc chứng minh
bằng tố tụng. Hiện nay, các loại vi phạm
đó của pháp nhân đ tơng đối phổ biến
và việc giải quyết, xử lí chúng bằng biện
pháp hình sự là cần thiết. Việc quy định
pháp nhân là chủ thể của tội phạm xét về
bản chất không có gì là bất cập cho việc
áp dụng pháp luật hình sự nói riêng cũng
nh trong đấu tranh phòng chống tội
phạm nói chung. Chúng ta vẫn thừa nhận
đồng phạm, phạm tội có tổ chức là những
hình thức phạm tội có mức độ nguy hiểm
cho x hội lớn hơn hình thức cá nhân
phạm tội. Các vi phạm pháp luật của pháp
nhân đều đợc thực hiện dới hình thức

pháp nhân và pháp nhân không thể chịu
trách nhiệm hình sự thay nhau. Ngời
đứng đầu hoặc ngời đại diện đồng thời
phải chịu trách nhiệm hình sự khi hành vi
của họ đợc thực hiện trong phạm vi đợc
ủy quyền. Pháp nhân không chịu trách
nhiệm hình sự cùng ngời đứng đầu hoặc
ngời đại diện nếu hành vi phạm tội của
ngời này nằm ngoài sự ủy quyền của pháp
nhân. Ngợc lại, ngời đứng đầu hoặc đại
diện của pháp nhân chỉ có thể phải chịu
trách nhiệm hành chính hay kỉ luật về hành
vi phạm tội của pháp nhân nếu họ không có
lỗi hình sự đối với hành vi đó.
Nếu những quy định trên đây trong
tơng lai đợc thể hiện trong Bộ luật hình
sự, chúng tôi tin chắc rằng nguyên tắc
công bằng và bình đẳng, nguyên tắc mọi
hành vi phạm tội không thoát khỏi sự
trừng trị của pháp luật sẽ đợc củng cố và
đây sẽ là điều kiện quan trọng bảo đảm
hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng chống
tội phạm của nớc ta hiện nay./.