HOA SEN TRÊN BỨC CỔ HOẠ TRUYỀN THUYẾT
VÀ LỊCH SỬ
Truyền thuyết kể rằng bà mẹ Lê Hoàn nhân mơ thấy hoa sen mà sinh ra Lê Hoàn.
Theo GS Kiều Thu Hoạch mô típ sinh nở thần kỳ là một trong những dạng thức
liên quan đến việc xây dựng các hình tượng người anh hùng. Chẳng hạn như vô
tình giẫm vào vết chân người khổng lồ (mà người mẹ làng Sóc đã sinh ra Thánh
Gióng) mơ thấy viên ngọc ngũ sắc lung linh (mẹ vua Mai Thúc Loan mơ thấy có
thiếu phụ tới đưa cho mình viên ngọc), mơ thấy nuốt mặt trời vào bụng (mẹ Tôn
Quyền lúc hoài thai thấy cảnh tượng này bèn mời bốc sư đến giải mộng, được biết
sẽ sinh ra bậc đế vương) Nhân học tôn giáo cho rằng những hiện tượng này có
liên quan đến tín ngưỡng vật linh. Trong các hoàng đế Việt Nam, Lê Đại Hành là
vị vua đầu tiên sinh ra liên quan tới hoa sen và người cháu ngoại (Lý Thái Tông)
cũng là vị vua đầu tiên mơ thấy hoa sen được thư tịch ghi lại. Năm 1049 vua Lý
Thái Tông cho dựng Liên hoa đài (chùa Diên Hựu) nhân mơ thấy Phật bà Quan
Âm dắt mình lên tòa sen. Giấc mơ của mẹ đức vua Lê Hoàn thực hư chưa biết
nhưng chắc chắn nó liên quan đến sự phát triển Phật giáo thời Đinh -Tiền Lê. Phía
trong đền còn câu đối có nội dung liên quan đến truyền thuyết trên:
Long cổn uy nghi đế nãi thần
Liên hoa mộng ứng thiên sinh thánh
(tạm dịch: áo long bào uy nghi bậc đế vương /Giấc mộng hoa sen ứng với điềm trời
sinh vị thánh).
Thông thường, ở đền miếu, hoành phi được gọi cho những bức sơn son thếp vàng
viết chữ đại tự nằm ngang uy nghi treo ở gian chính. ở đền vua Lê cũng có tấm

bóng trong mỹ thuật Đại Việt. Cả hai đền vua Đinh và vua Lê tuyệt nhiên không
thấy một bức họa mô tả cảnh binh đao, đấm đá, đầu rơi máu chảy.
So sánh hai truyền thuyết liên quan đến hai vị vua đầu tiên của nền độc lập Đại
Việt, ta thấy có sự tương đồng về cơ tầng văn hóa. Truyền thuyết kể rằng mẹ Đinh
Tiên Hoàng bị rái cá hiếp mà sinh ra ông. Rái cá và hoa sen nếu nhìn từ sinh thái
văn hóa học, chúng có liên hệ mật thiết với văn hóa nước. Hoa sen là loài thủy sinh
tuy khá phổ biến ở Việt Nam nhưng khi Phật giáo du nhập vào xứ ta, hoa sen được
cấp thêm một tầng triết học để nhanh chóng hiện diện trong mỹ thuật (mỹ thuật
được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả kiến trúc). Hoa sen là hình tượng xuyên
suốt từ thời Bắc thuộc, trải qua Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần đến thời Nguyễn cận đại,
không chỉ vì vẻ đẹp thuần túy thị giác mà ẩn sâu trong đó là những hằng số văn
hóa. Trong vô số các hoàng đế Trung Hoa, chưa thấy có truyền thuyết nào ghi lại
những giấc mơ có liên quan đến hoa sen. Ngay cả thời Tùy Đường, Phật giáo có
ảnh hưởng rất sâu sắc tới văn hóa Trung Quốc, cũng không nghe thấy thi nhân nào
mộng thấy sen. Cho đến thời Tống, Lục Du là nhà thơ đầu tiên kể lại giấc mộng
liên hoa kỳ lạ của mình khi đã bẩy mươi tám tuổi. Hoa sen trong văn hóa Trung
Hoa cũng rất sâu sắc và phong phú, nhưng phần nào phổ biến hơn trong văn hóa
dân gian. Trong mỹ thuật cung đình ở Trung Quốc, hoa sen không thể bì được với
hoa mẫu đơn, hoa cúc và hoa mai, hoa lan.
Việc mẹ đức vua nhân mơ thấy hoa sen mà sinh ra vua Lê Đại Hành phảng phất
câu chuyện thần Brahma sinh ra từ bông hoa mọc lên từ cuống rốn của thần Visnu.
Tại Bảo tàng Chăm Đà Nẵng hiện trưng bày một bức phù điêu cực đẹp thể hiện
thần sự ra đời của thần Brahma. Sự kết nối giữa văn hóa Đại Việt với Chăm Pa đã
khởi đầu bằng sự kiện Nam chinh năm 982 của Lê Hoàn.